Jyl saıyn ósip-órkendep, ajary atqan tańdaı ashylyp kele jatqan Aqtóbe qalasynda bolyp pa edińiz? Elimizdiń batys óńirindegi osy shyraıly shahardyń qaq ortalyǵynda, oblystyq ákimdik ǵımaratynyń aldynda ornalasqan Ábilqaıyr han eskertkishin kórip pe edińiz? Muny tereńnen oılastyrylǵan músin óneriniń erekshe de kúrdeli týyndylarynyń biri dese de bolady. Onyń quramdas bólikteri birin-biri tolyqtyryp, bir-biriniń sánin keltirip tur. Eńseli eskertkishtiń aldyńǵy tusy alasalaý baspaldaq pishinindegi qyzyl granıtpen kómkerilgen. Tas tuǵyrda Ábilqaıyr hannyń beınesi qoladan quıylyp qoıylǵan.
Tarıhı tulǵa halqymyzdyń dástúrli turmys-saltyna saı ústine shapan kıgen kúıinde aldyna nyq senimmen kóz tastap turǵandaı. Músinshi hannyń ózge kıimderinde ulttyq úlgide beınelegendi jón kórgeni anyq baıqalady. Ábilqaıyrdyń basynda – kádimgi qazaqy bórik. Aıaǵynda saptama etik. Beline qylysh qystyrylǵan. О́ziniń sol qolymen Ábilqaıyr han astyndaǵy atynyń júgenin syǵymdap ustap tursa, ekinshi oń qolyn joǵary kótergen kúıi qolbasshy retinde áldebir áskerı taktıkanyń ádisin oılastyryp turǵandaı áser qaldyrady.
Músinshi Ermek Sergebaev pen sáýletshi Bolat Edilbaevtyń ortaq shyǵarmashylyq shabyttarynyń nátıjesinde eldiktiń eńseli eskertkishteriniń birine aınalǵan Ábilqaıyr han beınesi budan on jeti jyl buryn joǵaryda atalǵan orynǵa ornatylypty. Tas tuǵyrdyń aldyńǵy jaq betinde «Ábilqaıyr han» degen jalǵyz aýyz sóz oıylyp jazylǵan. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi 12,3, al músinniń óziniń bıiktigi 2,8 metr. Tas tabanynyń uzyndyǵy 5,8 metr bolsa, eni 2,1 metrge teń. Eskertkishti turǵyzýǵa sapasy joǵary otandyq qurylys materıaly – Qordaı granıti qoldanylǵan.
Mine, Aqtóbe qalasyndaǵy Ábilqaıyr han eskertkishiniń jalpy sıpattamasy osyndaı. Osy oraıda atalǵan músin týyndysy eldiń rýhanı suranysyn óteýge jol tartqan 2000 jyl egemendikke qol jetkizdik degen jylt etpe, ásireqyzyl, alyp ushpa sezimnen arylyp, ózimizdi Qazaqstandy mekendeıtin ózge etnostarǵa tanyta bilýdiń konsepsııasyn ómirge keltirgen kez ekenin aıta ketken jón. О́ńirde Ábilqaıyr han eskertkishin turǵyzý jónindegi ıdeıa da osyndaı ómirsheń oıdan bastaý alǵany anyq. Degenmen otandyq tarıhshylar tarapynan biraz ýaqytqa deıin kereǵar pikirler týǵyzylyp kelgen tarıhı tulǵa, arǵy-bergi qazaq handary arasynan shyqqan taqymy berik qolbasshy tóńiregindegi túıtkilderdi túgeldeı tarqattyq dep aıta alar ma ekenbiz.
Kásibı tarıhshylar kózimen osy máseleni taǵy bir oı tarazysyna tartyp kóreıikshi. Sonda shyndyqqa kózimiz jete ala ma? Aldymen Ábilqaıyrdyń is-áreketteri qazaqty Reseı ımperııasyna bodan qylýǵa negiz qalady degen áńgimelerge keleıik. Osy durys pa? Ústirt, negizsiz, tym birjaqty berilgen baǵa emes pe? Biz bul saýaldy Ábilqaıyr hannyń halqymyzdyń tarıhyndaǵy orny men rólin zertteýmen aınalysyp júrgen tarıhshy-ǵalym Jańabek Jaqsyǵalıevke qoıǵan edik. Bul saýalǵa aıqyn ári durys jaýap qaıtarý úshin sol kezde qazaq halqynyń tóńireginde qalyptasqan kúrdeli tarıhı jaǵdaıdy eskermeı bolmaıdy. Beınelep aıtqanda Ábilqaıyr han zamanynda halqymyzdyń taǵdyry qyl kópirdiń ústinde turǵandaı edi dep bastady ol óz áńgimesin. О́ıtkeni, ushy-qıyry joq qazaq dalasynyń bir jaq bóligine Reseı ımperııasy taqymy men tizesin batyrsa, ekinshi jaǵynan olar ústi-ústine shabýyldaǵan jońǵar shapqynshylyǵynan zardap shekti. Ol kezde XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qurylǵan Jońǵar handyǵy kádimgideı qaýqarly bolatyn. Onyń ústine oı men qyrda qazaqtarǵa qyr kórsetip, ereýildegen kazaktar men shyǵystaǵy qaptaǵan qalyń oırattardy, batystaǵy Edil torǵaýyttaryn qosyńyz.
Qyl kópirdiń ústinde degende osyndaı sheshýshi syndarly sátte halqymyzdy aman saqtap qalýdyń basty joly – Reseı patshalyǵynyń qol astyna kirý jóninde kelisimge kelý bolatyn. Ábilqaıyr han bul sheshimge on oılanyp, júz tolǵanyp baryp kelgenine kúmán keltirý qıyn-aq. Jer betinen múldem joıylyp, quryp ketken ulttar men halyqtar az ba? Kim biledi, sol kezde Ábilqaıyr osyndaı strategııalyq qadamǵa barmaǵanda múmkin qazaq halqy da solardyń jolyn qushar ma edi?! Sondyqtan onyń bul kelisimin búgingi saıası sóz qoldanysyna saı aıtqanda mámilegerlik tanytty desek, tarıhı shyndyqqa birtaban jaqyndaı túsermiz. Aıtalyq jońǵar demekshi, sol jońǵarlardyń ózderi de búginde ult retinde joıylyp ketti emes pe, dep qorytty óz oıyn belgili tarıhshy.
Taǵy bir tarıhı shyndyqtyń tórkinine tereńdeı tússek, uzaq jyldarǵa sozylǵan jońǵar shapqynshylyǵy qazaq halqynyń tıtyǵyna ábden jetken bolatyn. Olar qazaq jeriniń tý-talapaıyn shyǵara jazdaǵany da buǵan deıingi tarıhı derekterden jaqsy málim. Osyndaı kúrdeli kezeńde Ábilqaıyrdyń qol bastaýymen bolǵan Ańyraqaı shaıqasy eń alǵash ret jońǵarlarǵa kúırete soqqy berýimen erekshelenedi. Muny búgingi urpaqtyń sanasyna sińirý paryz. Bul el men jerdi búgingi tilmen aıtqanda otandy qorǵaýdyń jarqyn jeńisi boldy. Bul jóninen Ańyraqaı shaıqasy álemdegi áıgili Kanny, Neva, Poltava, Borodıno, jáne Vaterloo sııaqty surapyl shaıqastardan bir mysqal kem túspeıdi, dep tujyrymdaıdy otandyq tarıhshy ǵalymdar. Tarıhı derekter uzaq jyldarǵa sozylǵan qazaq-jońǵar soǵysynda ábden ysylyp, shyńdalǵan Ábilqaıyr áskerı soǵys ónerin jetik meńgergenin kórsetedi, deıdi Jańabek Jańabaıuly. Sondaı-aq ol Ańyraqaı shaıqasy kezinde bas sardar, búgingi tilmen aıtqanda bas qolbasshy retinde aqboz attyń ústinde jasaqtardy shaıqasqa bastaı bilgeni de basy ashyq másele. Eger Ańyraqaı shaıqasynda úsh júzden quralǵan qazaq jasaqtary jeńiske jete almasa, bul qazaq halqynyń sol kezdiń ózinde kúıreýine ákeler edi dep tujyrymdady ol óz oıyn.
Kánigi tarıhshy Jańabek Jaqsyǵalıev Ábilqaıyr hannyń suńǵyla strateg qana emes, sonymen birge sheber taktık ekenine de tarıhı shyndyq turǵysynan birneshe mysaldar keltirdi. Iаǵnı onyń aıtýy boıynsha jońǵarlarmen shaıqas kezinde bas sardar mıdaı jazyq dalany emes, oıly, qyratty shoqyly jerdi tańdapty. Mundaǵy oıy jońǵarlardyń qolyndaǵy zeńbirektiń oǵyn darytpaýǵa qam jasaý eken. Eger shaıqas tep-tegis jazyq dalada bolsa, jońǵarlar qazaq jasaqtaryn qynadaı qyryp salýy da ábden múmkin eken.
Bir sózben aıtqanda, Ábilqaıyr han jońǵarlarmen kúrestegi surapyl soǵys jaǵdaıynda qazaq dalasyndaǵy úsh júzdiń basyn biriktirip, olardy birtutas el retinde kúreske kóterilýine bastamashy boldy desek, tarıhı shyndyqtan alshaq kete qoımaspyz. Áıteke bı aýdanyndaǵy «Han molasy» kesheni aýmaǵynda bıiktigi 23 metr memorıaldyq keshen qurylysynyń basy qasynda bolǵan sáýletshi Bek Ibraevtyń Ábilqaıyr hanǵa qatysty osyndaı konsepsııany usynýy da tekten-tek deýge bolmaıdy. Mundaǵy murajaı men kelisti keshende de qazaq halqynyń birligi men birtutastyǵyn beıneleıtin sáýlet óneriniń ushqyndary atoılap tur. Dál osy keshen taıaýda elimizdiń tarıhı tulǵalarǵa qatysty kıeli oryndar qatarynan oryn alǵany da belgili.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev el-jurtqa arnaǵan málimdemeleriniń birinde: biz Ábilqaıyr hannyń qolbasshylyǵymen bolǵan Ańyraqaı shaıqasyna, osy shaıqasta qazaq jasaqtary tarapynan jońǵarlarǵa kúırete berilgen soqqyǵa áli kúnge deıin dál ári tarıhı baǵasyn bere almaı kelemiz. Sol ádilettilikti ornyqtyratyn kez áldeqashan keldi degen bolatyn. Biz joǵaryda aıtylǵandaı Aqtóbe qalasyndaǵy Ábilqaıyr hannyń eskertkishi janynda kókeıge kelgen keıbir oılarymyzdy jáne tarıhshy-ǵalymdardyń oı-pikirlerin Elbasynyń osy oıly tujyrymy men túıindegendi jón kórdik.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy