Tólegen Tájibaev týraly estelik

Birde Syrtqy ister mınıstri  T.Tájibaevtyń keshki saǵat 18:00-de ınstıtýttyń  akt zalynda ujymmen kezdesý ótkizetini jónindegi habar tez tarady. Zal stýdentter men muǵalimderge lyq toldy. Aıtylǵan merzimde ishke birneshe adam kirip, prezıdıýmǵa jaıǵasty. Olardyń qatarynda Tólegen Tájibaev, oblystyq partııa komıtetiniń  hatshysy, oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, qalalyq partııa komıtetiniń  hatshysy bar edi.  Kezdesýdi  oblystyq partııa komıtetiniń  hatshysy ashyp, Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Tólegen Tájibaevtyń qonaqqa kelgenin habarlady.  Mınıstr jaqynda ǵana V.M.Molotov bastaǵan Keńes Odaǵy delegasııa­synyń quramynda Amerıkaǵa issaparmen baryp qaıtqan eken. Sodan keıin Tólegen Tájibaevqa sóz berdi. Men  birinshi qatarda otyrǵan edim. Tólegen trıbýnaǵa shyqqan kezde onyń men oılaǵannan ózgeshe ekenin baıqadym. Men ony ıntellıgent, boıy uzyn, shlıapa kıgen, kózildirik taǵynyp, taıaq ustaǵan keıipte elestetkenmin. Alaıda, kóz  aldymda orta bo­ı-ly, myǵym deneli, kózildirigi men taıaǵy joq, «kirpi» dep atalatyn qysqa shash úlgisi bar adam turdy. Ol anyq ári túsinikti etip, qaǵazǵa qaramaı sóıledi. Sol jyldary eldiń báriniń qaǵazǵa qaraýy dástúrge aınalǵan-dy.  Onyń baıandamasy 1 saǵat 10 mınýtqa sozyldy. Ol Ame­rıkaǵa  V.M.Molotov bastaǵan toppen birge BUU-nyń qujat­taryn ázirleýge barǵanyn aıt­ty.­ V.Molotov Tájibaevtyń Qa­zaq KSR Syrtqy ister mı­nıstri ekeninen habary bar-tu­ǵyn. Tájibaev top quramyna KSRO syrtqy ister mınıstri A.Iа.Vy­shınskııdiń (1883-1954 j.j) usy­nysymen engen bolatyn.  Delegasııa AQSh-ta 3-4 aı boıy toqtaýsyz eńbek etipti. О́ıtkeni, amerıkalyqtar ázirlegen BUU qujatynyń jobasynyń ár tarmaǵyna  qatysty pikir almasyp, naqtylap, ózgerister engizýge týra kelgen. Tipti, keıde bir máselege bola túngi úshke deıin daýlasqan kezderi bolǵan eken. Tólegen Tájibaev amerıkalyqtardyń pikir almasý­ǵa qulyqty emes ekenin, ne usy­nyp,  ne bas tartatynyn túsin­genin aıtty. «Biz ár suraqty tal­qylap, derekter men argýment keltirdik. V.M.Molotov bizdiń jumysymyzdy qadaǵalap, kerekti materıaldardy Máskeýden jet­kizip turdy. Amerıkalyq ókilder «ıá», «ıá»,  ne «joq», «joq» qa­ǵıdaty  boıynsha áreket etti. Al biz logıkalyq turǵydan keldik. Sóıtsek, Amerıkada logıka men fılosofııa ǵylym retinde qa­rastyrylmaıdy eken. Al qa­zaqtarǵa logıka jete tanys», – dedi ol.  «Bizde ony «ýáj», ıaǵnı argýment dep ataıdy. AQSh-ta júrip Vyshınskııdiń zańger ári myqty oıshyl ekenine kózim jetti, – dedi T.Tájibaev ári qaraı. − Keıde ol aıtyp turady, men jazamyn. Kóbine birge talqylaǵanda logıkasy maǵan qanyq boldy. Vyshınskııdiń topqa meni nelikten qosqanyn endi túsindim, men odan kóp nárse úırendim. Osylaısha, BUU-nyń búkil qujaty bizdiń aıtýymyzben qabyldandy. Amerıkalyqtardy argýment arqyly jeńdik».  Sóziniń  sońynda  Vy­shınskıı «Fı­losofııany, ásirese, dıalektıka men logıkany tereń zer­deleńder. Olar syndarly oı­laýǵa jáne óz pozısııańdy ustap qalýǵa kómektesedi dedi».   Bul – óte qyzyqty kezdesý boldy, onyń maǵynasyn keıin túsindim. Kezdesý sońynda ıns­tıtýt dırektorynyń  orynba­sary Abdýlla Hýsaınuly Temir­bekov oǵan asa qyzyqty baıandama jasaǵany úshin alǵys aıtty.   Tólegenniń Qyzylorda mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn tańdaýy jaıdan-jaı  emes. Sol jyldary Qazaqstanda 7 joǵary oqý orny bar edi. Sonyń altaýy Almatyda ornalasqan. Al qalǵan ınstıtýttar tolyq emes joǵary oqý oryndary bolatyn. Sondaı-aq, Qyzylorda memlekettik pedagogıkalyq ıns­tıtýty Vladıvostoktan kóshi­rilgen-di. Ustazdardyń kóbi Re­seıden kelgen pedagogtar men koreı halqynyń ókilderi edi. Sondyqtan da  ınstıtýttyń alatyn  orny erekshe boldy.  Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń ortalyq komıtetinde birinshi hatshy bolyp qyzmet atqarǵan P.K.Ponomarenko Tájibaevty joǵary baǵalady. 1957-1959 jyldary Ponomarenko KSRO-nyń Úndistandaǵy elshisi mindetin atqardy. Onymen birge Tólegen Tájibaev ta konsýl retin­de dıplomatııalyq qyzmet istedi. Tólegen Tájibaevtyń jeke ómiri týraly maǵan ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri, burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, pe­dagog, Qazaqstan ǵylym akade­mııa­synyń akademıgi Haıdar Arys­tanbekov (1919-2008) aıtyp berdi. Bul 70-jyldardyń sońy edi. Biz «Saryaǵashta» demalyp, ári emdelip jatqan edik. Lıýks nómir­diń birinde jıyrma kúndeı jat­tyq. Sol ýaqytta Shyńǵys Aıt­matovtyń «Borandy beket» kita­bynyń jýrnaldyq nusqasy jarııalandy. Biz kitap týraly, ondaǵy basty keıipker jóninde, adamdar bol­mysynyń túrliligine qatysty  pikir almasyp otyrǵanda, áńgime aýa­ny Tólegen Tájibaevqa aýys­ty. Ol Tólegenniń jetim óskenin, orys otbasynda, keıinnen ınternatta tárbıelengenin aıtyp berdi. Sol arada onyń bilimge degen qumarlyǵy bastalypty.  Tólegen men Haıdar ekeýi de ta­nymal azamat bolǵan kezinde tanysqan eken. Haıdar ol týraly jaǵymdy pikir aıtty. Ol óte uqypty, baıqampaz adam bolypty. Keıde birge ańshylyqqa da shyqqan kórinedi. Tólegen dala­ny, taza aýa­ny jaqsy kórgen. Ań­shylyq degen aty ǵana, eshqan­daı ań atpaǵan. Alaıda oǵan mu­qııat ázirlenip, kerektiń bárin óz­derimen birge alyp barady eken. Kóbine Ile ózenine taıaý tus­taǵy Aıaqqalǵan qumyna taıaý mańda serýendepti. Keıde Ǵabıt Músirepov olarǵa qosylady eken. «Biz osylaı demaldyq. Tólegenniń áıeli aýrýshań bolatyn. Qonaqqa eshkimdi shaqyrǵan emes, ózi de eshqaıda barmaıtyn. Ol QazGÝ-diń, men Agrarlyq ýnıversıtettiń rektory edim. Bos ýaqytymyzdy osylaı ótkizip turdyq», – dep áńgimelep bergen edi sonda Haıdar Arystanbekov. 

Dosmuhambet KIShIBEKOV, akademık