Erkekter, ez bolmaıyq

Taqyryby bárin aıtyp tur de­sek te, avtordyń oıyn durys túsingen, «jahandaný dáýirinde «nege jatqa ketesiń», degen saýaldyń ózi maǵynasyz ári kúlkili» ekendigi jaıly aıtqan jalǵyz adam Aıdos Sarym eken. Al ol: «Jalpy, qyz­darymyzdy eshkimge ber­meı­miz degenimizdiń ózi olardy malmen teń sanaıtyn ag­rar­lyq, arhaıkalyq sana» degen daýly pikirmen bastasa da: ­«...yn­jyq bolmaıyq, ıt bol­maıyq, básekege qabiletti, bilimdi, parasatty, baı-qýatty bolaıyq! Sonda qyzdarymyz esh­qaıda ketpeıdi» dep durys qorytyndy jasapty. «Budan asy­ryp qalaı aıtýǵa bolady?» deıdi avtor da.

Iá, adam kináni eń aldymen­ ózinen izdeý kerek, qyz­dary­myzdyń sheteldikterge ke­týine basty kináli biz – erkekter. Bul – shyndyqtyń úlken bóligi, biraq bóligi ǵana. Endi máseleniń qalǵan bóligin qaraıyq.

Birinshiden, álemde 7 ata ǵana emes, is júzinde odan álde­qaı­da ári ketpeı qyz alys­paıtyn, mundaı tuqymy taza erekshe ult bolatynyn estip, tánti bolǵan sheteldikterdiń alysty oılaıtyndarynyń endi qazaqtan qyz alýǵa umtylǵany umtylǵan, ony toqtata almaımyz. Sol úshin olar dúnıe-puldy da, ýádeni de úıip-tóge­di. Jáne olar mindetti túr­de qazaqtyń qyzdarynyń aı mańdaıly aıaýlysyn, aqyl­dysyn, qysqasy, tek jaqsysyn alady. Jamany ózinde de tolyp jatyr. Al «alyptyń ana­dan» týatynyn qazaq baǵzy zamannan beri biledi. Ákeden 10 ul týsa da, ákege solardyń bireýi ǵana tartady! Bul – ta­bıǵattyń zańy. Er adamnyń tuqymy qansha asyl bolǵanymen, toǵyz aı boıy nár beretin ana qursaǵy, asa qunarly bolmasa da, óz degenin isteıdi. 

Ekinshi jaǵynan, shetel­dik­terge jaqsy turmaq, jaman qyzdyń ózin berýge bolmaıdy. Nege? «Jaman bıeni ja­býla da, qulynyn al!» dep dana qazaq beker aıtpaǵan. Keı áıel aqyl-parasattyń padı­shasy deýge kelmese de, onyń qursaǵy altyn bolady. Ádilettigi sheksiz Alla ta­ǵa­la bir jaǵynan az bergenin, ekinshi jaǵynan artyq berýmen toltyrady. Osylaısha ol ár­qashan tepe-teńdikti saqtap otyrady. Meniń bolystyń qyzy, ot tildi, oraq aýyzdy na­ǵashy ájem sińlisi men kúıeý ba­lasynyń ul-qyzdary jaıly: «Ákesi – saqaý, sheshesi – maqaý, bular qaıdan shyqqan saıyp­qyrandar?!» dep, ázil-shyny ara­las tańǵalyp otyrýshy edi. Aınalaǵa mán bere qarasaq, ondaı mysaldyń kóp ekenin baıqaý qıyn emes.

Sol sebepti, qaı ult bolsyn qyzdaryn syrtqa jibermeýge tyrysady. Qyz – ulttyń eń basty qundylyǵy. «Adamnyń basy – Allanyń doby», qyz qaıda barmaıdy» deýge áste bolmaıdy.  «Kim­men turmys qurady, ony árkim ózi biledi, ol jeke adam­nyń quqyǵy» degen kelesi ási­re­batysshyl ustanym da bizdiń túbimizge jetip tynady. 

Ataqty «Mahabbat, qyzyq mol jyldardaǵy» Zaıkúldiń prototıpi bolǵan qyzdyń obkom hatshylyǵyna deıin joǵarylaǵan kúıeýi, Máskeýde oqyǵan 3 qyzy bar edi. Sol qyz­dyń bári sheteldikterge tur­mysqa shyqqanda, Keńes ókimeti «tárbıe bere almaǵany úshin» olardyń ákesin qyzmetinen bosa­typ edi...

Muny ne úshin aıtyp otyrmyz? Jigitterdiń kináli ekenin moıyndadyq. Degenmen, eki jaq biriniń sońynan biri emes, bir-birine qarsy júrgende ǵana kezdesedi. Úıdiń qabyrǵasynda ilýli turǵan myltyq spektakl bitkenshe qalaıda atylatyn sahnalyq zańdylyq bar. Biraq, ol da ómirden alynǵan. Elimizde jas otbasylardyń kúıreýi nege kóp? Onyń sebebi, búgingi qyz­darda úıelmen bolǵan soń ómirde úıilip-tógilip turatyn qıyndyqtardy sheshýdiń eń ońaı ádisi ajyrasý degen sa­nanyń qalyptasqanynda ja­tyr. Olardyń otaý esigin attarda «bul men qonaq úı­den shyn óz úıime keldim, súıe­gim shyǵatyn otanym» dep qaramaıtynynda. Memle­ke­timiz arab elderi sekildi qyzdaryn zańmen qorǵaýdy, ıdeologııalyq jumysty jandandyrýdy, ulttyq jańǵyrýdy qatar júrgizýi, ata-analar memleketke bul baǵytta qoldaý kórsetýi arqyly ǵana nátıje shy­ǵa­dy. Sonda ǵana olar shynaıy baqytqa jetedi. Sebebi, shet­eldikke shyq­qandardyń ishinde barǵan jerinde baǵy ashyl­ǵanynan, baǵy janbaı ajyrasqany kóp bolmasa, az emes...

Eki ǵana mysal keltireıik. 

...60-jyldary sovhoz dı­rek­­torynyń shoferi, jas ji­git­tiń kelinshegi bas maman­dar­dyń áıelderimen dastar­qan­­das bolyp qalady. Sonda álgi­lerdiń bireýi oǵan: «Saǵan biz­ben teńdes, tabaqtas bolý­ qaıda, ornyńdy bil» degen sy­ńaıly sóz aıtady. Kelin­shek­ ornynan turady da, kózi­nen ot shashyp: «Men endi siz­der­men bizdiń Batekeń dırektor­ bol­ǵanda sóılesemin!» dep shy­ǵyp ketedi... Keshke kúıeýi ju­mys­tan kelgen soń «Tash­kentke oqýǵa barasyń jáne tek kúndizgi bólimge túsesiń, myqty maman bolyp shyǵasyń. Men el ishindemin, qoryqpa, ýaıymdama!» deıdi. Kúıeýi oqyp jatady, kelinshegi jumys istep, arasynda balany da týyp, olardy ósirip te jatady. 

Instıtýt bitirip, ózderiniń aýdanyna agronom bolyp ju­mysqa turǵan joldasynyń kóılegin kúnige jýyp berip turady. Jumysta alǵyr jas jigitti baıqap júrgen raı­kom­nyń birinshi hatshysy egistikte bir jolyqqanynda: «Qashan kórsem seniń aq kóı­legińniń jaǵasy shyrttaı bolyp turady, úıdegi kelin du­rys adam-aý deımin?» dep su­raıdy. Osy sátti kópten kú­tip júrgen jigit: «Oı, nesin aı­tasyz, ózińizge tartqan, siz­diń qaryndasyńyz», deıdi. Keıin­nen álgi jigit iskerliginiń ar­qasynda sol kisiden soń uzaq jyl sharýashylyqty basqarady. 

Ekinshi oqıǵa budan 20 jyldaı buryn oryn aldy. Áke-sheshesi erte baqılyq bolyp, aǵa-jeńgesiniń qolynda ósken qyz ınstıtýt bitirip, sol kezde «dáýiri júrip turǵan» kóp reketırdiń birine turmysqa shyqqanda, «baıǵus balanyń sory qalyń eken-aý...» dep qyzdy aıamaǵan tanysy qalmap edi. Úsh jyl ótpeı-aq moıny­ buqadaı «reketır» temeki-ishimdikpen de, qyz-qyrqynmen de, urys-tóbelespen de, bárimen «qosh» aıtysyp, mal tapqysh jannyń birine aınalyp shyǵa keldi. Qazir onda úı-jaı da, ınomarkanyń neshe túri de, aqsha da, qyzmet te, bári bar. Bótelkeles dostary bolsa áli sol ishken kúıinshe júr... 

Al bizdiń qyzdarymyzdyń kóbisi óz baqyty úshin kúresý turmaq, qolynyń ushyn qımyl­datqysy kelmeıdi. Biraq, «mende bári bolsyn, jigitim meni solarǵa bólep tastasyn» deıdi. Kezinde qoǵam sanasynda tóń­keris jasaǵan Karl Marks esimdi dana qart «О́mir degenimiz – kúres, al ol bizge lázzat syılaıdy!» dep edi. Eń baqytty adamdar ǵana ómirdiń lázzatyn tata alatyn shyǵar...

О́mirzaq Aqjigit