Mindetti medısınalyq saqtandyrý: onyń tıimdiligi nede?

Bul qandaı júıe?

Mindetti medısınalyq saq­tandyrý júıesin álemniń kóptegen eli qoldanady. Ásirese, damyǵan memleketter osy júıege baıaǵydan kóship alǵan. Tarıhqa úńilsek, medısınalyq saqtandyrý eń alǵash Germanııada HIH ǵasyrdyń aıaǵynda kansler Otto fon Bısmarktiń bastamasymen engizilipti. Bastapqyda jumysshylardy jaza­taıym jaǵdaıdan saq­taıtyn áleý­mettik saqtandyrý qolda­nylsa, keıin medısınalyq kómek jumys berýshiler men jumysshylardyń mindetti tólemderi arqyly qarjylandyryla bastaǵan. Bul júıe tarıhta «Bısmark modeli» ataýymen qaldy. Keıin ony dúnıe júziniń birtalaı eli ilip áketti.

Jalpy, álemde medısına salasyn damytýǵa baǵyttalǵan úsh model bar. Onyń birinshisi – naryqtyq ekonomıka prınsıpterine negizdelgen jekemenshik júıe. Medısınalyq saqtandyrýdyń bul túri Amerıkada qoldanylady. Qazirgi kúni «Obamaker» ataýyna ıe bolyp, qoǵamnyń qyzý talqysyna ushyrap jatqan reforma osy. Obama negizin salyp ketken bul júıeni AQSh-tyń qazirgi prezıdenti Donald Tramp ózgertemin dep álek, óıtkeni osy júıe engizilgeli eldiń medısına salasy shyǵynǵa ushyrap, halyqtyń 15 paıyzǵa jýyǵy densaýlyǵyn saqtandyra almaı qalǵan eken.

 Medısına salasynyń ekinshi modeli – memlekettik saqtandyrý júıesi, ıaǵnı medısına bıýdjet ese­binen qarjylandyrylady. Qazirgi na­ryqtyq jaǵdaıda bul júıe tıimsiz. Sebebi, medısına júıesin túgel memleket qarjylandyrsa, bıýd­jetke salmaq túsedi. Qarjy qansha jetkilikti bólingenimen, medı­sınanyń emdeý tásilderi men tehnologııasy kúnnen kúnge qymbattap barady. Ǵımarattardy ustap turý, olardy zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtaý, eskisin aýystyrý, jańasyn alý, odan qala berdi júrek, baýyr aýystyrý sekildi qymbat operasııalardyń qunyn tóleý – úlken shyǵyn. Sondyqtan, bıýdjetke qarap otyrǵan medısınamen sapany jaqsartý, osy salada qordalanyp qalǵan túıtkildi sheshý múmkin emes. Densaýlyqqa dem beretin qosymsha qarajat kerek.

Medısına salasyn damytýdyń úshinshi modeli – qoǵamdyq saq­tan­dyrý júıesi. Qazaqstan saqtan­dyrýdyń osy túrin tańdap aldy. Onyń ereksheligi, áleýmettik jaǵdaıy áljýaz toptardy memleket óz qamqorlyǵyna alyp, olar úshin jarna tóleıdi. Mundaı azamattar 14 sanatqa bólingen. Olardyń jalpy sany 10 mıllıonnan asady, ıaǵnı Qazaqstan halqynyń jartysynan astamyn quraıdy. Memleket jarnadan bosatylǵan azamattar úshin 2018 jyldyń 1 qańtarynan jarna tóleı bastaıdy. Olar: balalar, jumyssyz retinde tirkelgen tulǵalar, jumys istemeıtin júkti áıelder, úsh jasqa tolmaǵan bala tárbıelep otyrǵan jáne jańa týǵan sábıdi asyrap alǵandar, balasy úsh jasqa tolǵansha demalys alǵan tulǵalar, 18 jasqa deıingi múgedek balasynyń kútimimen otyrǵandar, zeınetkerler men Uly Otan soǵysyna qatysýshylar, qyl­mystyq-túzetý kolonııasynda jazasyn ótep jatqan­dar, tergeý ızolıatorynda otyrǵandar jáne jumyssyz oralmandar. Sondaı-aq, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» tósbel­gilerimen marapattalǵan nemese buryn «Batyr ana» ataǵyn alǵan­dar, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» orden­derimen marapattalǵan kóp bala­ly analar, múgedekter, stýdentter men JOO-dan keıingi bilim berý mekeme­lerinde oqyp jatqandar da osy sanatqa kiredi.

Densaýlyq saqtaý mı­nıs­triniń orynbasary Lázzat Aq­tae­vanyń aıtýynsha, Qazaq­stan tańdaǵan áleýmettik medı­sı­nalyq saqtandyrý júıesi – qo­ǵamǵa beıimdelgen, uzaq jyldar boıy suryptaýdan ótip, tıim­diligin dáleldegen júıe. Saq­tandyrýdyń dál osyn­daı nus­qasy Germanııa, Fran­sııa, Bel­gııa, Lıtva sekildi elderde qol­danylady eken.

Jalpy, medısınalyq saq­tan­dyrý júıesi elimizge tańsyq emes. О́tken ǵasyrdyń toqsa­nynshy jyldary da osy júıe Qa­zaqstanda engizilgen. Biraq ekonomıkalyq daǵdarys etekten alǵan tusta engizilgen saqtandyrý qory eki jyldan keıin jumysyn toqtatty. Onyń sátsiz aıaqtalýyn mamandar qorǵa tıisti qarjy aýdarylmaǵanymen baılanys­tyrady. Degenmen de, sol kez­de­gi júıe medısına salasyn na­ryq talaptaryna beıimdeýge yq­pal etken. Soǵan qaramastan jurt­shylyqtyń kókeıinde medı­sınalyq saqtandyrý júıesine degen senimsizdik pen kúdik paıda boldy. Bıylǵy shilde aıy­nan engizile bastaǵan jańa saqtan­dyrý qoryna kópshiliktiń kúmán­men qaraǵany da sondyqtan.

Densaýlyqty saqtandyrýdyń tıimdiligi qandaı?

Medısınasy damyǵan el­der­diń tájirıbesine súıensek, onda eldiń deni saý ult bolyp qa­lyptasýyna úsh top jaýapty. Onyń birinshisi – memleket bolsa, ekinshisi – jumys berý­shiler, al úshinshisi – halyq. Osy úsh toptyń kúshi birikkende ǵana densaýlyq salasyndaǵy qordalanǵan máselelerdi ońynan sheship, salany damytýǵa bolady. Mysaly, árbir memleket ózi­niń azamattaryna qol ushyn berip, densaýlyǵyn saq­tan­dyrý­ǵa kepildik beredi. Jumys berýshi­ler nemese kásipkerler qol astyn­daǵy eńbekkerlerdi jazataıym jaǵdaılardan saqtandyrýǵa múd­deli bolsa, qarapaıym halyq óz densaýlyǵyna ózi uqyptylyqpen qarap, der kezinde dárigerge qara­lýy tıis. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izde» deıdi. Demek, syrqat bastapqy satysynda anyqtalsa, ony emdeý de jeńil, ıaǵnı memleketke onsha sal­maq túspeıdi. Al artylǵan qarajat medısınanyń basqa ózekti salasyna jumsalar edi.

Qazaqstan mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin engizý ar­qy­ly eń aldymen medısına salasyna bólinetin qarjyny kóbeıtýdi kózdep otyr. Qarjy kóbeıse, densaýlyq salasyndaǵy birtalaı másele sheshilip, qyzmet kórsetýdiń sapasy artady degen úmit bar. Aıtalyq, qazirgi tańda memlekettik medısınalyq mekemelerde kezek máselesi, dárigerlerdiń jetispeýshiligi, mamandardyń kásibı deńgeıiniń tómendigi men olardyń naý­qas­tarǵa degen dóreki qarym-qaty­nasy jıi synǵa ushyrap jatady. Medısınalyq saqtandyrý júıesi osyndaı problemalardy sheshýge ózek bolmaq. «Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» KEAQ basqarýshy dırektory Erik Baıjúnisovtiń aıtýynsha, saqtandyrý júıesi dárigerlerdiń arasynda, emdeý uıymdarynyń ortasynda básekelestik týǵyzady. Qaı mamanǵa adam kóp qaralsa nemese qaı emhana men aýrýhanaǵa halyq kóbirek júginse, soǵan aýdarylatyn qarajat kólemi de ulǵaıady. Áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrý qory ózderimen kelisimshart jasasqan aýrýhanalar men em­ha­nalarǵa tıisti qarjyny aýdarady da onyń maqsatty jumsalýyn qadaǵalap otyrady. О́ıtkeni saq­tandyrý qory memlekettik mekeme emes, óz aldyna derbes uıym bolǵandyqtan onyń ári qaraıǵy damýy qordaǵy jınaqtalǵan qarajatqa tikeleı baılanys­ty. Sondyqtan olar árbir tıynyn bosqa shashpaýǵa múddeli. Qordyń basy-qasyna el aldynda moıyndalǵan, bedeldi, tájirıbesi tolysqan dárigerler sarapshy bolyp, tekserýler júrgizetin bolady. Eger qandaı da bir dáriger nemese klınıka óz mindetin durys atqarmasa, onda olarǵa bólinetin qarajat azaıady nemese múlde berilmeıdi. Qarjyny kóbirek alý úshin árbir emdeý uıymy naýqasqa joǵary medısınalyq kómek kórsetýge umtylady degen úmit bar.

Júıeniń taǵy bir artyq­shylyǵy, syrqattardy emdeý halyqaralyq standartqa negiz­del­gen, ǵylymı dáleldengen pro­tokol boıynsha júrgizilýine qada­ǵalaý kúsheımek.

Mindetti medısınalyq saq­tandyrý júıesi jurtshylyqty dári-dármekpen qamtamasyz etý máselesin de sheshedi dep kútilýde. Búginde memleket kepildendirilgen medısınalyq kómek sheńberinde 40-tan astam aýrý túri boıynsha 200-den astam dárini tegin beredi. Al bul preparattardyń dárihanalarǵa túsýi, onyń tıisti adamdarǵa jetýi kúrmeýli máselege aınalǵaly qashan?! Aldymen tender jarııalanyp, ony belgili bir kompanııa utqansha, dıspanserlik esepte turǵan halyq dári-dármegin kútýmen sarǵaıady. Al saqtandyrý qory dárihanalarmen eshqandaı deldalsyz, tikeleı kelisimshart ja­sa­sýdy qarastyryp otyr. Mun­daı tásil arqyly jurtshy­lyq dárilik preparattarmen ýaq­ytyly qamtamasyz etilip qana qoımaı, dárini tańdaý múm­kin­digine ıe bolady. Eger ózińizge dári jaqpasa, onda onyń basqa tú­rin tańdaı alasyz. Osy oraıda tań­dalǵan dáriniń quny belgilen­gen baǵadan asyp ketse, pasıent aıyr­mashylyǵyn ǵana tóleıdi.

Jınaqtalǵan qarajat – ortaq ıgilik

Medısınalyq saqtandyrý júıesiniń basty qaǵıdaty – jı­naq­talǵan qarajatty qazaqstan­dyqtardyń ortaq ıgili­gine aınaldyrý. Osy oraıda árkimniń qorǵa jınaqtaǵan qarjysy ózine ǵana jumsalady degen uǵym tý­maýy kerek. Eger olaı bolsa, bel­gili bir azamattyń jarnasy ol paıdalanǵan medısınalyq qyzmet aqysyna jetpes edi. Sebebi, qazir densaýlyqty saqtaýdyń quny sharyqtap tur. Aıtalyq, leıkoz kezinde súıektiń maıyn aýystyrý otasy shetelde 150-200 myń eýro turady. Qazaqstanda – 100 myń eýro shamasynda. Mundaı qyrýar qarjyny kez kelgen adamnyń qaltasy kótermeıtini anyq. Sonymen qatar pnevmonııa (ókpe qabynýy) syndy keń taralǵan syrqatty emdeýge orta eseppen – 90 240 teńge, soqyr ishekti alyp tastaý – 67 525 teńge, al bosaný quny orta eseppen 52 814 teńgeni quraıdy eken. Demek, medısınalyq kómek aqysy ár­kim­niń ózine jınaǵan aqshasyna ǵana táýeldi bolsa, ol joǵary teh­nologııaly qondyrǵylardyń kómegimen jasalatyn operasııa­lardy aıtpaǵanda, qarapaıym aýrýlardy emdeýge de jet­peıdi. Sondyqtan qorǵa jınaq­tal­ǵan qarajat – kúlli qazaq­stan­dyqtarǵa ortaq tabys. Álbette, adamdardyń bári birdeı aýyra bermeıdi. Jyldap emhanaǵa barmaıtyn densaýlyǵy temirdeı azamattar da barshylyq. Olar­dyń esebinen qor qarjysy molaı­sa, erteńgi kúni ol kúrdeli operasııaǵa zárý bir adamnyń ómirin qutqarýy múmkin. Medı­sı­nalyq saqtandyrý júıesi arqyly azamattardyń yntymaqtasýy degen osy.

Sonymen, bıyl qorǵa jarna quıýdy jumys berýshiler, jeke kásipkerler, advokattar men no­ta­rıýstar, kásibı medıatorlar bastady. Kelesi jyldyń 1 qań­tarynan jarna tóleýshiler qataryna memleket pen ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgender qosylady.

Al jumys istep júrgen azamattar jarnany 2019 jyldyń birinshi qańtarynan bastap tóleı bastaıdy. Jarna mólsheri: 2019 jyly – jalaqynyń 1 paıyzyn, 2020 jyly – 2 paıyzyn quraıdy.

Saqtandyrylǵan azamattar MÁMS paketi sheńberindegi medısınalyq kómekti 2018 jyldan bastap paıdalana alady. Cebebi jekemenshik klınıkalar men emhanalarmen jáne aýrýhanalarmen medısınalyq qyzmet kórsetý týraly kelisimsharttar osy kezeńde bekitilip bitýi tıis. Sondaı-aq, elimizdiń barlyq turǵyndary JITS, týberkýlez syndy áleýmettik mańyzy bar aýrýlardy emdeýmen qosa, jedel járdem, shuǵyl kómek, sanıtarlyq avıasııa kómekterin tegin ala alady.

Aldaǵy eki jylda (2018-2019 jj.) saqtandyrylmaǵandar úshin jeńildik merzimi qaras­tyrylǵan. Jarna tólemegen aza­mattar am­bý­latorlyq kómek pen shuǵyl jaǵ­daılar týyndaǵanda kórsetiletin stasıonarlyq kómekti tegin paıdalanatyn bolady.

Azamattardyń densaýlyǵyn saqtandyrý aldymen emhanaǵa tirkelýden bastalady. Me­dı­sı­nalyq saqtandyrý júıesine qatysý barlyq azamatqa min­detti bolǵandyqtan árkim ózi­niń qaralyp júrgen emhanasy­na barýy kerek. Ol úshin emha­na­nyń tirkelý bólimine jeke kýálikpen kelip, bas dárigerdiń atyna ótinish jazý jetkilikti nemese telefon arqyly da már­te­beńizdi anyqtaýǵa bolady. Bul rette eshqandaı da mekenjaı anyq­tamasy talap etilmeıdi. Son­daı-aq, dáriger men emhanany erkin tańdaý quqy jylyna bir ret­ten aspaý kerektigin de este ustaǵan jón.

Al tıisti em-domdy jasaý aldymen emhanadaǵy jalpy tájirıbelik dárigerden bastalady. О́zge klınıkalarǵa nemese dárigerge qaralý úshin qolyńyzda mindetti túrde jergilikti emhana dárigeriniń joldamasy bolýy qajet, onsyz eshkim sizdi tegin qaramaıdy. Eger dáriger tıisti joldamany bermeı jatsa, onda quqyńyzdy qorǵap, mindetti medısınalyq saqtandyrý qorynyń resmı saıtyna aryz-shaǵym qaldyrýǵa bolady.

Qymbat TOQTAMURAT, «Egemen Qazaqstan»