Sýretshi pil
Sergeı MIHALKOV
Sýretshi pil sýret saldy tabıǵatty beınelep. Kórgennen soń «Keremet qoı!» deı me dep, Shaqyrdy kil dostaryn sýret qoıǵan bólmege, Bilip alyp baǵasyn, Usynbaqshy kórmege. Keldi bári, Kemshiligin sýrettiń Qoltyraýyn á demeı-aq ańdady: «SýretińdeNil ózeni joq, – dedi, – Nege ony salmadyń?». «Mańyzdy emes ol ózenniń joqtyǵy, – Dedi ıtbalyq, – Muzdyq qaıda, qar qaıda?! Olarsyz bul sýretińnen ne paıda?» Odan keıin qatal ári qyraǵy Kórtyshqan da sýretshini synady: «Muzdyq túge eskerilmeı áý basta, Qalypty tys nazardan –baý-baqsha». Osy sátte qorsyldady dáý shoshqa, Kórinip tur kezek kútip qalǵany: «Sýret jaqsy! – dedi, – orny bir bólek, Umyt qapty, átteń, emen jańǵaǵy». Sýretshi pil bar pikirdi tyńdady, Tyńdady da kóp oılanyp turmady. Baqsha, emen, ózen, qar, muz, baldy da (Aıý kelip, baldy joqtap júrer dep) qosa saldy sýretine, qylqalamyn boıaýyna maldy da... Keldi taǵy ań-dostary bitken isti kórýge, jáne oǵan ádil baǵa berýge... Qarap olar «tabıǵattyń» sýretine osynaý, «Sýret emes, – desti pilge, – qoıyrtpaq qoı, dosym-aý!». *** Sýretshi dos, Myna pilge uqsama! Túıin sózim qysqa ári nusqa da: О́z talǵamyń,ustanymyń bolmasa, Bar óneriń – dalbasa!
Aýdarǵan Abatbaı KIRQABAQOV
ALMATY
Ataqty «maskúnemmen» suqbat
− Asa qurmetti Kúndemas Basjazaruly, sizdiń ataqty maskúnem ekenińizdi búkil qala jurtshylyǵy jaqsy biledi. Aıtyńyzshy, ne úshin ishe beresiz? − О́te oryndy suraq. Biraq nege ishe beretinimdi ózim de bilmeımin. − Keıbir maskúnemderden nege ishe beresiń dep surasań, «ish, ish» dep shaıtan túrtip turady, − deıdi. Sizdi shaıtan túrtpeı me? − Shaıtan degenmen sharýam joq. − Shaıtan túrtpeıtin bolsa, nege ishe beresiz? − Oı, siz túsinbeısiz ǵoı. Men tekten-tekke ishpeımin. − Sonda endi ne úshin ishesiz? − Men eldiń, jerdiń, qoǵamnyń jaǵdaıyn oılaǵandyqtan ishem ǵoı. Qaıbir jetiskennen ishedi deısiz? − Anyǵyraq aıtsańyz. − Men endi bárin tize bermeı, qatty iship ketken kezderimdi aıtaıyn. Sonaý bir jyly bankke salǵan aqshamnyń 500 myń teńgesi kúıip ketti. О́lip-tirilip jınaǵan aqsham ǵoı. Sosyn men de kúıip kettim. Áıda, siltedim kep. Esten tanǵansha ishtim. − Endi siz siltedi eken dep, bank aqshańyzdy qaıtaryp bermeıdi ǵoı. − Másele bankte emes, másele Úkimette bolyp tur ǵoı. Bizdiń Úkimet kók tıyn da qaıtaryp bergen joq. Sosyn siltedim. О́shimdi «aqańnan» aldym. Áıtpese, siltep jynym bar ma? − Iá, sodan keıin. − Biz ózi qalanyń shetinde turamyz, mal ustaımyz. Birde qoradaǵy buzaýly sıyrymdy, qulyndy bıemdi bir túnde urlap ketti. Sotqa aryzdanyp edim, sot: «Sizdiń bar malyńyzdy elimizde ábden baıyp, Anglııaǵa byltyr qashyp ketken ataqty jemqor Jaıynbaı Qarynbaev urlapty. Sony syrtynan sottap, 15 jylǵa úkim shyǵardyq», − deıdi. − Aý, aınalaıyn, sot-aý, meniń malym byltyr emes, bir aı buryn ǵana urlanǵan desem, «joq, byltyr urlanǵan, biz ataqty baqsyǵa bal ashtyrdyq, Anglııadaǵy Qarynbaev ushaqpen kelip alyp ketken» dep bet baqtyrmaıdy. Al endi osyndaı sotqa qalaı kúıip ketpeısiń, qalaı ishpeısiń? − Siz ishkende sot basqa úkim shyǵarar deısiz be? − Sot basqa úkim shyǵarmaıtynyn bilgen soń ishken joqpyn ba? Áıtpese, iship jynym bar ma? − Iá, sodan keıin. − Osy meniń maskúnem bolýyma teledıdar degen «pále» kináli. Sodan nebir «qyzyqty» kóremin de, ishemin kep. − Qandaı qyzyqty aıtyp otyrsyz? − Oı, qyzyq kóp qoı. Máselen, joǵarydaǵy atasaqaly aýzyna bitken qazaqtardyń qazaqsha sóılemeıtini, sóıleı almaıtyny qandaı qyzyq. − Endi olar qazaqshany basqa ult ókilderi túsinbeıdi dep uıalady ǵoı. − Iá, sol uıalǵanynyń ózi qandaı qyzyq deseńshi. Bizdiń bıliktegiler óte uıalshaq. Úkimettiń májilisin qarańyzshy. Biryńǵaı qazaqtar otyryp, biryńǵaı oryssha sóıleıdi... − Kúndemas Basjazaruly, sonda siz qazaqsha sóılemeıtin Úkimet úshin ishpeısiz be? − Nege ishpeımin, ishemin. Maǵan syltaý kerek. Men qazaqshaǵa aýzy qısaımaıtyn uıalshaq mınıstrler men ákimder úshin de, joǵary laýazymdy sheneýnikter úshin de, teledıdardan qazaqsha qoıǵan suraqqa oryssha jaýap beretin uıalshaq kempir-shaldar úshin de uıalyńqyrap otyryp, ishe beremin. Osylar meni ábden maskúnem etip boldy. − Sonda siz bularǵa kúıingennen ishesiz be, joq álde súıingennen ishesiz be? − Birde kúıingennen, endi birde súıingennen ishe beremin. − Kúıinishińiz kóp pe? − Kóp qoı, kóp. Qazaq kóshi nege toqtap qaldy dep kúıinemin, jetim qazaq balalaryn jylatyp, nege shetelge sattyq dep kúıinemin, qoljetimdi baspanaǵa nege qol jetpeıdi dep kúıinemin, myńdaǵan qazaq qyzdary nege baıǵa shyǵa almaı júr dep kúıinemin, ómirimizge nár beretin, sán beretin strategııalyq mańyzy zor nysandardy nege káris, qytaı úndis sııaqty jatjurttyqtarǵa berip qoıdyq dep kúıinemin, qudaı jaratqan jerimizdi, kólimizdi, taýymyzdy, orman-toǵaıymyzdy nege jekege sattyq dep kúıinemin. Oı, men kúıinetin nárseler kóp qoı, kóp. − Sonda osylardyń bári úshin kúıinishten ishe beresiz be? Janyp ketýińiz múmkin ǵoı. − Árıne, ońaı emes, densaýlyq ta dal-dal boldy. Sonda da, ishpesem − murnym qyshıdy, tabanym ysıdy, shekem tyrysady, arqam qurysady, qolym qaltyraıdy, býynym syrqyraıdy, tizem dirildeıdi, kózim irińdeıdi, tamaǵym qurǵaıdy, basym qaltyldap, bir «ornynda» turmaıdy. − Astapyralla, astapyralla! Ne dep kettińiz? Nege doqtyrǵa kórinbeısiz? − Aý, aınalaıyn, onyń emi «anaý» ǵoı, «aqań» ǵoı. Qyrly staqanmen bireýin qylǵytyp jibersem, «manaǵynyń» bári qoıa qoıady, jym bolady. − Densaýlyǵyńyz dal-dal bolsa, qoımaısyz ba? − Jo...joq, qoımaımyn, qoıa almaımyn. Men sheneýnikter taza qazaqsha sóılegenshe, boıdaq qazaq qyzdary túgel baıǵa shyqqansha, Anglııaǵa urlap áketken maldarymdy qaıtaryp bergenshe, ishe beremin, ishe beremin, ishe beremin...
Damır ÁBIShEV Qostanaı
«Jasyńyz úlken ǵoı»
«Aıqyn» gazetiniń bir top jýrnalısteri túski asqa barmaq bop kafege qaraı betteıdi. Ashana Jeltoqsan kóshesiniń arǵy betinde ornalasqan. Bári joldy jaıaý júrginshiler ótetin jermen qıyp ótpek bolady. Ol jerde baǵdarsham bolmaǵandyqtan, aǵylyp jatqan kólikterdiń aldyn kesip ótý – óte qaýipti. Sonda qashanda ázili ázir júretin Ermahan zamandas aǵasy Joldasbek Dýanabaıǵa qarap: – Jóke, jasyńyz úlken ǵoı, ózińiz bastańyz, – degen eken joldy nusqap.
«Aqqý ushyryp, qaz qondyramyn»
«Aıqyn» gazetiniń jaýapty hatshysy Asqar Altaıuly qalamaqy qoıylǵan qaǵazdarǵa qol qoıdyrý úshin Ermahan Shaıhyulyna keledi. Ol qolyn shıyryp turyp qoıyp beredi. – Sizdiń qoltańbańyz mınıstrlerdikindeı ǵoı, – dep tamsanady Asqar Altaıuly. Sonda Ermahan: – E, men qoltańba arqyly aqqý ushyryp, qaz qondyramyn, – degen eken. Qajynyń qaljyńy
Jaratqan ıem jar bolyp, Ermahan Shaıhyuly úlken qajylyq paryzyn ótep qaıtady. Ázildemese júre almaıtyn ádetine basyp, qasıetti jerge aıaǵy tıe salysymen Erekeń ýatsap arqyly úıine: «Qajyny mazalamańdar. Dúnıe isterine aralaspaımyn» dep sálemdeme jazady da habarlaspaı qoıady. Arada apta ótedi. Bir kúni zaıyby Kúlaısha habarlasyp, Qaldygúl ápkesiniń kúmis tasbıh alyp kelýin ótinip jatqanyn aıtady. Erekeń qýana kelisedi. Ertesine Názik qyzyna kımeshek pen kóılek ala kelýin tapsyrady. Erekeń ony da qup alady. Kúlaısha apaı taǵy birde habarlasyp, Muhammed paıǵambarymyzdyń óz qolymen ekken «Ǵadjýa» atty qurma ala kelýin suraıdy. Erekeń ol qurmany alyp qoıǵanyn aıtady. Sóıtedi de janyndaǵy Sáken Sybanbaı men Eseı Jeńisulyna qýlana kúlip: – Kúlaısha apaı Aısha anamyzdyń menıýin taýyp almaı turǵanda bul jerden ketip qalý kerek edi,– degen eken ázildep.
Ádebı qajylyq
Ermahan Shaıhyuly qajylyq paryzyn óteýge asyl aǵalary Ábdiǵappar Sybanbaı men Amanhan Álimuly jáne alǵyr inileri Sáken Sybanbaı, Eseı Jeńisuly, Maqsat Myhybaevpen birge barady. Uly sapardaǵy ıgi de izgi amaldardy ylǵı da birge júrip atqarady. Sál qoldary bosaı qalsa ótken-ketkendi aıtyp ázildesedi. «Danyshpan jeńeshemniń aqyly taýsylyp qalyp, Amanhan aǵama qıyn bolyp júr-aý» dep Amanhan aǵamyzdy qajap qaljyńdasady. Amanhan aǵamyzdyń qoja ekendigin astarlap, oǵan «Mestnyı jigit» dep at qoıyp, aıdar taqqan da – Erekeń. Sondaı qol bosaı qalǵan kezdiń kóbisinde Amanhan aǵamyz tek ádebıet tóńireginde uzaq sonar áńgime aıta berse kerek. Sony meńzegen Erekeń jigitterge kózin qysyp qoıyp: – Osy Ábekeń ádebı qajylyqqa kelgen-aý shamasy,– degen eken.
Ermahan Shaıhyuly atyndaǵy grant
Ermahan Shaıhyulynyń Maǵaýııa atty uly Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademııasyna oqýǵa túsedi. Osy jaǵymdy jańalyqty estigen áriptes inisi Eseı Jeńisuly Erekeńdi qyzý quttyqtap, izgi tilek-nıetin bildiredi. Erekeń de oǵan alǵysyn jaýdyryp, juǵysty bolsyn aıtady. – Aıtpaqshy, inishek grantqa túsken shyǵar,– deıdi Esaǵań saýalyn naqtylaı túsip. Sonda Ermahan janyndaǵy Asqar Altaıulyna kózin qysyp qoıyp, esh saspastan: – Iá, ol Ermahan Shaıhyuly atyndaǵy grantqa tústi ǵoı,– degen eken qarjysyn ózi tóleıtinin meńzep.
Baný ShALOVA
ALMATY
Túkpirdegi «tushy» tirkes
Túkpirde tirshilik etip jatqan pende bir kúnderi Máskeýge baryp kelipti de el-jurt ortasynda otyryp: «E, Máskeýge baryp, sanama sana qosyldy. Máselen, Karl Marks, Frıdrıh Engels degenderiń biz oılaǵandaı tórteý emes, al «Jasasyn KPSS» degen tipten adam emes eken» depti. * * * Túkpir turǵyny ǵumyrynda beridegi orys aýylyna kelip, aralap júrip qudyq basynda turyp: – Jer astyndaǵy sýdyń dámi qandaı bolady? – dep suraıdy. – Ǵajap! Bul qudyqtan meniń arǵy atam da sý ishken. – Oıpyr-aı-á, atalaryńnyń moıny sonshalyqty uzyn bolǵan boldy ǵoı...
Aqyl aıtaıyn ba?
Paıdaly keńester:- Áıelderdi basqarýdyń eki ádisi bar, biraq ony eshkim bilmeıdi. - Jaqsy áńgime jumys kúnin qysqartady.
Keshke kezdesken qyzdan: «Tańerteńgilik shaıdy birge ishýge qalaı qaraısyz?» dep sura. Qysqartýǵa ushyraýy múmkin memlekettik qyzmetkerge psıhologııalyq keńes: «Qysqartýǵa boıyńyzdy úıretý úshin aldymen shashyńyzdy, sosyn shylym shegip, araq ishýdi, úıge ne bolsa sony alýdy, bastyǵyńyzǵa ǵaıbat sóz aıtýdy jáne kúni-túni qydyrýdy, qonaqqa barýdy ári olardy shaqyrýdy qysqartyńyz». Kórshi jigitterdiń áńgimesinen:– Aýyldan atam kelip edi, «Kınoǵa nemese bir spektaklge apar» deıdi. Biraq, óziniń qulaǵy estimeıdi. Ne isterimdi bilmeı turmyn. – Qınalatyn nesi bar, Ermek Tursynovtyń «Kelin» atty fılmine ertip bar.
Múıisti júrgizetin
Berik SADYR