Alys aýdan aıshyqtary

Turaqty jalaqy – basty másele 

Ǵabıt Músirepov – oblystan alys ornalasqan iri astyqty aý­dan­dardyń biri. Aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov «Chervonnoe-Agro» JShS-nde bolyp, egis tanap­taryn aralady. Seriktestik kar­­top, qyryqqabat, sarymsaq, ja­syl burysh ósirýmen shuǵyl­da­nady.

– Durystap aınalyssa, teris­keı­de kókónistiń kez kelgen túrin ósirip, ońtústik óńirlerge táý­eldilikten arylýǵa bolady. Oǵan myna sharýashylyqtyń tá­ji­rıbesi aıqyn mysal. Biz­d­e sý qory, qunarly topy­raq jet­kilikti. Klımattyq jaǵ­daı qolaıly. Alda kókónis mólsherin kem degende eki ese art­tyrý mindeti tur. Osy iske agro­qurylymdar men jeke sha­rýashylyqtardy belsene qa­ty­sýǵa shaqyramyn. Sonda ishki su­ranys ta óteledi, azyq-túlik qaý­ip- sizdigi de qamtamasyz eti­ledi. Elbasynyń satyp alýlar júıe­sin jetildirý boıynsha tapsyr­malaryn oryndaý – bárimiz úshin bas­ty maqsat, – dedi Qumar Irge­baıuly ujym múshelerimen kezdesýde.

Birqatar kemshilikter atap kórsetildi. Tekseris bary­syn­da keı egistik tanap­ta­ry­nyń sep­torıoz aýrýyna shal­dyq­qany anyqtaldy. Onyń bas­ty sebebi hımııalyq óń­deý­diń jetkiliksizdigine, ag­ro­­teh­nı­­kalyq talaptardyń saq­tal­maý­­yna kelip tireledi. Aýyl­sha­­­rýashylyq jerlerin tıimdi paı­­dalanbaıtyn sharýashylyq je­tekshilerine naqty shara qol­danylatyny, budan bylaı ta­laptyń qatańdatylatyny es­ker­tildi.

Aýylsharýashylyq máse­le­lerine arnalǵan jıynda aýdan ákimi Vladımır Dýdovtyń ese­bi tyńdaldy. Onyń aıtýynsha AО́K salasynda 6,5 paıyz ósim bar. Jalpy ónim kólemi 4,5 mıllıard teńgege jetken. Alaı­da, aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasynyń basshysy Qaı­rat Omarovtyń taldaýy ishki múm­kindikterdiń tolyǵymen jum­sal­maıtynyn kórsetip berdi. Bar­lyq seriktestikterdiń 20-y ǵa­na mıneraldy tyńaıtqysh si­­ńirýmen, 56-sy ǵana mal sh­a­rýa­shylyǵymen aınalysady. Budan keıin qandaı joǵary nátıje kútýge bolady? Aýdanda jumys isteıtin «Atameken Agro-Selınnyı» JShS-niń 39,9 myń, «Drýjba» JShS-niń 24,9 myń, «Sodrýjestvo» JShS-niń 22 myń gektar jerleri bola tu­ra mal sharýashylyǵyna bet bu­rý­dy basy artyq shyǵyn kó­re­tin tárizdi. Bardy maldanyp, qol jetkenge toqmeıilsý olar úshin úırenshikti ádetke aınalǵan syqyldy. Jumyspen qam­týdy úılestirý jáne áleý­met­tik baǵdarlamalar bas­qar­ma­synyń basshysy Sergeı Iаko­venko aýylsharýashylyq kásip­oryn­darynda eńbekaqynyń tó­mendigine naqty mysaldar keltirdi. Aıtpaı ma, «Arqada kún jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» dep. Shynynda da qolaıly eńbek ahýaly jasalsa, qalypty áleýmettik jaǵdaı jasalsa, 188 turǵynnyń basqa jaqtarǵa jaıly jumys, jo­ǵa­ry jalaqy izdep, qonys aý­dar­­mas edi. «Drýjba» já­ne «Kras­­noznamenskoe-2» serik­tes­­tikterinde ortasha eńbekaqy mól­­sheriniń 34-32 myń teńgeden ǵa­­na aınalýy ólmestiń kórinisin kóz­­ge elestetedi. 

Aýdandaǵy áleýmettik ahýal­dy baǵamdaǵan óńir basshysy aýyl­dyqtardyń eńbekaqysyn 20 paıyzǵa kóterýdi jáne ju­myspen qamtý boıynsha tı­imdi jumystar júrgizýdi, al ag­ro­qu­rylym basshylaryna tek qa­ra ba­sy­nyń qamyn kúıt­teı ber­meı jumysshy-qyz­met­­ker­ler­­diń jaǵdaıyn jete oı­las­tyrý­dy tapsyrdy.

Aıyrtaý aýdany Kazanka aýyldyq okrýgine aıaldaǵan aı­maq basshysynyń aýyspa­ly egis júıesine, ozyq teh­no­lo­gııa­lar­dyń qolda­ny­lýyna aıryqsha na­zar aýdarýy tekten tek emes. О́ıt­keni, munyń aldynda Qyzyl­jar aýdany «Vınogradov» agrofırmasynda bolǵanda jalǵa be­rilgen jer telimderiniń kú­tim­sizdiginen aramshóp basyp ket­kenin ushyrastyrǵan edi. Sol sı­ıaqty Esil aýdany «Janǵalı» sha­rýa qojalyǵynda parly al­qap­tar durys óńdelmegen. Spa­sov aýyldyq okrýginde bar­lyq egistik alqaptyń 8,6 paıyzy ǵana parǵa qaldyrylǵan. Almaty, nemese Astanada ja­typ basqaratyn ınvestorlar bolsa, kóktemgi jáne kúzgi naý­qandarda ǵana tóbe kórsetedi. «Kı­rıllovka-Aıyrtaý» JShS-niń dırektory Vladımır Kazarkın jergilikti turǵyn bol­­ǵandyqtan, aýyldyqtardyń má­­selelerine jete qanyq. 14 myń gektar alqaptyń 80 paıyzy­na – bıdaı, 2,5 myń gektaryna – ar­pa, 400 gektarǵa – raps, 400 gek­tarǵa jasymyq egilgen. Oraq naý­qanyna saqadaı saı. Eńbek­a- qy ýaqytyly tólenedi.

Aktıvpen ótken jıynda aýyl sha­rýashylyǵy salasynyń ahýaly, týrızm áleýetin jańǵyrtý negizgi áńgime ózegine aınaldy. Maı­ly daqyldar alqabynyń 20 myń gektarǵa, aýyspaly egis­tiń kóleminiń 77,8 paıyzǵa je­týi oń baǵalandy. 400 basqa ar­nalǵan sút kesheni, 100 basqa laı­yqtalǵan mal fermasy, 400 bas­qa shaqtalǵan reprodýk­tor­ly sharýashylyq qurý jos­par­lanǵan. Úsh óndiristik koope­ratıv sút jınaýmen aınaly­sa­dy. Desek te, jergilikti tý­rız­mdi damytý jaıy áli de kenjelep keledi. Shalqar kóliniń ja­ǵasynda ornalasqan 24 dema­lys ornynyń tórteýinde tı­e- ­si­li jer telimderi áli kúnge deı­in bos tur. Nysandardyń sa­nıtarlyq jaǵdaıy, mate­rı­aldyq-tehnıkalyq bazasy qanaǵattandyrmaıdy. Mon­sha, dýsh, oıyn-saýyq or­ny sııaqty qosymsha qyz­met­ter qa­ras­ty­ryl­maǵan. «Bızn­es­tiń jol karta­sy-2020» baǵ­dar­la­ma­sy aıasynda bir ǵımaratqa ǵa­na elektr ja­ryǵy tartylǵan. De­ma­lys úı­lerine sý tartý qolǵa alyn­ba­ǵan. Eger kásipker zamanaýı ta­laptarǵa saı kásibin damyta al­masa, onda demalys bazasyn ashý­dyń qajeti qansha?! Úkimet, jer­gilikti bılik týrızmdi ilge­ri­letýge barlyq jaǵdaıdy jasap otyrǵanyna qaramastan jaǵ­daı kóńil qulazytady, – deı ke­lip, oblys ákimi týrızm salasy boı­ynsha naqty tapsyrmalar júk­tedi.

Tabys kózi – tórt túlik Aqjar aýdanynda ornalasqan «Kosak» sharýa qojalyǵyna Tamara Kosak degen isker áıel je­tek­shilik etedi. Ol shırek ǵa­syr­­ǵa jýyq eginshilikti kásip et­se, bıyl 28 bas qazaqtyń aq­bas sıyryn satyp alyp, endigi ná­sip­ti mal sharýashylyǵynan da aı­yrýǵa kóshken. Zamanaýı tehnı­kalarmen, sebý keshenderimen to­lyq qamtylǵandyqtan, eń­bek ónimdiligi joǵary. Tamara Iva­nov­nanyń balasy da, nemeresi de otbasylyq kásipkerlikti jal­­ǵas­tyryp júr. Aımaq bas­shy­sy onyń mektepke de demeý­shi­lik ja­saıtynyn, basqa da qaı­yrym­dy­lyq aksııalarǵa belsene qa­ty­satynyn estip, ózgelerge úlgi ete sóıledi. «Omby-35» bıdaı surybynyń ósirilý tehnologııasyna joǵary baǵa berdi. Onyń gektar shyǵymdylyǵy 25 sentnerden kem bolmaıtyn kórinedi. Teriskeıdiń qatal aýa raıyna tózimdi «Astana», «Astana-2» tu­qym­­darynyń úlesin, maıly da­qyl­dar kólemin kóbeıtýge keńes berdi. Máselen, Taıynsha aýdany «Stepnoıshım tájirıbe stansasy» JShS 16 myń gektardyń úsh­ten birine maıly daqyldar seýip, en paıdaǵa kenelip otyr. Byltyr rap­styń gektar berekeliligi 27 sent­nerge jetip, ár tonnasy 125 myń teńgege baǵalanypty. 

Aqjarqyn aýylyndaǵy klýb úıi qalpyna keltirilgeli mádenı, oıyn- saýyq sharalary jıi ótetin oryn­ǵa aınalypty. Ulttyq bı, dom­byra, hor úıirmelerine tur­ǵyn­d­ardyń qatysýy belsendi, deı­di klýb dırektory Saılaý Qoı­shybaı. Shyǵarmashylyq ujym­dar aýdandyq, oblystyq baı­qaýlarda júldelerge ıe bolypty. Feldsherlik-akýsherlik qosyn feldsheri Irına Va­sı­leva asqazan jarasyna, te­mir tapshylyǵy anemııasyna, jú­rek-qan tamyrlary keseline shal­dyqqan 85 naýqastyń esepte turatynyn, olardyń bárine tu­raqty em-dom kórsetiletinin, pro­fılaktıkalyq tekserý jyl saı­yn ótkiziletinin aıtty. Aý­dan ákimi Serikbaı Turalınov áleý­mettik-ekonomıkalyq kór­set­kishter jaıly baıandady. Aý­yl­sharýashylyq ónimderiniń teń jartysyna jýyǵy eginshilik úle­sinde. Byltyrǵyǵa qaraǵanda aýyl sharýashylyǵy salasynyń naq­ty ósimi 105 paıyzdy qura­ǵan. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııa mólsheri ósken. Ie­siz jatqan jerlerdiń 25 myń gek­tary jyrtylyp, 10 myń gek­tary óńdelgen. Degenmen, ir­ki­lister de joq emes. Birinshi jar­ty­jyl­dyqta bir gektar úshin 1340 teń­geden salyq jınalǵan. Jyl saıyn aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiler 100-150 mıllıon teńge salyq tólemeıtinin, 234 agroqurylymnyń 44-i ǵana mal sharýashylyǵymen shuǵyl­da­na­tynyn, keı memlekettik baǵ­dar­lamalar boıynsha tapsyrys be­rilmegenin, ınvestısııa tartýdan artqy orynda turǵanyn eskersek, orasan rezervterdiń baryn ańǵarý qıyn emes. 

álıhanov aýdanynda oblys ákimi «Joldasbaı-Agro» JShS-niń astyq óndiri­sin ár­ta­­rap­tandyrýdaǵy tájirı­be­sin­e den qoıdy. 2600 0 gektar al­qap­tyń 8 myń gektary maıly daqyldarǵa tıesili. 4 myń gek­tar jer parǵa qaldyrylǵan. Eki­niń biri táýekel ete bermeıtin se­rik­testik jetekshisi Súıindik Jol­dasbaevtyń bul áreketi shy­nynda da súısintedi. Munyń syr­tynda bir myńǵa tarta mal bar. Ortasha eńbekaqy – 110 myń teń­ge. 

Jıyn barysynda bos jat­qan jerlerdiń aına­lym­ǵa alyn­baǵany, keı sharýa­shy­lyq­tardyń 23-30 myń mól­she­rin­de ǵana jalaqy tóleıtini, aý­dan or­ta­lyǵy Kishkenekólde ja­ryq­­tan­dyrý máselesi túıindi kúı­­de qalǵany aıtyldy. Aımaq bas­­­shysy óz sózinde memleket ta­­­rapynan kórsetilip jatqan kó­­­mekterdiń qaıtarymy bolý ke­­­rektigin, kásipkerler jańa ju­mys oryndaryn qurýǵa múdde­li­lik tanytý, aýyldyqtar qamyn birinshi kezekte oılaý qajettigin atap kórsetti. Kadrlar tap­shy­­ly­ǵy, aılyq jalaqynyń tó­men­digi, aýyspaly egis júıe­sine, tu­raqty eńbekti qajet ete­tin mal sharýashylyǵyna jete kó­ńil bólmeý barlyq aýdandarǵa tán qubylys ekeni belgili boldy.

Osylaısha oblys ákiminiń aldyn ala josparlanbaǵan jumys sapary kóptegen kemshiliktermen qosa qoldaǵy múmkindikter men ishki rezervterdiń moldyǵyn da aıqyndap berdi. Júktelgen tapsyrmalarǵa asa kóńil bólý qajettigi, nátıjeleri kúzde tekseriletini aýdan ákimderi men sala basshylarynyń sanasyna jetetindeı erekshe eskertildi.

  О́mir ESQALI,  «Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy