Daǵdarys kelgennen beri ońaı oljaǵa «kenelgisi» keletinder qalada da, dalada da sabylyp júr. Qalada qaltaǵa tússe, aýylda óristegi maldy aıdap ketip jatady. Tipti aıaýshylyq tanytpaı, ózim sekildi adamnyń taban aqy, mańdaı teriniń «jemisi» demesten, taý taǵysyndaı jylqy, sıyrdy atyp alyp ketetinder de tóbe kórsetip júr.
Iá, nesin jasyraıyq, aýyldy dińkeletip otyrǵan sondaı ury-qarylar men deldaldar, alypsatarlar. Olar óndirgen ónimdi álgiler arzan baǵaǵa alyp, bylaı shyǵa qymbatqa satyp júredi. Tipti ondaılar ónim óndirýshilerdi bazar mańyna jolatpaı, syrttan kútip alyp jatady. Sol kezde ekeýi saýdalasqan bolady. Báribir óndirýshiniń sózi ótpeıdi, alýshy- nyń aıy ońynan týady.
Taıaýda bir aýyl azamatymen tildeskenimiz bar. Onyń aıtýynsha, ónimin deldaldarǵa bergennen basqa múmkindigi bolmaıdy eken. Sebebi, qala bazarynan alyp qoıǵan orny joq. Bolǵan kúnde de ol jerdiń óz zańy bar kórinedi. Buǵan qosa aqsha tólep alatyn san túrli qujat ta olardyń tıtyǵyna tıedi. Sondaı qyrýar mashaqatqa bas qatyryp, áýrege túskenshe alypsatarlardyń suraǵan baǵasyna berip, qutylýdy maqul kóredi. Árıne, shyqqan shyǵyn ótelip jatsa, áńgime basqa. Taban aqy, mańdaı ter aqtalmasa, ol da aýyr azap. Sondaı tirlikten eńbegi esh bolǵan biraz azamattar aýyldy tastap qaladan jumys izdeıdi eken. Zamanǵa qaraı kóligiń, ónim óndirýge qajet tehnıkań bolmasa, isiń ilgeri baspaıdy. Jalpy, Tabıǵat-Ananyń ystyǵy bet qaryǵanda, qystyń aq borany uıytqyp, qyzyl shunaq aıaz qysqanda egin salyp, mal baqqan aýyl jurtyna degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jasap jatqan qamqorlyǵy kóp jaǵdaıda jete bermeıtini aqıqat. Ony utymdy uıymdastyrýǵa tıis jergilikti jerlerdegi keıbir ákim-qaralar aýyl men aýdannyń arasyndaǵy jınalysqa baryp kelýmen ýaqyttaryn ótkizedi. Qazir aýyl ákimderine kórsetilip jatqan senim-múmkindikter, erkindikter, jetip artylady, kózin tapsa qarjydan qysylmaýyna bolady. Sony tıimdi paıdalana almaı, eski súrleýden shyǵa almaı júrgender barshylyq.
Iá, isker ákimder de joq emes. Ondaı azamattar alaqandaı aýylyn qoıyp, eldik tirlikke de óz úlesterin qosýda. Osy jerde myna bir pikirdi ortaǵa sala ketsek deımiz. Bir ujymǵa birigip eńbek etý máselesi kóterilip jatqanda jergilikti jerdegi ákimder syrttaı baqylaýshy bolmaı, halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, ár istiń tetigin tabýǵa, problemany sheshýge jumǵan judyryqtaı kirisse, qazaq jeriniń ústindegi baılyqqa jurtty kenelteri sózsiz. Anaý keńes zamanynda ketpen ustap-aq tórtkúl dúnıege tanylǵan Ybyraı Jaqaev, aqtyly qoı ósirgen Jazylbek Qýanyshbaev sol jerústi baılyǵynyń qazynasyn qoparyp halyqty aq kúrishpen, sapaly etpen qamtamasyz etkenin úlkender biledi, tarıhtyń betinde saırap tur.
Elbasy kooperatıv qurý arqyly birlikte jumys isteýdi kóterip, ol qazir qanat jaıyp keledi. Bul shashyrańqy tirlikten ortaq iske uıytqy bolýdy uıystyrady. О́z tirligimen júrgender endigi jerde kooperatıv arqyly, qolyn uzartatyny anyq. Bazarlarǵa bara almaıtyndar óz ónimin kooperatıvke senim tapsyrady. Bul ónim sapasynyń artýyna da jol ashady. Burynǵydaı deldaldarǵa bermeı, óziniń baǵasyn qoıa alady. Mundaı ıgi is júzege asyp jatsa, shóp basyn syndyrmaı kóleńkede, jyly jerde otyryp baııtyndardyń ózi ónim óndirýshiler qataryna qosylar edi. Qalaı desek te, aýyl jurty beınettiń zeınetin kórip, ónimin jol boıynda satýdan qutylady.
Naryq zamanyna erte kóshken elder ónim óndirýshi men tutynýshynyń ara- jigin anyqtap, árqaısysynyń jumys tásilin belgilep bergen. Buǵan bir mysal keltirer bolsaq, issaparmen 2001 jyly AQSh memleketinde bolǵanymyzda bir fermerdiń eńbegimen tanysqanymyz bar. Sony kórip osyndaı úlgili is bizdiń otanymyzda da ornaıtynyna sengenbiz. Biz júzdesken fermer sıyr baǵýmen aınalysady eken. О́ndirgen ónimin óz aıaǵymen alýshyǵa aparmaıdy. Tıisti oryndar jasasqan kelisimshart boıynsha kelip, alyp ketedi. О́nim baǵasy da ortaq kelisim negizinde júzege asyrylady eken. Al jem-shópti daıyndaıtyn jeke fermer. Oǵan aqshasyn tóleseń bolǵany. Osyndaı úlgini óz elimizde ornyqtyrsaq, qazaq jeriniń mol baılyǵy óz jurtymyzda ǵana emes, ózgelerge de jetip, halyqtyń turmysy jaqsarar edi. Kem-ketigi kóp aýyl boı jazyp, adamdarynyń ajary ashylar edi. Bir sózben aıtqanda, ónim óndirýshi utylmaýy kerek. Bul qazir elimiz úshin basty másele bolyp tur.
Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»