Astanada Pagýosh ǵalymdar qozǵalysynyń 62-konferensııasy óz jumysyn bastady. Iаdrolyq qarýsyzdanýǵa baılanysty uıymdastyrylǵan sharaǵa Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev, BUU Bas hatshysynyń kómekshisi Isýmı Nakamısý, halyqaralyq uıymdardyń, Qazaqstandaǵy dıplomatııalyq korpýstardyń ókilderi, kórnekti saıası qaıratkerler men qaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq sarapshylar qatysty.
Senat tóraǵasy óz sózinde ıadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalystaǵy jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý tártibin nyǵaıtýdaǵy Qazaqstannyń jetekshi rólin atap ótti.
«Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgen sátten beri ózine alǵan halyqaralyq mindettemelerin múltiksiz oryndap, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men ıadrolyq qarýdy taratpaý isine súbeli úles qosyp keledi. Sondyqtan, álemdik qoǵamdastyq Qazaqstandy atom bombasyna qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy retinde tanıdy», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Joǵarǵy Palatanyń basshysy halyqaralyq ahýaldyń shıelenisýin eskere kele, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan azat álem qurý jónindegi jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sondaı-aq, BUU-nyń 2045 jyly ıadrolyq qarýsyz álem ornatý talabyna oń baǵasyn berdi. Q.Toqaev Qazaqstan Prezıdentiniń jahandyq ıadrolyq teketirestiń qaýpi men surapyldyǵy jóninde eskertilgen «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi týraly konferensııaǵa qatysýshylarǵa aıtyp berdi.
Senat tóraǵasy álem tynyshtyǵy úshin halyqaralyq senim sharalary men yntymaqtastyqtyń mańyzdy ekenine toqtala kelip, beıbit álem qalyptastyrýda BUU Qaýipsizdik keńesiniń róli erekshe ekenin málimdedi. Sonymen qatar, Q.Toqaev ydyraǵysh materıaldardyń óndirisin, onyń paıdalanýy men joıylýyna halyqaralyq baqylaýdy kúsheıtýge shaqyryp, atalǵan salany tıimdi tekserý tetikteri men quraldaryn jasaýdy jalǵastyra berý kerek ekenin aıtty.
Pagýosh konferensııasyna qatysýshylar halyqaralyq sharanyń tıimdiligine toqtalyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń álem tynyshtyǵy úshin qajetti ekenin málimdedi.
«Eń áýeli Qazaqstan Prezıdentine, el úkimetine, Senat tóraǵasyna, Syrtqy ister mınıstrine osyndaı tamasha konferensııa uıymdastyrýǵa atsalysqandary úshin úlken alǵys aıtamyn. Osynda jınalý biz úshin úlken mártebe», – degen Ǵalymdar qozǵalysynyń Bas hatshysy Kotta Ramýsıno ıadrolyq qarýsyzdaný máselesindegi Qazaqstan úlesin joǵary baǵalady.
Konferensııa barysynda ıadrolyq qarýdan bas tartý jáne ony taratpaý jónindegi birqatar máseleler talqylanady. Kotta Ramýsınonyń aıtýynsha, Pagýosh qozǵalysynyń basty maqsaty – zulmat qarýdyń kózin túbegeıli qurtý. Ǵalymdar qozǵalysynyń prezıdenti Djaıant Danapala ıadrolyq qarýdan bas tartý belgili bir toptyń kózdegeni emes, barsha adamzattyń múddesi ekenin habarlady.
«Búgingi konferensııa Pagýosh qozǵalysynyń qurylýyna 60 jyl tolýyna oraı uıymdastyryldy. 1955 jyly Bertran Rassel men Albert Eınshteın bastaǵan bir top ǵalym Londonda manıfeske qol qoıǵan bolatyn. Sol qujatta aıtylǵan máseleler – bizdiń qozǵalystyń negizgi irgetasy. Manıfeste aıtylatyn úsh sóz bar: «Adam ekenińdi umytpa!» Osy salmaqty sóz bizdiń uranymyzǵa aınaldy», – dedi Djaıanta Danapala. Qozǵalys prezıdenti Qazaqstan táýelsizdigin alǵan tusta ıadrolyq qarý arsenaly mol bolǵanyna qaramastan, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń odan bas tartýyn kóregendikke teńedi. Sonymen birge, elimizdiń álemdi tolǵandyrǵan ózge de máselelerdiń sheshimin tabý barysynda usynǵan bastamalaryna yrzalyǵyn bildirip, Qazaqstannyń kelissózder alańyna aınalǵanyn málimdedi.
Konferensııa aıasynda birneshe plenarlyq otyrys ótti. Atalǵan jıyndarǵa qatysqan qonaqtar ıadrolyq qarýdyń zııandyǵy jóninde baıandamalar jasap, odan bas tartýdyń kún tártibinde turǵanyna toqtaldy. Sonymen qatar, QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory Erjan Saltybaevtyń qatysýymen ótken plenarlyq otyrysta Ortalyq Azııadaǵy túıtkildi máseleler men olardyń sheshimi talqylandy. Erjan Saltybaev Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý saıasaty men onyń jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik úshin mańyzdylyǵy jóninde baıandama jasady.
Negizi Pagýosh konferensııasynyń qurylýy dramaǵa toly. Danyshpan ǵalym Albert Eınshteın ekinshi dúnıejúzilik soǵys órti tutanar tusta AQSh prezıdenti Franklın Rýzveltke nasıstik Germanııanyń atom bombasyn jasaýdy josparlaǵanyn aıtyp hat jazǵan edi. Ǵalymnyń haty áser etti me, kóp uzamaı AQSh ıadrolyq qarý jasaýǵa belsene kirisip ketti. Mine, japondardy qan qaqsatqan Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan atom bombasy men ıadrolyq qarý jarysy osylaı bastalǵan-tuǵyn. Ras, ómiriniń sońyna taman Eınshteın Rýzveltke hat jazǵanyna ókindi. Ǵalym shalys basqan qadamynyń ornyn toltyrý maqsatynda «Rassel – Eınshteın» manıfesine qol qoıyp, jer jahandy atom bombasynan bas tartýǵa shaqyrdy. Atalǵan manıfest arqyly Pagýosh qozǵalysynyń irgetasy qalanǵan-dy. 1995 jyly Pagýosh qozǵalysyna jáne onyń negizin salǵandardyń biri Djozef Rotblatqa halyqaralyq saıasatta ıadrolyq qarýdyń rólin azaıtqany úshin Nobel syılyǵy berildi.
Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Erlan Omar, «Egemen Qazaqstan»