Evolıýsııalyq jolmen júzege asty

Elimizdiń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııanyń, Qazaqstan Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý týraly Zańnyń, Azamattyq týraly, Memlekettik táýelsizdik týraly, Til týraly zańdardy jazýǵa jáne qabyldanýyna tikeleı aralasty. Aıtýly tulǵadan  Ata Zańymyzdyń qabyldanýyna da qatysty pikirin bilgen edik. 

– Sultan Sartaıuly, siz qoǵam­dyq-saıacı ortaǵa qandaı jolmen kel­dińiz jáne osy ortadan ózińizge ne tap­tyńyz?

– Keshegi totalıtarlyq júıede biz saıası jumysqa aralasamyz dep oıla­ǵan emespiz. О́mirdiń ózi qaqpaılap, osy­ǵan alyp keldi. 1989 jyly elimizde demok­ra­tııanyń jylymyq sáýlesi paıda bolyp, saılaýdyń jańa júıesi qalyptasa bas­tady. Sol kezde men Qazaqstan zań­ger­ler odaǵynyń tóraǵasy bolatynmyn. Joǵarǵy jaqtan bizdiń odaqqa alty oryn bólindi. Bólingen orynǵa 72 adam úmit­ker retinde tirkelipti. Sodan top jaryp shyqqandardyń tizimine men de iliktim. Memlekettiń saıası jumysyna aralasýym – elimizde, demokratııanyń, bos­t­andyqtyń jańa elementteri paıda bol­ǵan kezine keldi. Joǵarǵy Keńestiń on ekinshi, on úshinshi shaqyrylýy – bizdiń parlamenttik júıemizdiń eń bir demokratııashyl kezeńderiniń biri boldy. Sol kezderi quramy saıdyń tasyndaı iriktelgen zańgerler, ekonomıster, tarıhshylar jáne saıasatkerler men áleýmettanýshylar bolyp tizbektelip, bir-birinde joq sıpatty tolyqtyryp júr­gendeı áser qaldyratyn. Biz osy ke­zeńde táýelsiz jas memlekettiń irge­ta­syn qaladyq. 

Birde, májilis júrip jatqan kezde Elbasyna О́zbekstan, Ázerbaıjan elderi pre­zı­dent­tik basqarý formasyn ornatty. Biz­ de sol formany zańdastyraıyq. Bul ót­peli kezeńde óte qajet degen oı tas­tadym. 

Memleket basshysy májilis bitken soń: – «Al, jigitter, elimizde prezıdenttik basqarý júıesin zańdastyratyn zańnyń jobasyn ázirleńder» – dedi. Biz ázirlegen zań jo­basy respýblıkalyq basylymdardyń bá­rinde jarııalandy, bir aıdaı jalpy­ha­lyqtyq talqylaýdan ótti.

Zań qabyldanar qarsańynda Nursultan Nazarbaev: «Sulteke, erteń sa­ǵat toǵyz jarymda kezdeseıik» degen usynys aıtty. Erteńine aıtylǵan mer­zim­de barsam, kóńil kúıi joq. Sebebin ja­syrǵan joq. О́tken túni saǵat 3-te or­ta­lyqtan Razýmovskıı qońyraý shalyp, Gorbachevtiń prezıdenttik forma týraly zań jobasyn kún tártibinen alyp tastaýdy talap etkenin aıtty. 

Men bul bizge berilip turǵan sońǵy múmkindik ekenin, eger taıqyp ketsek, О́zbekstan men Tájikstandy da Pre­zı­denttik júıe engizý týraly zań­da­ry­nyń kú­shin joıýǵa májbúr­leı­tinin ashyp aıttym.

Sodan Qazaq KSR Konstıtýsııasyna ózgerister engizý jáne prezıdenttik bas­qarý júıesi týraly men ázirlegen baıan­da­many da jurt yqylaspen qabyldady. Qar­sy shyqqan depýtattar «Bul zańsyz. Pre­zıdenttiń basqarý formasy degen biz­di bóten jolǵa túsirip ketpeı me? Odaq­ta 15 prezıdenttiń bolýy múmkin emes» degen ýájderdi alǵa tartty. 

– Táýelsizdik zańmen bekitilgende ǵana nárlenip, qýattanady. Osynaý taǵ­dyrsheshti Konstıtýsııalyq zań­nyń qalaı qabyldanǵany týraly áń­gi­meleseńiz? О́ıtkeni, ony júreginiń sııa­syna malyp jazǵandardyń biri siz... 

– Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańnyń jobasyn men, Erkesh Nurpeıisov, Talǵat Donaqov úsheýimiz óz bastamamyzben jasap, 1991 jyldyń shilde aıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmyna tapsyrdyq. Biraq, bul qujat kópke deıin qaraýsyz jata berdi. Keıbireýlerdiń «onsyz da táýelsizbiz ǵoı, osy zańnyń qajeti qansha» degen sózderi de qulaǵymyzǵa jetip jatty.  

Joǵarǵy Keńes depýtattarynyń alǵash­qy qaraǵany – Egemendik dek­la­ras­ııasynyń jobasy boldy. 3 bettik, 22 baptan turatyn deklarasııany bir aı­daı talqyladyq, qyzý pikirtalastar ór­bidi. Depýtattar tarapynan qarsylyq kúsh­ti boldy. Tek qana basqa ult ókilderi qar­sy boldy dep birjaqty túsinýge bol­maıdy, olardyń ishinde qazaqtar da bar edi. Depýtattardyń 42 paıyzy qa­zaq bolatyn. Olardyń kóbi «Keńester odaǵynyń quramynan shyqsaq, qalaı ómir súremiz, ıesiz qalamyz» nemese «Federasııa bolaıyq» degen sııaqty oılaryn aıtty, bul 70 jyl boıǵy keńestik ıdeologııanyń yqpalynan shyǵa qoımaǵandyǵymyzdy, saıası sana-sezim­derimizdiń deńgeıiniń qanshalyqty ekendigin baıqatty.

– Sonda olarǵa Deklarasııanyń qaı baby unamady?

– Keıbir depýtattarǵa egemendikti jarııa etken qujatty qabyldaý barysynda «Mem­lekettik til – qazaq tili», «Qazaq ulty taǵdyrynyń jaýapkershiligin sezi­ne otyryp» dep keletin tujyrymdar unamady. Sessııa kezinde «basqarýshy jáne negizgi kúsh kommýnıstik partııa bolyp tabylady» degen 6-bapty alyp tastaý týraly batyl usynysqa «qyzyl kommýnıster» qatty qarsylyq kórsetti. Qazaq eliniń bolashaǵy úshin asa mańyzdy qujatty qabyldaýdy keıinge ysyra bergendi jón kórgender de boldy.

Qazir sol kezeń týraly árkim ártúrli joramal aıtady. «Bireýler biz táýeldi bolatyn memleket qalmaǵandyqtan táýelsizdik aldyq» deıdi. Biraq sol kezde táýelsizdik deklarasııasyn jarııalap, «Biz jas táýelsiz memleket retinde, kez kelgen memleketpen teń dárejede baılanysqa shyǵýǵa ázirmiz» – dep aıdaı álem aldynda zańmen shegeleý, mórmen bekitý – zańdylyq edi. Meni saıasatqa alyp kelgen soqpaq sol kezeńnen bastalyp, ómirimniń juldyzdy sáti de sol soq­paqpen toǵysypty. Sol kezderdi qazir saǵynyshpen eske alamyn. 

– «1993 jylǵy Konstıtýsııa – ymy­ra­shyldyq (kompromıstik) Kon­stıtýsııasy boldy. Sol tustaǵy qaz­aq­­standyq qoǵam «demokratııalyq ma­saıraý», «bostandyq pen táýel­siz­dikten masaıraý» kóńil kúıin keshýde edi» degen pikir bar. 

– Bir qoǵamdyq qurylystan ekin­shi­si­ne kóshý evolıýsııalyq jolmen júzege as­ty, biraq bul prosess óz ornynan aıyrylǵaly turǵan konservatıvtik kúshterdiń qarsylyǵynsyz ótken joq. Konstıtýsııany qabyldaý kezinde kóshelerge tankiler shyqqan Reseıdegideı ashyq sıpat almaǵanymen, ártúrli baǵyttaǵy bloktardyń qasarysýy kóz­ge uryp turdy. Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń tujyrymdaýynsha, Qazaq­stan Respýblıkasynyń 1993 jyl­ǵy Konstıtýsııasy ymyrashyldyq (kom­promıstik) Konstıtýsııasy boldy. Sol tustaǵy qazaqstandyq qoǵamǵa «de­mokratııalyq masaıraý» keregi joq edi. Qos azamattyq máseleleri, et­nos­tyq múddeleri saıası saýdaǵa sa­lyndy. Osyndaı keleńsizdikter qo­ǵam damýynyń yrǵaǵyna syzat túsire bastaǵany málim.

– 1995 jylǵy Konstıtýsııany qa­byldaýdyń sebebi týraly aıty­ńyz­shy...

– 1993 jylǵy Konstıtýsııa boıynsha jerge jekemenshikke jol berilmeıtin. Alaıda, tájirıbe kórsetkenindeı, jerdi jeke­menshikke bermeıinshe, tolyqqandy naryqtyq qatynastardy damytý múmkin emes. Shyn mánine kelgende, ózderiniń men­shigine kepildik berilmeıinshe otan­dyq óndirisshilerimiz de, sheteldik ınves­torlar da túpkilikti táýekeldikke bara almaıdy. Jaǵdaıatty basqa arnaǵa burý umtylystary baıqaldy. Qoǵamda óris ala bas­taǵan jiktený turaqtylyqqa, baıan­dylyqqa qaýip tóndirdi. Sondyqtan, ja­ńa Konstıtýsııa qabyldaý kerek boldy. 

– Táýelsizdikten keıingi ýaqyttyń dınamıkasy týraly ne aıtar edińiz?

– Biz totalıtarlyq júıeden shyqtyq. Barlyq máseleni táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda sheship tastaý, solaı dep ta­lap etý múmkin emes. Ony sheshý úshin ýaqyt kerek. О́tken ýaqytta saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵ­daı­lardyń irgetasyn qalap, jurtshy­lyq­tyń qajettilikterine moıyn bura bas­tadyq. TMD boıynsha kósh basynda júr­genimizdi birqatar memleketter moı­yn­dap otyr. El baılyǵyn eseleý úshin óndirisimizdi, halyqqa qajetti taýarlardy shyǵaratyn tehnologııalarǵa qol jetkizý kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst