Shekarashylar Otan kúzetinde shyńdalady

Shekarashylardyń shırek ǵasyr­lyq mereıtoıynyń qar­sańyn­da biz Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóra­ǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-maıor Darhan DILMANOVQA jolyǵyp,  bir­neshe suraq qoıǵan edik. 

– Darhan Aıtqalıuly, siz­di já­ne bar­lyq qazaqstandyq she­ka­ra­shy­­lardy 25 jyldyq mereı­toı­laryńyzben qut­tyqtaımyz. Biz­diń oqyr­man­da­rymyzǵa shekara qyzmeti­niń qa­­lyptasý joldary týraly qys­qa­sha aıtyp berseńiz? 

– Shekara qyzmetiniń qury­lýy tá­ý­el­sizdiktiń basqa da atrıbýtta­ryn qalyp­tas­tyrý sııaqty kúr­de­li jaǵ­daı­da ótti. KSRO-dan qal­ǵan Shy­ǵys shekaralyq okrý­gin qa­zaq­standyq shekarashylarǵa be­­rý belgili sebeptermen kóp­te­­gen ke­der­gilerge uryndy, so­ǵan qaramaı Prezı­denttiń qol­daý­ymen, qazaqstandyq áskerı qol­basshylardyń iskerliginiń ar­qasynda shekara qyzmeti qa­lyptasty. Onyń alǵash­qy basshy­sy qazir qurmetti demalys­ta júrgen general-leıtenant Bolat Zá­kıev. 1995 jyly shekara áskerleri Sheka­rany kúzetý jónindegi memlekettik komıtet, al 1997 jyldyń naý­ryzynan bas­tap Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qata­ryndaǵy Memlekettik shekara kúzetiniń kúshteri bolyp ózgertildi. Shekara kúze­tiniń kúshteri mıgrasııalyq aǵynnyń kú­sheıýi­men memlekettiń ekono­mı­kalyq múd­delerin qorǵaý maq­satynda esirtki trafı­gine, eks­tremızm men terrorızm­ge qar­sy kúresterge mamandandy. Qa­zir elimizdiń memlekettik shekarasy to­lyq perımetrinde kúzetke alynǵan. Kúze­tiletin shekaranyń uzyndyǵy alǵashqy 1783 shaqyrymnan qazir 8,5 ese artyp, 15132 shaqyrymǵa deıin sozyldy. О́tki­zý beketteri men jolaýshylar aǵyny onda­ǵan esege kóbeıdi. Shekara qyzmetiniń bel­sen­diligi artyp, qyzmeti ul­ǵaı­ǵany eske­rilip, 1999 jyly Prezıdent óziniń Jarlyǵymen ony Qarýly Kúshter qata­rynan shyǵaryp, Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń qyzmeti etip óz­gertti. 

– Sońǵy jyldary qandaı ná­tıje­lerge qol jetkizildi? Mem­lekettik she­ka­ra­ny bu­zý­­shy­lar bar ma? Qansha kon­­tra­ban­dalyq taýarlar tárkilendi?

– Ústimizdegi jyldyń alǵash­qy jartysynda memleket­tik shekara tártibin buz­ǵan 12000-ǵa jýyq adam ustaldy. Bul byl­tyrǵy jyldyń sáıkes mer­zimimen salystyrǵanda 4,6 paı­yz­ǵa tómen. Jal­py, ustal­ǵan­dar azaıǵanymen ótkizý beket­te­­rinen tys jerlerde shekara bu­­zý­shylar sany artyp otyr. She­ka­ralyq rejimdi buzý­shylar sany atalmysh kezeńde 2100 adam boldy, bul byltyrǵydan 42 paıyzǵa artyq. Al memlekettik shekara rejimin buzý­shylar sany 19 paı­yzǵa artyp, 400 adam­dy qu­ra­dy. О́tkizý beketterindegi she­ka­ra tártibin buzýshylar sany da azaımaı otyr, ol byltyrǵymen salys­tyrǵanda 13 paıyzǵa artty. Qazir shekara tártibin buzýshylardy anyqtaıtyn ın­jenerlik qurylǵylardyń paıdasy zor. Sondaı qurylǵylar ornatylǵannan keıin Qazaqstan men О́zbekstan shekarasyn buzý­shy­lar sany 23,6 paıyz­ǵa azaıdy.  Bizdi Qazaqstannyń ter­rı­to­­rııalyq sýlaryndaǵy, atap aıt­qan­­da, Kaspıı teńizindegi shekara tár­­ti­bin buzýshylardyń sany arta tús­keni alańdatýda. Ondaǵy ustalǵan buzýshy­lardyń sany byltyrǵydan 50 paıyzǵa artty. Sonymen qatar bıylǵy jyldyń basynan beri esirtki zattaryn anyqtaýda úl­ken nátıjelerge qol jetkizgenimizdi atap aıt­qym keledi. Naqty aıtsaq, bıyl esirt­ki tasymalynyń 123 faktisi anyq­talyp, 63 keli kóknár, 22 keli marıhýana jáne 1,4 keli apıyn shıkizaty tárkilendi.  Ákim­shilik jazaǵa tartylǵan adamdar sany – 11600, memlekettik bıýdjettiń esebine 14 mıllıon teńgeden astam aıyp­pul tólendi. 

– Shekara kúzetiniń qyra­ǵy­lyǵyn jetil­dire túsý baǵy­tyn­da qandaı ju­mys­tar iste­lýde? 

– Shekara áskerleriniń daı­yn­dyǵy bul ju­mystyń nátı­je­liliginiń eń bas­ty sharty  dep aıtýǵa bolady. Búgingi tań­da biz ońtústik jáne ońtústik-batys stra­tegııalyq baǵyttarynyń jumysyn jetil­dirý, osy baǵyt áskerleriniń daıyndyǵyn shyń­daı túsý turǵysynda keshendi sharalar júrgizýdemiz. Sońǵy kezdegi shekara tárti­bin buzý oqıǵalary zańsyz mıgrasııamen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Biz UQShU-ǵa múshe elderdiń aýmaǵyna úshinshi eldiń azamattary tarapynan zań­syz mıgrasııany boldyrmas úshin jyl saıyn jasalatyn «Nelegal» jedel profılaktıkalyq birlesken sharalaryna qatysamyz. Son­daı-aq, TMD aýma­ǵyna Aýǵan­stan jerinen terrorlyq top­tar, qarý-jaraq, esirtki zattarynyń ótýi men zańsyz mıgrasııaǵa jol bermeý úshin birlesken shekaralyq arnaýly operasııalarǵa qatysyp otyramyz. Máse­len, naq osy kúnderi she­karashyla­rymyz «Kóknár-2017» profılaktıkalyq sha­ra­laryna qatysýda. 

Shekara qurylymdarynyń kásibı deń­geıiniń artýyna qatty kóńil bólinedi. Osy maqsatpen ústi­mizdegi jyly olar­dyń ás­ke­rı daıyndyǵyn arttyrý sha­ra­lary belgilengen. Sonyń ishin­de bıyl she­karashylarymyz ko­man­dalyq-shtab­tyq 4 áskerı oıyn­ǵa, sondaı-aq, shtab­tyq já­ne Qorǵanys mınıstrligi men Ishki ister mınıstrligi bó­limderimen birles­ken jat­ty­ǵý­larǵa qatysty. Mundaı sharalar turaqty ótkizilip turady, she­­ka­ra­shylardyń kásibı daıyn­dy­ǵyn únemi jetildirip otyrýdy aldymyzǵa basty mindet etip qoıǵanbyz. Barlyq qu­ry­­lym­darymyz boıynsha aıt­qanda bıyl 4600 shekarashy qatystyrylǵan 240 daıyndyq sharalary ótkizildi. 320 shekarashy bilim men kásibı sheberlikti jetildirý kýrstarynan ótti.     Jasyratyny joq, búgingi tańda mem­lekettik shekaranyń bar­lyq perımetri bo­ıynsha ope­ratıvtik jaǵdaı kúrdelene túsýde. Soǵan oraı shekara kúzetiniń ás­ke­rı qyzmettik daı­yn­dyǵy da únemi art­tyrylý ústinde. Jańa qaterlerdiń al­dyn alý maqsatymen osy baǵyt­ta­ǵy qu­qyqtyq qujattar da jetildirilip, shekara qyzmetiniń jetildirile túsýine zań­namalyq negiz qalandy.  Sonyń arqasynda qosymsha shtattyq birlikter en­gi­zilip, kadrlarmen qamtamasyz etý­diń birinshi kezek­tegi  problema­lary sheshildi. Atap aıt­qanda, Qytaı Halyq Res­pýblıkasymen aradaǵy sheka­ranyń ótkizý beketteri qaı­ta quryldy. Ońtústik jáne oń­tús­tik-batys baǵytyndaǵy zas­tavalardaǵy jaýyngerler sa­ny talap etiletin deńgeıge jet­kizildi. Sondaı-aq, áskerı reze­rv­ter dep atalatyn qosymsha bó­limsheler qu­ryldy. О́tkizý beketteri de qosymsha kúshtermen tolyqty. Áskerı tártipti kúsheı­tý sharalary da únemi nazarda bo­lyp, sonyń arqasynda jaýyn­gerler arasyndaǵy quqyq buzý­shy­lyqtar men túrli jaraqat alý­lar azaıdy. Áskerdi qarý-ja­raqpen,  tehnıkalarmen jáne iz­shil ıttermen qamtamasyz etý arttyrylyp, materıaldyq qam­ta­masyz etýdiń basqa da ózekti máse­leleri sheshildi. Sondaı-aq, teh­nıkalyq baqylaý beketterine sta­sıonarlyq radıolokasııalyq stan­salar qaıtadan ornatyldy. Olar burynǵy eski emes, bári de jańartylǵan tehnıka­lar. Kóptegen zastavalarǵa ar­naıy RLS qurylǵysy, dabyl keshenderi men baqy­laý qu­raldary bar keshender ornatyl­dy.  

– Sheteldik shekara qyz­met­terimen yn­tymaq­tas­tyq má­seleleri qalaı she­shi­lýde? 

– Shekara qyzmeti aldymen Qazaqstan Respýblıkasynyń, sosyn yntymaqtastyq keli­sim­derine sáıkes TMD, ShYU, UQShU-ǵa múshe elderdiń ujym­dyq qaýip­siz­di­gin qa­mtamasyz etý­ge qyzmet etedi ǵoı. Mi­ne, bı­yl memleket basshylarynyń she­shi­­mimen qurylǵan TMD elderi She­kara qyz­meti basshylary keńe­sine 25 jyl toldy. Osy jyl­dar ishinde yntymaqtastyq shart­tary múltiksiz oryndalyp, she­kara­lardy birlese qorǵaý sha­ralary jospar boıynsha júr­gizilip keledi. Shekara áske­r­leri koman­dashylarynyń keńesi ózara táji­rıbe almasyp, ortaq táýekelderdi baǵalaý men olarǵa qarsy áreketterdi josparlaý is­te­rin júrgizýge tıimdi alań bolyp otyr.  О́zara múddelerimizdi toǵystyratyn te­tik­ter­di ázirleý isi de osy uıymnyń kóme­gi­men jú­zege asyrylady. 

Joǵaryda atalǵan halyq­ara­­lyq uıym­dar sheńberin­degi yn­­tymaqtastyq shekara qyz­met­teriniń syrtqy qaterlerge qar­sy kúsh­terin biriktirýge, son­daı-aq, shekaralardy kúzetý bo­ı­yn­sha halyqaralyq keli­sim­derdi qabyldaýǵa, ózara jedel aqpa­rattarmen almasýǵa múm­kin­dik berip otyr. Sondaı-aq, ás­kerı-tehnıkalyq saıa­sat pen she­karaǵa baılanys­ty kóptegen má­selelerdi retteý úshin uıym­nyń árbir múshe memleketterinde árip­­­tes­terdiń shekara vedom­stvo­larynyń ókil­dikterin ashýǵa jaǵdaı týǵyzylǵan. Osy uıym­darǵa múshe memleketterdiń quqyq qorǵaý organdary zańsyz mıgrasııaǵa, esirtki trafıgine, taýar kontrabandasyna jáne t.b. qarsy shekaralyq birlesken operasııalardy kópten beri júrgizip keledi. 

– Shekara kúzeti qyzmeti eli­­miz­de ótip jatqan EKS­PO-2017 halyq­aralyq kór­mesine qanshalyqty úles qosýda?  

– EKSPO-2017 elimiz úshin asa ma­ńyzdy halyqaralyq oqıǵa  jáne biz­diń ulttyq asa mándi jobamyz ǵoı. Onyń tamasha ótýine shekara qyzmeti de óziniń úlesin qosýda, atap aıtqanda, as­ta­nalyq áýejaıda memlekettik shekarany qorǵaý jumysyna úlken mán berilip otyr. Qazaqstanǵa kórmege kelgen sheteldik azamat­tarǵa shekaralyq baqylaý ju­mys­taryn júrgizýshilerdiń ba­ry­nsha tııanaqty jáne muqııat bo­lý sharalary jasalǵan. Sonyń ishinde «Astana áýejaıyndaǵy qaý­ipsizdik pen komfort» atty ke­shendi jobany is­ke asyrý úshin «Astana» shekaralyq ba­qy­laý qyzmetkerleri men laýazymdy tulǵalar arasynda úlken daıyndyq ju­mys­tary júrgizildi. Qyzmetkerlerdiń ha­lyq­aralyq qatynas tilderinde jaýaptasa alýyna daıyndyq jáne psıhologııalyq tre­nıngter Astana qalasy ákimdigimen bir­lesip jasaldy. Shekaralarda bolýy múmkin transulttyq qyl­mystarǵa qarsy kúres boıyn­sha áskerıler arnaıy semınarlardan ótti. Shekaralyq ba­­qylaý quramyna engen qyz­met­kerlermen jıyndar ótki­zilip, onda kásibı biliktiligi baryn­sha jetildirilgen, óz isi­niń sheberleri bola bilgen qyz­met­kerler tań­daldy.

– Búgingi tańdaǵy sheka­ra­shy­lardyń mate­rıaldyq tur­ǵydan qamta­masyz eti­lýi qan­daı? Shekara zastavalaryn­da qyz­­­metkerlerge jaǵdaı ja­sal­­­ǵan ba? 

– Shekaranyń materıaldyq turǵydan qam­tamasyz etilýine vedomstvo basshylary ǵana emes, Mem­leket basshysynyń ózi úlken qam­qorlyq jasap otyr. El­basy­ Nur­sultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen orta merzimdi mem­lekettik baǵdarlama qabyl­da­nyp, ol shekara kúzeti qyzme­tiniń bar­lyq aspektilerin qam­tydy. Qazir iske asyrylyp jat­qan osy baǵdarlama shekara kúzetý qyzmetin barynsha jetildirilgen osy kúngi júıemen jáne qarý-jaraqpen qamtamasyz etýdi, avıa jáne teńiz tehnıkalarymen jaraqtandyrýdy, shekara zastavalary men otrıadtarynyń, son­daı-aq, shekaralyq meken­derdiń ınfra­qurylymyn damytýdy qarastyrǵan. Osy baǵ­darlamanyń arqasynda 2013-2015 jyldary ǵana 15 sheka­ra­lyq zas­tava jańadan ashyldy, sondaı-aq, turǵyn úı qoryn jańalaý ju­mystary, kazarmalar men kúzet oryndaryn kúrdeli jón­­deýden ótkizý jáne olardy abattandyrý jumystary júrgizilýde. Ús­ti­mizdegi jyl­­­dyń ekinshi jarty­synda Qordaı sheka­ralyq otrıa­dynyń áskerı qalashyǵy iske qo­sy­latyn bolady. Sońǵy 2-3 jylda she­kara qyzmetiniń teńiz jáne avıa­sııa parkine osy zamanǵy 4 keme, 6 tikushaq já­ne 1 ushaq qo­syldy. Qyzmetkerlerdiń áleý­mettik jaǵ­daıynyń jaqsarýy da artyp­ keledi. Sonyń bir mysalyna Elbasynyń áske­rı qyz­metkerlerdiń jalaqysyn ósirý tý­raly sheshimin aıtýǵa bolady.    

Búgingi tańda «Ońtústik», «Shy­­ǵys», «Ba­tys» jáne «Ja­ǵa­­lyq baqylaý» aımaq­tyq bas­qar­­­­malarynyń aýmaqtary ınje­nerlik jaraqtarmen tolyq qam­­ta­masyz etilgen. Barlyǵy da dýa­l­darmen qorshalyp, sta­­sı­o­­nar­­lyq stansalarǵa arnal­ǵan ba­­qylaý­shy temir munara­lar­men jáne machtalarmen  qam­syz­­dan­dyryldy. «Ońtústik» aı­maq­tyq basqarmasynyń ýchas­ke­sinde geoaqparattyq júıe ja­salyp, iske asyryla bastady. Ol jyljymaly nysandar týra­ly aqparattar alyp, onyń qadam­da­ryn baqylaý úshin elektrondy kartalarǵa túsire alady.  As­tana halyqaralyq áýejaıynyń jańa termınalyndaǵy ótkizý ornyna adamdardy tanıtyn júıe ornatyldy.  Ol EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine kelgen sheteldik qonaqtardy ótkizý ornynan bógetsiz jiberýge múm­kindik berip otyr. 

 – Mereıtoıdy atap ótýge baı­lanys­ty qandaı sharalar qol­ǵa alynbaq? 

– Shekarashylar kúni mere­ke­sinde «Shekara qyzmetiniń 25 jyl­dyǵyna – joǵa­ry deńgeıdegi áskerı daıyndyq pen kásibı sheberlik» aıdarymen áske­rı ja­rystar ótedi. Qalyptasqan dás­­túr boıynsha mamyr aıyn­da Shekara qyz­metiniń 25 jyl­dyǵyna arnalǵan estafeta bastalǵan. Onyń sımvoly Qarasaı sheka­ralyq otrıadyna tabys etildi, odan ári ol Almaty, О́skemen, Pavlodar, Pet­ro­pavl, Qostanaı, Aqtóbe, Oral, Aty­raý, Aqtaý, Qyzylorda, Saryaǵash, Shymkent, Leńgir, Taraz qalalaryn basyp ótip, Sheka­rashylar kúni – 18 tamyzda Astana qalasynda, aıaqtalady. Úsh aıda ol 15 myń shaqyrym jol júredi dep kúti­lýde. Bul Qazaqstan shekarasynyń jal­py uzyndyǵyna teń qashyq­tyq. Estafeta shekarashy jaýyn­ger­lerdiń memlekettik shekarany kúzetý men qorǵaý dástúrlerin, jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý, aǵa urpaqty syılaý, TMD elderimen dostyqty nası­hat­taý maqsatymen júrgizilip otyr. Jalpy, merekelik shara­lar ártúrli, biraq biz bul kez­de de shekara kúzetindegi qy­raǵy­lyq­ty kemitpeımiz, sol kúnderde kezekshi bolatyn shekara­shylar óz mindetterin múl­tik­siz atqa­ra­tynyna senimdimiz.

– Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»