«Qazaq naızaǵaıy» qashan jarqyldaıdy?

Olımpııa oıyndary men álem chempıonat­taryndaǵy eń qysqa qashyqtyqta top jar­ǵan dúldúlder álemge tez tanylady. Al eger olar osy 100 metrlik qa­shyqtyqty 10 se­kýnd­­qa jet­kizbeı júıtkip ótse, onda sport­­tyń dál osy túrinde olardan artyq jul­dyz bolmaıdy.

Jer sharynda 100 metrlik qashyq­tyqty 10 sekýndqa jetkiz­beı júgirip ótken jelaıaq­tar sany asa kóp emes. Qazirgi álem rekordy – 9,58 (negizi – 9,578) sekýnd. Ony 2009 jyly 16 tamyzda, Berlınde Iаmaıka dúldúli Ýseın Bolt ornatqan. Júz metrdi bir demmen aǵyp ótetin jyldamdyǵyna tánti bolǵandar ony «Naızaǵaı» (Lightning) dep te ataıdy.

Adamdardy túr-túsine qa­rap bólgendik emes, biraq osy 100 metrlik qashyqtyqta qara násildi jelaıaqtar ústemdik qu­ryp júr. Osy qashyqtyqty 10 sekýndqa jetkizbeı júgirip ótkenderdiń deni de solar. Bir qyzyǵy, nemis jelaıaǵy Armın Harı 1960 jylǵy Olımpııa oıyndarynda álem rekordyn ja­ńartyp, tuńǵysh ret 100 metr­di tup-týra 10 sekýndta (10,0) júgirip ótken...

Sodan keıin qaıtadan qara násildiler «ústemdik» qurdy. Tek 2011 jyly fransýz Krıs­tof Lemetr 100 metrdi 10 se­kýndqa jetkizbeı eńserip, «Aq naı­zaǵaı» atandy. Onyń jeke rekordy – 9,92 sekýnd.

Al «Azııanyń aq naızaǵaıy» – Qytaı jelaıaǵy Sý Bıntıan. Ol 2015 jyly 100 metrlik qashyq­tyq­ty 9,99 sekýndta júgirip ótip, Azııa jáne Qytaı rekordyn jańartty. Al «qazaqtyń naı­zaǵaıy»...

Sonaý 60-jyldary qazaqtyń qos qyrany, aýzymen qus tis­tegen sańlaqtary – marqum Ǵus­man Qosanov pen bıyl qysta 80 jasqa tolǵan Ámın Tuıaqov 100 metrdi 10,2 sekýnd ishinde júgirip ótken.

О́zderińiz bilesizder, Ǵusman Qosanov 1960 jyly Rımde ótken HVII Olımpııa oıyndarynyń 4h100 estafetasynda KSRO qura­masynyń namysyn qorǵap, kúmis medal jeńip alǵan. Tuń­ǵysh ret Olımpıadadan júlde alǵan qazaq ta, tipti qazaq­stan­dyq sportshy da – osy Ǵusman aǵamyz.

Resmı túrde tirkelgen kór­set­kishterine toqtalar bol­saq, 100 metrdi 10,2 sekýnd­ta Ǵusman Qosanov 1962 jyly 22 qyrkúıekte, al Ámın Tuıa­qov 1965 jyly 17 qazanda júıt­kip ótken. Ekeýiniń de bul kór­setkishteri Almatyda tirkeldi.

Biraq, ol kez ben qazirgi ýaqytty salys­tyrýǵa bola ma? Shirkin, Ǵusman aǵa men Ámın aǵany qazirgi jaǵdaıda jú­girtip kórer me edi?! Qazir­gideı sportshynyń jyldam­dyǵyna serpin qosyp turatyn aıaq-kıimder men qazirgi óte qolaıly júgirý jolaqtaryn 60-jyldardaǵy jaǵdaımen sa­lystyrýǵa kelmeıdi de ǵoı.

Ári, qazir sportshylardyń ýaqyttary burynǵydaı qol hronometrimen emes, elektrondy hronometrmen esepteledi. Bútin sannan keıingi kórsetkishteri júzdikke deıin dóńgeletiledi (buryn ondyqqa deıin ǵana).

Taratyp aıtar bolsaq, jo­ǵaryda Ǵusman Qosanov pen Ámın Tuıaqov 100 metrdi 10,2 sekýnd ishinde júgirip ótken dedik qoı. Eger qazir­gideı elektrondy sekýnd ólsheýishpen esep­telse, onda olar­dyń ýaqyttary eki túr­li bolýy múmkin edi. Máselen, 10, 16 jáne 10,17...

Endeshe, qazaqtyń da balasy 100 metrdi 10 sekýndtyń ishinde júgirip óte alady. Tek talantty bala kezinen jazbaı tanyp, tárbıe­­leý kerek. Eger Ǵusman jáne Ámın aǵalarymyz qazir júgirip júrse, onda Ýseın Bolt­pen de taıtalasar ma edi?! Kórsetkish­teri­ne qarasaq, qazirgi álem juldyzdarymen ıyq qa­ǵys­tyryp júrýleri ábden múmkin sııaqty.

Bul, árıne eki dáýirdi sa­lys­tyra otyryp, kóz aldy­myzǵa elestetý ǵana. Al naq­ty aıt­paǵymyz, qazaqta da «Naı­zaǵaılar» bolǵan, tipti bolady da. Osy sporttyń túrine de erekshe kóńil bólip, qolǵa alsaq, áli talaı jelaıaqtar shyǵary anyq.

Aıtpaqshy, 10 metrlik qa­shyqtyqtaǵy Qazaqstan rekordy – 10,08 sekýnd (1,3 m/s jel baǵytymen). Ony 1992 jyly 13 tamyzda, Aýstrııanyń Lıns qalasynda 1988 jylǵy Seýl Olımpıadasynyń chempıony Vıtalıı Savın ornatqan.

Nurǵazy SASAEV, jýrnalıst

ASTANA