Parıj: Perneler... Perdeler...

Ishekti aspaptardy bylaı ysyryp qoıǵanda, júrek pernesin dóp basyp, qııan shettegi qalqyma sátte týǵan elińniń týyrylǵan tutastyǵyn sezim sıqyrymen sezine bilýden artyq lázzatty tushynym qaıdan tabylsyn. Sóıtip dál qozǵalǵan júrek pernesiniń jan-dúnıeńe shapqan dirili kóńil pernesin bebeýleter. Iá, kóńil aınasyn ashar... Sol qudiretti aınadan “Meniń Qazaqstanymnyń ” aıbarly únine oranǵan Eliń bar bolmysymen aqqýdaıyn sylanyp kóriner... Sonda bıiktigi 320 metrlik Eıfel munarasynyń quzynan 97 metrlik “Báıteregiń” , 91 metrlik “Qazaq eliń” “menmundalap” kózińe shalynar, aıshylyq alys jerdegi alpamsa bitimdi alyp jurtyń alaqandaǵydaı bolyp kóńil pernesine syıyp keter... Sol-aq eken salystyrmalylyqtyń qulshynysy degbirdi alyp Parıj pernelerin basqyń keler... Pernelerdi basarsyń-aý! Basyp-basyp tasarsyń-aý! Já, kóńil-kózdi tumshalaǵan perdelerdi júdá ysyryp tastaý múmkin be? Jabýly, búrkeýli tusy tutasymen túriler me? Tanylmaıtyn, kórinbeıtin, sezilmeıtin tylsym qyrlaryn baǵamdaý úshin ǵasyrlar boıy túsirilgen perdeni lezde syrǵyta alarmyz ba? Perde tutylǵan, perde ustalǵan Parıj kelbeti ońaılyqpen arshyǵan jumyrtqadaı kózge kóriner me, túge? ... Sál sabyr etińiz, perneli júrek perdeli tylsymdarǵa toıat tappaı qumartqan eken. Sáti túser. Kenelersiz kórkemdikke. Bógelersiz­—bekemdikke. Kónersiz. Báribir perneler men perdelerdiń taıtalasyp jatqan zamany ekendigin sezinsek, Parıj ben Astananyń boıyn emes, jasamystyǵyn emes, oı talastyrǵan tańǵajaıyp kelbet-keskinin zerde súzgisinen ótkizip, baǵamdap alar baǵytymyz barshylyq eken... Sonymen, Parıjde turyp pernelerdi basaıyq—saz tógilsin, perdelerdi ashaıyq—syr búgilsin!..

Perne: tylsym men tanym

Kári qurlyqtyń tór shahary Parıjdegi 2009 jyldyń 5-11 qazany aralyǵyndaǵy umytylmas kúnderge qaıyrylyp bir oralar shaq týǵandaı. Parıjben oısha qaıta qa­ýysh­ýy­myzdyń da ózindik sebebi, syry jetip ja­tyr... IýNESKO 35-sessııasynyń jumysyn qamtyp jazýǵa barǵanbyz. Maqsat oryndalǵan. On jyl boıy IýNESKO-nyń bas dırektory mindetin minsiz atqarǵan Koıtıro Masýýraǵa 193 elden kelgen delegasııa músheleri ıilip taǵ­zym etip, myń alǵys jaýdyryp, kóńil hoshyn aıamaı bildirip, izetpen shyǵaryp salǵan. Onyń qurmetti ornyna bolgarlyq Irına Bo­kova jaıǵasqan. 57 jastaǵy jasamys áıel kúıeýimen birge eki bala tárbıelep ósirgen. Aǵyl­shyn, orys, ıspan, fransýz tilderinde erkin kósiledi. Asa joǵary mıssııaly qyzmetine kiriserde ol : “Men HHI ǵasyrǵa arnalǵan jańa gýmanızmge qurylǵan ózimniń tujyrymdamalarymdy bý­yr­qanǵan qyzmetimde jaýapkershilikpen bas­shy­lyqqa alatyn bolamyn”,­ dep aǵynan ja­rylǵan. “Isińizge aqjoltaı!”– desken álemdik qos­shylary.­­­­­­

...Saıasattyq sabylys saıabyrsyǵan sátterde Parıj pernelerin basyp-basyp kórýge talpynǵanbyz. Qara dombyra pernelerinen kúı sorǵalar. Parıj pernelerinen she? Mádenıet pen ónerdiń atasy atanǵan munda árıne qulaq quryshyn qandyrar uly sazgerlik shyǵar­ma­lar­dy jalyqpaı tyńdaýǵa bolar-aý. Áńgime tek sazdyq erekshelikte me eken. Jappaı qumarlyq otyn mazdatatyn rýhanı salanyń murajaı men sáýlet, saraılar men munaralar, teatrlar men kitaphanalar, músindik ǵajaıyptar,t.b. tańdaı qaqtyrarlyq ǵalamattarǵa degen yntyzarlyq degbirdi qashyrǵan... Áıtse de kóńil nazyn ústemelegen sol bir sulý kórinis kózden ǵa­ıyp­tan­b­aı-aq qoıdy. Qazaqstandyq delegasııa bas­shysy I. Tasmaǵambetov sheteldik top je­tek­shilerine qonaqasy bergende ulttyq kitaptar, óner, mádenıet basylymdary úlestirilgen. Sonyń ishinde syrt kózaıymyna bólengen “Máńgilik saryn” dep atalatyn 200 shy­ǵar­ma­dan turatyn qazaq kúıleri pyshaq ústinen ta­la­nyp alyndy. O, ǵajap! Júregimiz atoılady. Jat jerde kádelengen kúılerimizdiń óz elimizde kúı­lengen kúıde dúken sórelerinde jatyp qala­tynyn oılaǵanda kóz tumandanady, áıteýir, qol­tyqtarda qystyrylyp ketken jaýharlarǵa jaý­tańdaı qarap, “táýbe,táýbe” deısiń...

Búginderi qazaqy pernelerge jan bitip, tórtkúl dú­nıeniń dúbirin saz jaýharlary diril-na­qyshymen órnektep jatqan bolar... Ásemdigine álemniń ne san áıdik te ádemi qa­lalarynyń jıyntyǵy teń kelmeıtin Parıj tyl­symyna ene túsken saıyn onyń asyl jú­ziktiń oınaqy kózindeı tanymǵa sýarylǵan tań­ǵy shyqtaı tap-taza, móp-móldir keıpi ózine ta­byn­dyrta tartady eken. Júrek sózin tán­tilenip, tańdaıyn qaǵyp, tamsanyp aıtqan Ernest Hemıngýeı sirá de qatelespeıtin shyǵar. “Parıj bul ­quıylyp turǵan mereke de, bereke de ǵoı”,­ – dep tilimen bal jalaǵandaı bal­by­rap, by­laısha baıypty túıin túıedi: “Munda ne ǵajaby baryn kim bilsin, ámanda tábetiń ulyp, ishimdikke toımastaı bolyp bas qoıyp, jasampazdyq iske qaıralyp, qaırattana ala­burtyp, mahabbatqa essiz qumarlanyp tura­syń, báli!” Al kerek bolsa! Amerıkalyq bolashaq uly jazýshy bul tańsyq ta tamasha sózin 1921 jyly jazyp qaldyrǵan eken. Sodan beri ne zaman aýnady, báribir álgindeı biregeı pikir árkimniń árqalaı lebizinen tabylady. Kóregen kózdiń keremettigi de. Ýáli sózdiń berekettigi de. Sezimde sezik joq. Imandaı senim bar.

San­syz perneli Parıjge tabyna bilgen júrek túptiń-túbinde syryn alyp tynar. Myń-san qyrly, alýan bitimdi, ózgeshe órimdi, sábıdeı kó­ńildi, ómirdeı óńirli, shirkin-aı, bezengen tilge bereke tán ǵoı, paryqty da qaryqty Parıj beıtanysyna da qushaǵyn asha túser pańdyqpen, keıde ańǵaldyqpen, endi birde asaý­lyqpen, kelesi sátte sabyrlylyqpen. Parıj bir qaraǵanda, óz qadirin bilip bálsinetin jóni bar. Uzaq ǵasyrlar boıy qala óz minezimen, óz tu­l­ǵasymen tamyrlanyp, dendeı damyp, derbes ulǵaıyp únemi jańǵyryp, jańara túrlengen, gúldengen qala. Parıjdiń ózgeshe ózger­me­li­li­gin, órmekshi toryndaı tez toqylyp, tolysa ta­ra­latynyn Sharl Bodler qaltqysyz baıqap: “Ol bizdiń júregimizden de shapshań soǵyp, qul­pyra túrlenip otyrady”, – degen edi dál­dik­pen ańǵara. Shynynda da onyń damýyna baǵa ber­gen talaı kóripkel keremet tulǵalar sha­har­dyń evolıýsııalyq joldan kóri revolıýsııalyq talǵammen órkendeı túsetinine toqtam jasaǵan.

Áýelegen ánniń áýezinde terbelgen Parıj ǵoı ol! Túrli-tústi fılmdegi, myń buralǵan bıdegi kelbet-keskini óz aldyna. Sáýlet óneri men sýret syzbasyndaǵy nemese ádebıettegi Parıj álemi tunyq ta kirshiksiz, saf aýadaı taza jaratylysymen táńirideı tabyndyrady. Edıt Pıaftyń qasiret pen qaıǵyǵa qyrnalǵan daýysy, Sharl Aznavýrdyń qarlyǵyńqy áýeni, t.b. óner pirleriniń qaıtalanbas sazdy yrǵaq­tary qulaqqa bir jetti me, ajyraǵysyzdaı armanǵa bólenesiń. Perneli Parıj qazaqstandyq delegasııanyń kól-kósir qýanyshyn eseleýimen de rýhanı ta­nym­dyq qatparlaryn tosynnan asha túskendeı bol­dy. Endi óz pernemizdi de basyp-basyp, áýen quı­qyljytar qumarlyqqa kenelgendeımiz.

IýNESKO Qazaqstannyń bastamasymen 2010 jyl­dy “Halyqaralyq mádenıetterdi ja­qyn­dastyrý jyly” retinde atap ótýge sheshim qa­byl­dady. Sondaı shattyqtan kóńil tasyǵan bir sátte “TÚRKSOI” halyqaralyq uıymynyń bas dırektory Dúısen Qaseıinovpen pi­kir­le­sýdiń sáti túsken edi. Onyń basty jańalyǵy – Naýryz merekesin túrik halyqtarynyń belsene ara­l­a­sýy­men IýNESKO boıynsha atap ótýdiń ma­ńyz­dy­lyǵyna tireletin edi. Bul aıtýǵa jeńil bo­l­ǵa­nymen, kez kelgen ulttyq meıramdardyń mun­daı óte bıik, sarabdal deńgeıli uıym qoldaýymen na­sıhattalýy neken-saıaq mysal edi. Al bul múm­kindikke Qazaq eli, onyń túrki tildes barsha ti­leý­lesteri ıe bolǵany shadyman shattyqty eselep jibergen. Sóıtip, bir kezde qyzyl ım­pe­rııa­nyń qyt-qyttaýymen qyzyǵyn qurytqan Naý­ryz ult­tyq naqyshymen, ózindik aıshyǵymen or­tamyzǵa oralǵan soń, mazmunyn baıytyp, ba­ǵytyn batyl boljap alǵan-tyn. О́risin mine, keńeıtip otyr. Buǵan qýanbaǵan jan balasy joq shyǵar. Basty qýanysh “túrksoılyqtardyki”.

Sebebi bylaı. Ana bir jyly Naýryz meıramdalýy týraly usynys IýNESKO-da quptalmaı qalǵanda, eńse túsip ketken. Endi tóte jol ashylyp otyr. Jaǵdaı týǵyzylyp, tomaǵa sypyryldy. Dúısen Qa­se­ıi­nov­tiń málimdeýinshe, qansha jerden “týyspyz, ja­qynbyz” dep bıik minberlerden keýde qaǵyp jatsaq ta, shyndyǵynda túrki tildes halyqtardyń arasynda osy kúnge deıin “TÚRKSOI”-dan basqa ha­lyq­aralyq uıym joq eken. Uıymnyń jar­ǵysynda onyń eshqandaı da saıa­satqa ara­laspaıtyndyǵy bat­tıtyp jazylǵan. Onyń jumysy taza gým­a­n­ı­­tarlyq, mádenı sı­patta órbıdi. 1993 jyly Al­ma­tyda ortaq halyqaralyq uıym qurylyp, bir­lesýge qol qoıǵan memleketter: Qazaqstan men Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan men Túrkimenstan, Ázir­baıjan men Túrkııa bolatyn. Osylardyń ishinde burynnan táýelsizdikke ıe el bir ǵana Túrkııa bolsa, qalǵan bes eldiń táýelsizdikterin alǵanyna 20 jylǵa jýyqtady.

Taǵy da alty el, Reseıdiń sýbektileri: Tatarstan men Bashqurtstan, Altaı men Tyva, Hakas pen Iаkýtııa, sondaı-aq Moldavııanyń quramyna jatqan Gagaýyz Ieri men Soltústik Kıpr bar. Sońǵylary uıymǵa ázir baqylaýshy múshe bolyp otyr. Osy 14 eldiń mınıstrlerinen turatyn turaqty keńes jylyna eki ret bas qosyp, májilis qurady. Halyqaralyq uıymnyń maqsaty túrki halyqtary arasyndaǵy mádenı yntymaqtastyqty damytý ári týystas elderdiń mádenı qarym-qatynasyn jandandyrýǵa saıady. Bas dırektor Dúısekeńniń IýNESKO shtab-páteriniń aradaı qujynaǵan aýmaqty zalynda turyp jedel de jeldirtip bergen suhbatynan baıqaǵanymyz, Qazaqstan TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń eń belsendi músheleriniń biri ekendigi. Elbasy N.Á.Nazarbaev uıym jumysynyń jaqsarýyna erekshe kóńil bólip keledi. Onyń tikeleı qoldaýymen Qazaqstan 2008- 2011 jyldar aralyǵynda túrki tildes memleketterge ortaq jalǵyz halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etýge tuńǵysh ret qol jetkizgen.

Árıne, túrki elderi ege­mendigin alǵaly bergi ýaqyttyń suranysyna sáıkes ár el hal-qaderinshe óz ulttyq mádenıetin damytyp na­sıhattaý, álemge tanytý úshin ulanǵaıyr jumys ja­sap jatqany belgili. Desek te, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Naza­r­baev­tyń bastamasymen qolǵa alynǵan memlekettik “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń asa iri nátıjelerge jetip, týystas túrki jurttaryna ǵana emes, álemniń kóptegen elderine úlgi bolǵanyn maqtanyshpen atap ótýge tıispiz. Shyndyǵyn aıtqanda, mundaı kólemdi kópjyldyq mádenı baǵdarlama tipti keıbir ekonomıkasy damyǵan qýatty elderde de iske asa qoımaǵany anyq. Sol turǵydan alǵanda Qazaqstannyń bul tóraǵalyǵy ony ózge bir qyrynan álemdik moıyndaýdyń jarqyn mysaly dep baǵalaýǵa ábden jarasar edi. Al túrki tildes elderge tán Naýryzdyń IýNESKO kóleminde toılanǵaly otyrǵany, árıne, ortaq yqylasqa daryǵan berekeli nesibe deýimiz ǵanıbet.

...Keshikpeı-aq barsha sán-saltanatymen Naýryz meıramynyń da Parıj turǵyndaryn baýrap alaryn oılaǵanda, onyń sybyzǵylatyp, syr­naı­latqan sansyz pernelerinen tógilgen túrkilik hám qazaqy áýezdiń eýropalyq keńistikke sharlap sińetini osy bastan-aq júrekti bul­qyntady... Naý­ryz perneleri Parıj perneleriniń ózgeshe kúıin eseleı túser, bálkim....

Tańsyqtyq bılegen boıyńdy kóshesinde de tejeı almaı júrýiń, áne, bul shashasyna shań juq­tyr­mas shahardyń bula minezi derlik. Sańyr­aý­qu­laqtaı bop alańqaılarynan jıi kezdesetin tea­tr­la­ryna kirip, tylsym men tanymnyń áldıine ter­belýiń bylaı tursyn, olardy jóppeldemede kóziń shalyp qalǵanynyń ózi tamasha tartý ispetti. Osylaısha túngi bir sholaq sholýymyzda álemdegi teńdessiz Opera teatrynyń mańyna ryqsyz jelimdelip qalyppyz...

III Napoleon zamany sáýletiniń tıptik úlgisine jatatyn bul ǵımarat 1862-1875 jyldary Garne jobasymen salynǵan. Onyń aýmaǵy 1 1000 sharshy metr, 2000 kórermen syıady, sahnasynda 450 akter óner kórsete alady. Osy Opera teatrynan bermen Kapýsınov býlvary bastalady. Japsarlas №28 úıde ataqty “Olımpııa” mıýzık-holly ornalasqan. Al  №14 úıdegi jazýǵa úńilgende, munda 1895 jyldyń 28 jeltoqsanynda aǵaıyndy Lıýmerlerdiń jurtshylyqqa tuńǵysh ret fılm kórsetkenin ańdaısyz. Aıaq basqan saıyn tylsym ashylyp, tanym tarta túsedi...

Mine, irgedegi qazir Ádilet mınıs­tr­ligi ornalasqan záýlim ǵımarattyń tap aldynda 1842 jyly Stendal júrek talmasynan murttaı ush­qanyn da oqyp bildik... Jańa ázirde ǵana osy Opera teatrynda qazaq bulbuly Maıra Mu­ham­med­qy­zynyń álemdik jaratylysta sırek sıqyrly úni­men fransýzdyqtardy yqylasqa bólegenin estip, bór­kimizdi aspanǵa atqandaı kúıde kele jatqanbyz. Taǵ­dyr-aı deseıshi, endi Stendaldiń súringen je­rin basqanymyzda tulaboıymyz órtenip júre ber­di...

Tarıhqa ýaqyt keńistigi degenińizdiń ózi kep-kel­te dúnıe ekenin sezindik. Keshegi tulpar taǵ­dyrlar... búgin ýaqyt ýysynda mólt-mólt etip aıaz­da­nyp jatyr. Synaptaı syrǵyp osylaısha ur­paq­tar kádesine usynyla bereri de aqıqat. Sol ja­qut­tar­dy umyttyrmaıtyn zerdeli, ótkenine talǵampaz, ketkenine mırasty kári Parıjge qalaı ǵana súısinbessiń...

Bizde she? О́z pernemizdi basyp kór­sek, kirbińdikpen bas shaıqaıtyn kúıde ekenimiz ja­sy­ryn emes qoı. Múmkin, osy Opera teatrynyń alań­qaıynan Ámire Qashaýbaevtaı án jampozy da qa­natyn qomdap, qazaq saharasyn tıtimdeı jú­regine syıǵyzyp, domalanyp júgirip ótken shyǵar... Mustafa Shoqaı tabanynyń osynda taby qalmady deýge tipti senbeısiz. Jıyrma jyldan astam ýaqyt Parıjdi mekendegende syrshyl sezim ıesi Opera teatryna bas suqpaı ketýi mıǵa sińbeıtindeı me-aý...

Qaısybirin aıtarsyz, bıliktegilerge qaratpa sózimiz jetip artylady. Ánnen jaralǵan Ámire men ult namysynyń almas qaıraǵy Mustafanyń Pa­rıjdegi kúnderiniń keıbir tylsym syrlary áli to­lyq rýhanı kádege jaratylmaı otyrǵany ashy shyn­dyq qoı. Al olardyń eskertkish-músinin Pa­rıjge uqsap baqqysy keletin Astanada kórgisi keletin qazaq jurtynyń armany qashan oryndalar eken? Máńgilik máseleler únemi kóshe kezip júredi dep, bir danyshpan aıtpaqshy, Parıjdegi umy­tyl­mas kúnderde sol sózdiń mánin jete túsingendeı boldyq qoı. Ár sát saıyn kári kóshelerden árneniń baıybyn uǵasyń. Sondaı kóńilge túıgenderimizdi qajetine jaratsa, keıingi urpaq qub alsyn! Osy jaǵy ǵoı dittegenimiz. Parıj pernelerin júrek saý­saǵymen basyp-basyp jibersek, onyń sansyz tylsymy symdaı tartylyp, tanymy tosyn tá­bá­rik­teı tarqatylyp, áp bárekeldi, bizdiń As­tan­a­myz­dyń da qıly-qıly jetistigi men keıbir kemshin tustaryn salǵastyra bezbendep, shotqa qaqqandaı ekshep ólshep, álemdik elordaǵa aınalýdyń baǵyt-baǵdaryn bıpazdap usynatyndaı ma?!

...Tarıh áldılegen Parıjdeıin bizdiń As­ta­na­nyń da kóńil, sezim pernelerin qyzyǵa da qumarta, áýestene de áýelenip basyp-basyp qalyp, áýenine qulaq tosýǵa yntyzar álemdik áleýmet tabylatyn kún de alys emes qoı!

Perde: keńistik pen kókjıek

Parıj perdesi kóńilden qalqalaıtyn kerim kór­kemdik pen keıbir keleńsiz de kıkiljiń kó­ri­nis­terdi sana súzgisinen ótkizbeı janyń tynshyr ma, túge. Perdeni ysyrsań Parıj keńistigi men kók­jıegi kólgirsimeı, kóneli de kónterli keıpimen kóz aldyńa úıirile qalady. Tek túsirýli perdeni ebin taýyp, ysyra bilseńshi. Sóıtip kóne shahardyń tańǵajaıyp tabıǵatyna kirseńshi... Perdesiz Parıj qandaısyń? Jańa týǵan aıdaısyń! Perdeli kúıiń she? Tylsymsyń! Tunyq oıǵa batqansyń. Tańsholpandaı tańǵy raýan aldynda kerilip bir jatqansyń. Oı azabyna bógip, belińdi jaza almaǵan qarııasyń. Tereńdigin bildirtpeıtin darııasyń. Perdeńdi ashshy, Parıj! Asyl iniń Astana ótinedi...

Tanys ta beıtanys Parıjde jalǵan dúnıe­de­giniń bári bar. Qazynasyn qoınyna jıǵan. Bátir-aý, muraǵat bitken qalaısha syıǵan? Áne, ǵasyrlar tábárigindeı uly eskertkishterimen esińdi alatyn týrıstik Parıjge suqtanbasyńa ne amalyń bar? Onyń oıǵa syımaıtyn nemese shap-shaǵyn mu­ra­jaılaryna kirińizshi, áıtpese ulttyq naqyshpen be­z­e­ndirilgen múıisterine bas suǵyńyzshy, ústińizden tir­shilik júgi sypyrylyp jeńileıip, oınaqtap shyǵa kelesiz. Basyń bos, oıyń erkin, tóbeńnen eshkim tuqyrtpaıtyn, naǵyz quryqsyz adamsyń. Batysta baǵyń osyndaı derbes táýelsizdigińmen ashylady-mys. Demokratııa saltanaty bul. Taǵy bir perdeni syrsańyz, asa qymbat dúkender men saltanaty kelisken baǵaly modalar kóz jaýyn alar. Kelesisin túrseńiz, teńdessiz dámi men as-sýyn usynǵan dastarqan mázirine tap bolasyz. Aýzyńa salmaı jatyp-aq tilińde erip qoıa beredi taǵamy. Toq kóńil tabıǵat aıasyn ańsaıdy. Jelpingisi, serpilgisi keledi. Shyǵa ǵoı onda, ańsaryń aýsa, Sena jaǵalaýyndaǵy ǵalamat kókmaısaly saıa­jaı­larǵa. Aldyńnan myń san boıaýly perdeler tú­ri­ler... Túriler de sanańa kiriger... Astanańnyń da El­basy mápelegen kókjelegi qabattasa kózge iliger... Qymbattan qymbat alys jatpaıdy, al arzannyń azabynan saqtasyn da...

Astananyń qıyn da bolsa baǵaly tabıǵatyn aıalaýǵa bekingeni qýantady. Qylqalam sheberleriniń sandaǵan urpaqtary ózderiniń maıly kenebinde Parıjdiń jaquttaı ózgerip, kóz qaryqtyrar kelbetin beıneleýge ǵumyryn arnaǵan. Durysy bar, burysy bar, de­gen­men ýaqyt eleginen ótken marjandary ǵana qalǵan. Qalanyń túr-sıpaty jyldyń tórt mez­gi­liniń boıaýymen keskindelgendeı. Demek, máńgilik oń­baı­tyn, eshqashan solmaıtyn qudiretti boıaýlar tyl­sy­my tamsantpaı qoımaıdy. Birde ashyq, birde kúń­­girt, birde qarańǵy túndeı qoıý reńk. Bári jarasady, solardyń saǵymynan Parıjdi tanısyń. Álem­dik kınematografııanyń týyndysyna ilkim sát nazar aýdaryńyzshy, Parıj qoltańbasy da­ra­la­na­dy. Onyń kóshelerin eshqaısysymen sha­tas­tyr­maı­syń. Ol dańqqa kenelmekshi birtýar saıasatshylarǵa da, qýǵyndalǵan aqyn-jazýshylarǵa da, qar­ǵys­talǵan sýretshilerge de pana bolýymen ár júrekke ińkárlik sezimin sebezgileıdi. Qysqasy, zábir shekkenniń mańdaıynan ıiskep, tórine shyǵarýymen shapaǵat nuryna ózin de, ózgeni de mala bilgen jaıly qonys, máńgi tynys.

Parıj bir kelip ketkenniń de, ýaqytsha turaq tapqan emı­grant­tyń da, azamattyǵyn alyp baqılyqqa ótken­niń de ómir shyraǵyndaı iz qaldyrǵan qasıetti me­kenine aı­nalǵan-tyn. Sóıtip árkimniń júregine mádenı, rýhanı, jaı bir turmystyq nemese mahabbat átkenshegindeı qyzyq ǵumyrly shadyman sát­ter tizbegin syılaǵan, tipti baılyq pen ke­deı­liktiń dámin alalap tattyrýymen, keıde qarapaıym tir­liktiń qaınaǵan bazaryn armansyz aralatýymen bul Parıjiń bólekshelenip turatyn. Gıtlershiler bas­qynshylyǵynda Parıjden onyń mańaıyndaǵy qa­lalarǵa jappaı bosqyndar aǵylǵan kezde Mus­tafa Shoqaı: “Maǵan saıası baspana usynǵan mem­leketti tastap ketý – men úshin Otanymnan ajy­ra­ǵanmen teń qasiret”, – dep teginnen-tegin kú­ńirendi deısiz be? M.Shoqaıǵa qatysty perdeli tarıhtyń tyl­sy­myna kóz jetkizgendeı boldyq osynda. Onyń jary Marııa Iаkovlevna Gorına-Shoqaıdyń ósıetin adam­gershilikpen oryndaǵan fransýzdyq ǵalym Shan­tal Lemerse-Kelkejeı M.Shoqaıǵa qatysty kóp­tegen qujattardyń týǵan eline tabystalýyna ja­nyn salyp járdemdesipti.

Parıjde bolǵanymyzda Alash arysy M.Sho­qaı­ǵa qatysty tarıhı jerlerdi aralap kórip, onyń tur­ǵan úıi janyna ornatylǵan eskertkish taqtaǵa taǵ­zym etip, ózge de qujattarmen tanysýǵa múmkindik alǵanymyzdy sapardan soń ile jazylǵan ma­qalamyzda jan-jaqty baıandaǵanbyz. Sondaǵy aı­tylǵandarǵa qosarymyz ­– M.Shoqaıdyń týǵan jylyna qatysty ártúrli derektiń bar ekendigine nazar aýdaryp, sol aýytqýshylyqty bir izge salý qajettigin eskertý edi. Onyń týǵan jyly 1889, 1890, 1891 jyldarǵa telinip jazylyp keledi. Marııa Gorına- Shoqaıdyń ózi esteligindegi jazbasynda 1890 jyl dep kórsetedi. Qaısysy durys? Bul dúdámal suraqqa shoqaıtanýshy belgili jazýshy Orazbek Sársenbaı naqty da dáleldi túsinik bere kelip, álgi úsh derekti de joqqa shyǵaryp, M.Sho­qaı­dyń týǵan jylyn 1886 jylǵa ákep tireıdi. Endi osy negizdelgen derekti ustanǵanymyz jón bolar.

Degenmen de 2010 jyldyń basynda Fransýz-Qazaq dostyq qoǵamy uıymdastyrǵan M.Shoqaıdyń tý­ǵa­nyna 120 jyl tolýyna arnalǵan kesh ótkizilip, on­da Fransýz parlamenti birtýar qazaq uly týraly fran­sýz tilinde kitap shyǵaratyny jáne basqa is-sharalar týraly málimdeldi. Qazaqstanda da halyqaralyq jıyn uıymdastyrylatyny aıtylyp qaldy. Mundaı bastamalardyń basynda Qazaq­stannyń Fransııadaǵy Elshiliginiń qyzmetkerleri men Nojan-sýr-Marn qalasy ákimdiginiń qyz­met­ker­leri jáne dıaspora ókilderi júrgeni rızalyq týǵyzady. Sózdi sóz qýyp, taǵy bir shetin máseleniń basyn qyltıtqymyz kelip otyr. M.Shoqaı Qazaqstan ulttyq en­sı­klopedııasyna nege en­gi­zilmeı qalǵan? Biraq ta onyń bas­tapqy tom­daryna kirmegen keıbir uly tulǵalar týraly jań­saq­tyq túzetilip, sońǵy onynshy tomnyń qo­sy­msha bóliminde berilgen eken. О́kinishke qaraı M.Sho­qaı sonda da bolmaı shyqty. Muny qalaı túsinýge bolady?

Esesine, qosymshada qyzmet babyn paı­da­lanyp, “qaıtalanbas tulǵaǵa” aınalyp kirip ket­kender baıqalady. Ondaı pysyqaılar So­sıa­lıstik Eńbek Erleri J.Demeev pen B.Kitap­baevty, uıym­das­tyrýshylyǵymen aıryqsha kózge túsken mem­le­ket qaıratkeri M.Jurmuhamedovti, t.b. qalaı ǵana uıal­maı-qyzarmaı yǵystyryp tastady eken? Osyn­daı olqylyqtar jónimen rettelse eken deımiz. Eń bolmaǵanda bir murajaıyna kirmeı ketýdi keshirilmes kúnádeı sezinip, alas-kúles sapyrylys sáttiń ebin taýyp Lývrdy tamashaladyq. Bul bir syrtqy jıyntyǵyn qosqanda, shaǵyn aýdandaı aýmaqty eken. Onyń tarıhy sonaý HII ǵasyrdyń sońynan bastalady. Al búgingi “Úlken Lývrdyń” jobasy 1981 jyly prezıdent Fransýa Mıt­te­ran­nyń sheshimimen murajaılyq mártebesin qaıta oral­týymen júzege asqan. Áıtpese ol basqa da maq­sattarǵa paıdalanylyp kelgen.

Erte zamanǵy Lývr saraıynyń múlde jańartylǵan keıiptegi mu­ra­jaılyq nusqasy alǵash esik ashqan eki ǵasyrdan soń 1993 jyly túpkilikti aıaqtalyp, ekinshi ómirin bastaǵan. Qarańyzshy, óner joly qandaı azapty da aýyr jol. Bári adam ıgiligi úshin, ult rýhyn baıytý úshin istelgen sharýa ekeni túsinikti. Lývr my­nadaı jeti bólimnen turady: Ejelgi Shyǵys jáne Islam óneri; Ejelgi Egıpet; Ejelgigrektik, etrýstik jáne ejelgirımdik óner; Kórkem bu­ıym­dar; Músinder; Jıvopıs; Grafıka. Jedel sholyp shyqqannyń ózinde onyń bir bólimin adaqtaýdyń ózi qııamet-qaıym... Mine, “Djokonda” ataýymen álemge aıan Mona Lıza portretiniń (sýretshi Leo­nar­do da Vınchı – 1452-1519) aldynda tur eken­biz... 77 h 53 sm. kólemindegi aǵashqa maıly boıaýmen 1503-1506 jyldary salynǵan. Naǵyz jalǵyz danasy. Beldeý aǵashpen kerip tastaǵan, mańyna jaqyn bara almaısyń. Topyrlaǵan tańsyq jurt. О́nersiz ómir tuldyr jetim ekenin túısingendeısiń.

Biz de she... Astanaǵa kelgen kóshpeli kórkem kór­me­lerdi elemeı jiberemiz-aý... Astanada da, Lývrǵa jetý qaıda, biraq soǵan tektes murajaı bolsa degen arman oıanady... Lývrda arbaǵa tańylǵan nemese arqaǵa jabysyp alǵan qanshama múgedekterdiń ǵajaıyp óner týyndylaryna sarylyp qarap otyrǵandaryn umytýǵa bolmas... Tosyn ysyrylǵan perdelerden túrli rýhanı keńistikter jarqyraı kórinip, onyń kókjıegi kógildirlenip árqıly tańyrqarlyq tylsymymen ózine tarta túsedi. Sondaı áserlengish kóńil aıdynynda endi Fransııanyń ulttyq kitaphanasy tura qalypty. Ony qurý ıdeıasyn óziniń prezıdenttikke ekinshi ret saılaýy kezinde Fransýa Mıtteran oılastyrǵan eken. Al kitaphananyń resmı ashylýyn Jak Shırak 1996 jyly júzege asy­rypty. Kitap álemi segiz gektarǵa jýyq jerde saltanat qurǵan. Onyń qorynda 12 mıllıon kitap saqtaýly. Syrttaı qyzyqtaǵannyń ózinde rýhymen toıattandyrady. Mańaıynan janap ótkenińde kitaptardyń áldene kúlimsi ıisi muryn jaratyndaı ma?

... Solaı bolýy da ǵajap emes. Parıjde bári de tabıǵı, taza, móldir, ne nárseniń de syny bu­zyl­maǵan. Sonysymen de órkenıettilik ulylyǵy ań­ǵarylyp turar. Mundaı kitaphanaǵa baryp júr­gen Oljas Súleımenovte ne arman bar deısiz. Esi­mizge túsip otyr, Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO-daǵy turaqty ókili Oljas Omarulynan má­jilisten tys bir qaǵaberiste “AZ ı Iа” kitabynyń ja­ryq kórgenine 2010 jyly 35 jyl tolýyna baı­lanysty birer aýyz lebiz bildirýin ótingen bolatynbyz. ­­­ – Dúnıeniń altydan bir bóligin alyp jatqan alyp ımperııa – Keńes Odaǵy da ydyrady, – degen edi Oljas Omaruly. ­­– Jańa kózqarastar, jańa saıasat, jańa zaman týdy.

Alaıda “AZ ı Iа”- da qozǵalǵan sonaý bir tustardaǵy oı-tolǵamdardyń búginde rýhanı ómirimizge óte qajet ekenine men kámil senemin. Bálkim, týǵan halqymnyń osy kúnge deıin ǵasyrlardyń shań basqan qyr­tys­tarynda kózden tasa, kóńilden tys jatqan tarıhyna endigi jerde tereńdep úńilip, durystap jan-jaqty zertteıtin kez týǵanda jańa tarıhshylarǵa meniń eńbegimniń de sebi tıer dep oılaımyn. Bir qyzyǵy, uly kitaphana mańynda Oljas Omarulynyń osy taýpıyqty sózi esimizde qaıta kúńgirlep jańǵyrǵanyna ań-tańbyz... Múmkin, mundaǵy kitaphana perdelerin túrińkirep úńilsek, talaı qazaq jazýshylarynyń fransýz tiline aýdarylǵan nusqalaryn da kezdestirip qalýymyz kádik-aý. Áıgili fransýz jazýshysy Lýı Aragonnyń “ Abaı jolyna” bergen baǵasy bar edi. Qalaı edi, jalpy piki­ri­niń nobaıy ǵana oıymyzda qalǵan... (Keıinirek, elge kelgen soń dálme-dál kóshirmesin berip otyrmyz: “Men onyń (Muhtar Áýezovtiń) shy­ǵar­malaryn týǵan elime tanystyrýshy bolýdy ózime úlken abyroı sanaımyn. Epı­ka­lyq roman “Abaı”, meniń oıymsha, HH ǵasyrdaǵy eń úzdik shyǵarmalardyń biri. Bul roman oqýshyǵa qyzyqty qııal men óren oı ólkesin kezdirip, talaı tereń tolǵanystar týdyrady. Bul shy­ǵar­ma sovet ádebıeti týyndylarynyń mańdaı le­ginen oryn alady deý azdyq qylady, álemniń bas­qa elderinde de onymen teń túsetin shy­ǵarmany tabý qıyn”.) Eýropa zııalylary taǵy kimderdi tanyr edi...

Al Botanıka baǵynan taıaq tastam jerdegi meshit – bul eski Parıj ortalyǵyndaǵy Shyǵystyń ǵajaıyp ekzotıkalyq múıisi ispetti. Týrıster aǵylyp kelip jatyr. 1922-1926 jyl­dar aralyǵynda salynǵan meshittiń sáýlettik she­shimi erekshe kóz tartady. Parıjde turatyn 3 myńdaı qazaq dıasporasynyń ókilderi osy Alla úıine kelip, minájat etip turatyn kórinedi. Dıaspora belsendileriniń uıytqy bolýymen biraz is-sharalar júzege asyrylǵan. Sábıra Kóksaldyń “Qazaq tiline kirispe” kitabynyń tusaýkeseri ótkizilip, onda ana tiliniń kókeıkesti máseleleri sóz boldy. Atalǵan kitap Fransııa memleketinde qazaq tiline arnalǵan tuńǵysh oqýlyq. Sábıra Túrkııada týyp, ekonomıka páni boıynsha bilim alǵan. Sońǵy on jyl boıyna Parıjde turady. Ol sondaı-aq parsy, mońǵol, túrki tilderin jetik meńgergen. Qazaqstannan arnaıy kelgen sýretshi L.Maralbaevanyń shy­ǵar­malarynan kórme jasaldy.

Al 2009 jyl­ǵy 5 naýryzda Prezıdent N.Á. Nazar­baevtyń qatysýymen Astanada ótken Qazaqstan áıelderi forýmyna baryp sóz sóılegen Fatıma Túrkoz óziniń qaıtalanbas áserimen bólisti. “Eskini es­ke almaı, jańa jadyńa túspeıdi” degen ata-baba maqalyn sóziniń máıegi etken ol forým­d­aǵy sózin múdirmeı soqty. Kezinde tarıhymyz bur­malanyp, ata-qonysymyz shubarlanyp, tegiń kim dese kúmiljip qalatyn edik. Qudaıǵa shúkir, Qa­zaqstan egemendigin alǵaly beri el bolyp, etek jıyp, mine, oń-solymyzǵa kóz júgirtip, ót­kenimizdi eskerip, bolashaqqa dańǵyl jol sa­lyp jatyrmyz. Biz de endi Eýropada júrsek te tekti atanyń urpaǵymyz, kıeli jerde órbigen ıeli eldiń jalǵasymyz dep maqtanyshpen aıta alamyz. Biz sáti túsip, Qazaqstan elshiliginiń qyz­met­keri Mursal-Nábı Tuıaqbaevtyń kómegimen Fa­tıma hanymnyń úıinde bolǵan edik. Qolynan dám tattyq. Qazaq dastarqany molynan ja­ıy­lyp, Eýropa tórinde máre-sáre boldyq. Otaǵasy Áb­dýaqap Túrkoz qazaqsha maıyn tamyzyp sóı­leıtin iske myǵym, kásibı bilikti, ult­jan­dy­lyǵy basym aqjarqyn azamat eken. Balasy Tol­ǵany Almaty joǵary oqý ornyna jiberip, onyń kelesheginen ata-anasy zor úmittenip otyr. Olar áńgime ústinde ulttyq yńǵaıda úlken má­se­leler kótere bildi. Sol aıtqandaryn júıelep kór­sek, dúnıejúzine sán jaǵynan kóshbasshy bolyp otyrǵan Parıjde qazaqy bolmysymyzdy ta­nytatyn eýropalyq tyń tehnologııamen nár­lengen básekege qabiletti kıim-keshekter, úı jabdyqtary men jıhazdaryn, basqa da bu­ıym­dar jasaıtyn keshendi kásiporyn ashýǵa um­ty­lys­tary bar eken. Qazaqtyń qolóneri arnaıy saý­da oryndarynda Eýropa jurt­shy­lyǵyna usy­nylyp otyrsa deıdi.

Sonymen birge qazaq otbasynyń oshaǵyn qoryp otyrǵan anala­ry­­myzdyń qolynan shyqqan ónimderi – qurt-irimshik, balqaımaqtaryn da, qazy-shujyqtaryn, tary-jentterin eksporttaý boıynsha áleýettik múmkindikterin zerttep, tıisti sheshim qabyl­dan­sa degen tilekteri jáne bar. Qysqasy, Parıjde q­azaqy qoltańba molynan kezikse degen asyl ar­mandaryna terbetilýde. Nesi bar, sáti túsip qalar. ...Kári kósheleri taramystanyp tarqatylady. Biz turǵan qonaq úı alty kóshe qıylysynyń sheberinde úshkirlene ıilip tur. Álgi dóńgelengen ensiz doǵada saprylysqan kóliktiń neshe atasy kezigedi deısiz. Tar jolmen yzǵytady. Tildeı trotýarynyń jıeginde “kógendelgen” túrli kólikterden kóz tunady. Úıinen shyǵa salyp miniske túsedi. Bir qaraǵanda yńǵaıly, bir qaraǵanda adamynan qujynaǵan kóligi, júrgeni bar, jelidegisi bar, qumyrysqadaı qujynaıdy. Biraq biriniń jolyn biri kespeıdi, árkim óz ór­megimen áýre sekildi. Kólikteriniń basymy otan­dyq úlgidegiler, onyń ústine shap-shaǵyn­dary, urshyqsha úıiriledi, náti únemdi tárizdi.

Kóshe tirshiligi basqa da san qyrymen tańdantady. Bir múıiste bomjdar qaraqojalaq kúıeleshtenip, jyltyraǵan kózimen óńmenińnen atyp, keıbiri janyńa janap kele, alaqan jaıa záreńdi ushyrsa, keıbiri ótkinshiniń etegine jarmasyp, qo­lyn­daǵy saqına-bilezigin sıpalaǵysy kelip, jal­baryna múláıimsıdi. Kóshe boıy by­jy­na­ǵan res­torandar, kafeler, juqana dámhanalar. Ataq­­ty sharabyn ba, álde basqa da qynýly ish­imdigin be, sylqytyp jatady. Kózderi qyzaryp, túri kelispeıtin, ash-aryq qalyptylar da ushyrasyp qalady. Parıj, tipti búkil Fransııa ishimdikti úzilissiz paıdalanýdy tyıý jóninde bir sheshimge kelip, ymyrasyz kúreske tas-túıin bekingenin estip, bildik... Kóshe júrginshileri asyǵys-aq. Arzanqol, yńǵaıly, jeńil kıingen. О́ndiristik sehtan endi shyǵa salǵandaı, jeńil jelbegeıli. Budan ynty-shyntymen jumysqa den qoıǵany baıqalady. Áne, kóshe boılap júgirip bara jatqandary qanshama? Tańǵy boı jazý emes, mezgil tańdamaı, denesin shıraq ustaýdyń qamy da. Top-tobymen sporttyq jattyǵýdan shyqqan balalar men jasamystardy nemese súıegi qaýsaǵan kári-qurtańdy jıi kóresiń. Júzderi qandaı ajarly, ishki býyr­qa­ny­stary betke teýip tur. Qımyldyń qudireti de. Jal­py, Parıjdiń stadıondary, sporttyq jat­tyǵý oryndary turǵyndarǵa yńǵaıly or­na­lasqan. О́rkenıet óresi osydan-aq seziletindeı. Densaýlyǵy myqty adamy kóp bolsa, memleketi tegeýrindi degen ustanymǵa berik bekingendeı. ... Iá, perdeler ashylǵan saıyn jaı tir­shi­likten bastalǵan keńistik pen kókjıek ushtasyp, úlken saıasattyń saǵymy sebezgilenip seıile túsedi.

Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda Fran­sııa­nyń Qazaqstanmen strategııalyq áriptestik tý­raly shartqa qol qoıǵan Eýropadaǵy alǵashqy mem­leket ekeni eske túsip, úmitke toly kóńil ma­saıraıdy... Eki memlekettiń qatynastary endi bastalyp otyr, perspektıvasy óte qyzyq­tyrady. ...Parıjdiń kıeli de qasıetti Eıfel mu­nara­syna shyqsańyz, tolyq syrǵymaıtyn perde tutymy qalmaıtyndaı. Qansha degenmen 320 metr bıiktik bas aınaldyrǵanymen, sanań sergek, osy turysyń ermek... Kókke shanshylǵan 120 jyldyń ishinde munarany 150 mıllıonnan astam qonaq qumarta qyzyqtapty. Kúshine sengender 1710 basqyshty sanap basyp, shyr­qaý­ǵa shymyryqpaı kóteriledi eken. Ashyq kún­deri munara basynan radıýsy 70 shaqyrymdyq qa­shyq­tyq aıqyn kórinedi. ...Iá, keńistik keńeıip, kókjıek uzara túsedi eken! Endeshe Parıjdiń perdesiz sátine tap qy­la bersin dep tileıik!

Qaısar ÁLIM,

Astana-Parıj-Astana.