Merki týraly bir úzik syr

Merki – Shý ańǵarynda jatqan oblystyń kishkentaı kóshirmesi ispettes óńir. Munda asqaqtaǵan Alataý, taýdan arqyraı, kúrkireı, kóbiktene aǵatyn ózenderdi de, kilemniń túgindeı qulpyrǵan kókmaısany da kóretinińiz anyq. Túıeniń túlegen kezindegideı oıdym-oıdym taqyr da, tórt qubylanyń qaı jaǵynan jel soqsa da qumy aspanǵa kóteriletin nemese sekseýildiń túbinen saıa tabatyn jal-jal qumdy óńir de osynda.

Merki aýmaǵyndaǵy Ala­taý­dyń Múıizdiqara, Qaraaýyz, Qum­bel, Qasqasý, Úńgirli, San­dyq­­tas, Shaısandyq, Molaly taý­lary men sol zańǵarlardyń qar­­ly shatqaldarynda jyldar boı­y jatqan muzarttardan bas­taý alǵan býyrqanǵan ózender óńir­­­diń barlyq tabıǵatyn qalyp­t­as­­­tyrǵan. Osy taýlardyń qoı­n­aý­yndaǵy jaılaýlardy kór­ge­nińiz bar ma?!

Sońǵy jyldary Sandyqtas jaılaýyna jıi barǵan jaıymyz bar. Bul mal jaıylymy ǵana emes, tunyp turǵan tarıhtyń jaılaýy. Taqııa, Qarqalqa jaılaýyndaǵy ǵajap kórinisterdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Bıik taý basyndaǵy Kókkóldiń ǵajaptary  kimdi bolsa da tánti eteri sóz­siz. Bul kóldi kópshilik ártúrli ataı­dy. Biri – «Áýlıekól» dese, endi biri – «Aıdahar kóli» deıdi. «Kókkól» deıtinderi basym­y­raq. Nege bul kóldiń aty kóp? Ol bólek áńgime. Osy kóldiń jan-jaǵynan jamyraıtyn Merki, Aspara, Qaraqystaq, Myqan, Kóltoǵan sekildi taǵy da basqa ózenderdi jaǵalaı bıik­ke kóterilgen saıyn jer juma­ǵy­nyń bar ekenine senesiz! Kók as­pan men kók shalǵyndy jer asta­syp ketkendeı. Túp-túzý neme­se myń buralǵan aqqaıyń, qara­ǵaı, shyrsha, taǵy da basqa orman aǵash­tarynyń samal jelmen ter­belgenin kórýdiń ózi keremet emes pe?! Shóbi belińizden asatyn alań­qaılar jıi kezdesedi. Jer baýyrlaı ósetin san túrli gúline kózińiz toımaıdy. Bul jerde at shaldyryp, sary qymyzdy simire ishseńiz, boıyńyzǵa ólsheýsiz qýat quıylatyny anyq. Aýasyn aıt­sańyzshy! Kerimsal, saf aýany jutqanyńyzda sizdiń mas bol­masyńyz ekitalaı. Tabıǵattyń mun­daı aıasynda tek ǵajaıyp tol­ǵanys, shyǵarmashylyqtyń asy­ly ómirge keletinin, shalqyp, kó­ńilińiz tasıtynyn ańǵarý qıyn emes.

Qyrǵyz ben qazaqtyń ortaq jaılaýy bolyp kelgen ataqty Sýsamyr men Moıynqum, Oı­ran­­dy men Aspara ortasynda jatqan Merki, Qoraǵaty, Su­rat, Qaraqystaq, taǵy da bas­qa kishigirim ózender men Kók­kól, Kóltoǵan, Myqan sııaq­ty kólderdi jaǵalaı qonǵan mer­ki­lik­ter Jer betinde ózderiniń týǵan óńirinen ǵajap ólke joq ekenin jıi aıtady. Ony joqqa shy­ǵarý qıyn.

Merkide jaratylysy ózgeshe bulaqtar myńdap sanalady. Sondyqtan bolsa kerek, Merki óńirin keıbir zertteýshiler «Bul ólkeni ertedegi saıahatshylar men tarıhshylar «Myńbulaq» dep ataǵan degendi aıtady. Bul ataýdy Merkiden eki júz shaqyrym jerde, Alataý bókterinde oryn tepken jýalylyqtar da ózine balaıtynyn eske alatyn bolsaq, oı qozǵaıtyn kózqarastar bar ekeni anyq. Qytaıdyń býdda mıssıoneri Sıýan-Szannyń jazyp qaldyrǵan myna sózderine nazar aýdaraıyq. «Sıan-Sıýnan (qytaılyqtar Merkini erterekte osylaı ataǵan – avt.) eldi mekeni 200 lı aýmaqty alyp jatyr, ońtústiginde basyn qar shalǵan taý, qalǵan úsh jaǵynda tep-tegis dala jatyr. Munda jer dymqyl, toǵaıy qalyń, kóktem aılarynda gúlderi bezendirilgen jibek mata sekildi. Bulaqtardyń sany myńǵa jetedi. Sondyqtan, ol jer osyndaı ataýǵa ıe. Ári onda kól bar...». Qazaqstandyq shyǵystanýshy Iý.A.Zýev japon tilinde jaryq kór­gen ǵylymı eńbekterden Mer­kige qatysty mynandaı jaıt­tardy bizge jaıyp salady: «Merki qalasynyń kóne ataýy Myńbulaq (kóne túrki tilinde Bın-Iýl, qytaı tilinde Sıan- Sıýan). Batys túrik qaǵanatynyń quramyna engen. Onda 618 jyldan bastap Jetisýdaǵy soǵ­dylyq jáne ortaazııalyq mem­leketterdi basqarý mindeti júk­tel­gen Ton Jabǵý qaǵannyń or­d­asy ornalasqan. 629 jyly Myń­bu­laqta (Merkide) býddalyq mo­nah Sıýan-Szıan bolǵan. Ol 729 jyly Shyǵys Túrkistannan shyǵyp Ystyqkólge jetkenin, odan soń túrkiler mekeni Ba­la­­saǵunǵa kelgenin aıtady. Ba­lasaǵunnan shyqqanan keıin aıaldaǵan jeri Myńbulaq alqaby bolǵanyn, Túrkistanǵa jetkenshe Talas ózeninen ótkenin, Tarazǵa at basyn tiregenin, Isfıdjapta, Shash qalasynda bolǵanyn jazady. Onyń Merkige mindetti túrde keletindigin, sebebi ol kezde bul óńirde sol kezdiń saıahatshylary toqtaıtyn Merki, Aspara, Qulan sııaqty iri qalalary men qorǵandary bar ekenin eske alsaq, «Myńbulaq» degen ataý­dy Merki jerine baılanysty aıtsa kerek. «... Ońtústiginde basyn qar shalǵan taý, qalǵan úsh ja­ǵynda tep-tegis dala jatyr» de­gen sýretteýden-aq bul Merki óńiri ekenin jazbaı tanısyz. Jýa­lyny «Myńbulaq» dep ata­ǵanyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Munda da myń bulaq bar.

О́ńirde jer betinde jáne astynda arnasy bar ózender az emes. Mundaı ózender Merki jerinde barshylyq. Tek taýdan bastaý alatyn onnan asa ózen bar. Solardyń eń úlkeni Shýǵa baryp qosylatyn Qoraǵaty jáne oǵan kelip quıylatyn uzyn­dyqtary júz shaqyrymnan asatyn Merki, Aspara ózenderi. Batystan shyǵysqa qaraı, qumdy jaǵalaı aǵatyn Qoraǵaty ózeniniń jaratylysy da qyzyq. Taýdan bastaý alatyn ózenderdiń jer astyna sińip, odan jazyq dalada myń-myń bulaq bolyp jer betine qaıta shyǵatyny aıtpasada túsinikti.

Merkini «Myńbulaq» dep ataýǵa tolyq negiz bar ekenin osy óńirdi kóp zertegen ǵalym Aıman Dosymbaeva men óńir sý kózderi, tabıǵaty týraly óte dáleldi ári jan-jaqty dáıekter men derekter keltirgen professor Temirbek Qojakeev pen Ermek Saýranbaev bekite túsedi. О́lketanýshy Ermek Saýranbaev Merki sý kózderi tórt deńgeıden bastaý alatynyn aıtady jáne dáleldeıdi. Týǵan jerdiń tabıǵatyn óte jetik bilgen, tylsym tirshilikti ózi aralap, ózi kórgen, sodan oı túı­gen ol Aqtiken, Qoraǵaty ózen­­deriniń jaratylysyn aıta ke­lip, aýdannyń qum bóliginde ki­shigirim kólderdiń kóp bolýy se­bebin de túsindiredi. Sýy kóp bol­sa da ony tıimdi paıdalanýdy maq­sat etken merkilikter Tátti, Keńes, Aspara, Merki sııaqty sý qoı­malaryn salǵan.

Sýdy paıdalanýda erte zamanda ómir súrgen adam áreketteri men tabıǵat salǵan sýret izi saırap jatyr. Aýdannyń ortalyǵy men soltústigi jazyq bolyp kel­genimen, taýdan bastalatyn tereń-tereń saılardyń arnalary, qorǵandardy aınaldy­ra qazylǵan orlar bizdiń ba­ba­­larymyzdyń belgili maq­sat­qa sý kózderin tıimdi paı­dalanǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tip­ti taý qoınaýlarynda adam meke­ni bolǵanyn aıǵaqtaıtyn úń­gir­lerdi, Aspara mańynda mys, al­tyn qorytý peshterin salýda da sýdy paıdalanǵanyn ańǵarý qıyn emes. Úńgirler de, peshter de ózen mańynda bolýy osyny aıǵaqtaıdy. Jer bederinen-aq bul óńirde jer silkinisteri bolyp turatynyn bilesiz.

1983 jyly ashylǵan Merki shı­pa­jaıynan joǵary 3-4 sha­qy­rym jerde oryn tepken res­pýb­l­ıkalyq seısmologııalyq ba­qylaý jáne jer silkinisin bol­jaý júıesine kiretin «Merki» keshendi stansasy mamandarynyń aıtýynsha, munda 1770 jyldan beri 6 baldan joǵary 14 ret kúshti zilzala bolypty. Bul osy óńirde jer qyrtysynyń ornalasý ereksheligine baılanysty. Ásirese, 1865 jyly tarıhqa «Merki jer silkinisi» dep engen zilzalanyń kúshi 8-9 balǵa jetken. Onyń ózegi Merki kentiniń mańy bolatyn. Úıler qırap, bıik dýaldary qulap, qaraýylda turǵan kúzetshiler men basqa turǵyndar qaza tapqan. Eń sońǵy ret 2003 jyly 24 mamyrda Qulanda bolǵan jer silkinisi kórshi jatqan Merki aýdanynyń aýyldaryna da zalalyn tıgiz­geniniń kýási bolǵanymyz bar. Jerdiń álsiz silkinisteri ár ýaqytta, tipti aı saıyn bolyp turady desem, artyq aıtpaǵan bolar edim. Mamandar, ǵalymdar osylaı deıdi. Ystyq ári shıpaly sýdyń kóp bolýyn ǵalymdar jer qyrtysynyń seısmologııalyq ornalasýymen baılanystyrady.

Merki aýdanynyń basty baılyǵy – sý. Sý bolǵanda da qandaı deseńizshi?! Aǵyn sýmen birge adam densaýlyǵyna asa paıdaly shıpaly sý kózderi munda kóp. Sondyqtan da Merki sýynan nár, qýat alý úshin elimizdiń túkpir-túkpirinen «Merki» shıpajaıyna jyl saıyn myńdaǵan adam kelip, sýynyń dámin tatady. Geologtarǵa «Merki bulaqtary» degen ataýmen belgili jer astynan atqylaǵan shıpaly sýdyń temperatýrasy 21-23 gradýs ystyq. Onyń quramynda natrıı, ftor, sýlfat, hlor, kremnıı qyshqyly kezdesedi. Shıpaly sýdyń zerttelgen qazirgi táýliktik qory orta eseppen 354 tekshe metr.

Alataýdan bastaý alyp, ja­zy­q­qa qaraı asyǵatyn óńir ózen­d­eriniń bári janǵa shıpa ekenin ǵa­lymdar dáleldegen. Áli emdik qa­sıetteri anyqtalmaǵan sý kóz­deri de jetkilikti. Solar­dyń qataryna Myqan men Kól­to­ǵandy qosýǵa bolady. Bul eke- ý­in de «kól» dep te, «ózen» dep te aıtýǵa bolady. Myqan ózeni­niń basy osy attas aýmaǵy 65-75 metr bolatyn kólden, naq­ty­laı aıtsaq, qaınardan bastaý ala­dy. Kóltoǵan da aýmaǵy 2-3 sha­qyrym, jarqabaqtarynyń bıik­tigi 5-8 metr bolatyn alyp qaı­nardan aǵyp shyǵady. Alyp qaı­narlardyń ortasy búlkildep, sýy kók aspanǵa atqylap jatady. Osyndaı shıpaly jáne ashanalyq sý aýdan aýmaǵynda qu­­rylys materıaldarynyń qa­lyp­­tasýyna da negiz qalaǵan. Atap aıtqanda, saz balshyq qum­­­sý­dyń aralasýymen paıda bol­ǵan.

Jer bederiniń árqıly bol­ǵany sııaqty, onyń ańy men qusy da, ósimdigi de áralýan. О́ńirde «Qyzyl kitapqa» engen ań da, qus ta, ósimdik túrleri de mol. Merkiniń bıik taýlaryn meken etken bir ǵana ular qustyń ózi nege turady?! «Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen sóz tirkesi qalyptasqan. Soǵan qaraǵanda Ulytaýda ular qus bar eken degen senim sanańyzǵa sińgen. Shyndyǵynda, adam kózine túse bermeıtin ular qarly, shyńdy úsh jarym myń metrden bıik taýlarda mekendeıtindigin eske alatyn bolsaq, Ulytaý jerinde ondaı bıik taý joq. Qoıylyp otyrǵan saýaldyń maǵynasyna da nazar aýdarý qajet. Másele, saýal «Ulytaýǵa baryp, ular etin jediń be?» dep qoıylmasa da, Ulytaýda ular degen qus bar eken degen senim árkimge-aq uıalaǵan. Sol Ulytaýmen birge aty atalatyn ular qus Alataýdyń shyńdaryn mekendeıdi. Erterekte alys elderden kelgen saýdagerler búkil kerýenin bir japyraq ular etine aıyrbastaıtyn bolǵan. Sebebi, ular eti barlyq aýrýdan tazartyp, boıyńa qýat berip, ómirińdi uzartatynyn olar jaqsy bilgen. Osyndaı baılyqtyń kózi Merkide bar.

Taý kóginde ularmen birge búrkit, suńqar tuqymdas qustar qalyqtasa, jerde qaqpaq múıizdi arqar, aı múıizdi taýteke, qorbańdaǵan qońyr aıý, qar barysy, sileýsin, qasqyr, túl­kimen birge, jazyqta qoıa­ny­ńyz, qaraquıryq, aqbóken men sarshunaq, kúzen, tas­baqa, taǵy da basqa ań-qus meken­deıdi. Moıynqum qoınaý­yn­daǵy kólderde aqqýdy kógil­di­rimen júzip júrgenin kór­se­ńiz, sulýlyqqa degen ińkár se­zi­mińiz shalqıtyny sózsiz. «Qy­zyl kitapqa» engen qara kók­qutandy da kórýińiz ábden múm­kin. Sandyqtastyń eligin kór­se­ńiz, janýardyń sulýlyǵyna kó­zińiz toıady. Ertede bul dalada bu­ǵy da bolǵan. Álgi bul óńirdi «Myń­bulaq» dep ataıdy eken de­gen qytaı saıahatshysynyń ja­zyp qaldyrǵan jylnamasynda my­nandaı da joldar bar:

«...Túrik qaǵany jyl saıyn osynda kelip, jazǵy ystyqtan pa­nalaıdy. Bul jerde buǵy kóp. Olardyń birazynyń moıy­nyna qońyraýlar taǵylyp qo- ı­yl­ǵan. Olar úrkip, qashpaıdy. Túrik qaǵany olardy jaqsy kó­r­gendikten óltirýge tyıym sal­ǵan. Buǵyny óltirgender qatań jazalanǵan...». Ol zamannan beri kóp ýaqyt ótti. Merki jerin jaý da, dos ta basty. Bir sózben aıtqanda, kóp sý aqty, tas qaldy. Biraq qalǵan tasyńyz mújilip qumǵa aınalǵandaı, ańy men qusy da bul óńirden aýyp, jer uıyǵyn izdep ketkendeı. Álgi jat eldiń saıahatshysy kór­gen eliktiń synyq tuıaǵy ǵana qal­ǵanyna ókinesiz. Shúkir, joq emes, bar!

Ań-qus, ósimdik túrleriniń kóp bolýyna Merki tabıǵatynyń jaıly, topyraǵynyń qunarly ári ártúrli bolýy úlken yqpal jasaǵan. Jaýyn-shashyny qalypty. Taý bókterleriniń to­pyraǵy qara, qoshqyl, qyzylqo­ńyr bolýy salqyn aýaǵa yń­ǵaıly ósimdik túrleriniń kóp ónýi­ne áser etse, jazyqta sur, boz­ǵylt qum-topyraqty bolyp kelýi taǵy da basqa shóp túr­leriniń ósýine, ónýine negiz qa­la­ǵan. Az bolsa da sazdy jer de bar. Sý kózderiniń jer betine ja­qyn bolýy tal-daraqtyń, je­mis aǵashtarynyń, ósimdik túr­leriniń japyraq jaıýyna negiz qa­laǵany sózsiz. Moıynqum óńi­riniń Túleıqum, Sarqoba, Qaraqoba jáne Qoraǵaty ózeniniń jaǵalaýynda adam tańǵalarlyq ártúrli shóp ósedi. Bul óńirdiń ósimdikke baı bolýy zoologtardy tańǵaldyryp keledi. Aǵash tuqymdas ósimdikter – asataıaq, ızen, terisken, aqtaspa, jabaıy júzim, taǵy da basqalary ósetin bolsa, bıdaıyqtyń birneshe túri, atqulaq, shashyratqy, qaztańdaı, qulqaıyr, jabaıy jo­­ńyshqa, betege, jýsan, búr­gen, esirtkilik qaraqýraı, qa­mys, taǵy basqalary bitik. Taý­da jáne onyń bókterindegi ósim­d­ikter dúnıesi bir álem. Isi murnyńyzdy jaratyn sarym­saq, jýa, jersabyn, raýǵashty aıt­paǵanda, dolana, qaraqatty ań-qus qana emes, adam da súı­sinip jeıdi.

Merki jerin aralaǵan saıyn jańa ósimdikti kórem. О́kinishtisi, olardyń atyn men de, sol óńirdiń azamattary da bilmeıdi. Týǵan jerde ósetin qyzǵaldaqqa deıin áldebir natýralısterdiń atyn berýi tańǵaldyrady. Bizdiń dalada ósetin qyzǵaldaqtardy «albert», «kaýfman», «regel» qyzǵaldaqtary dep ataýy eshqan­daı aqylǵa syımaıdy. Son­dyq­tan da adam attaryn úl­ken árippen jazbaımyn. Tipti, biz­diń óńirde ósetin báısheshekti «ko­rolkov báısheshegi» dep ataý­y- nyń ózi tańǵalarlyq?!

Munda dárilik shóp óte kóp ósedi. Bir ǵana qyryqbýyn (efedra) dárilik asa qundy shıkizat. Bul shópten «efederın» atty dári jasalady. О́ńirde bulardan basqa da asa baǵaly dárilik shópter kóp ósedi. Sondyqtan da erte kóktemnen bastap, ózge jaqtan kelip, taý, tasty, qumdy, dala men jazyqty aralap, shóp jınap júrgenderdi jıi kezdestiresiz.

Sýly jer nýly ekeni bese­neden belgili. Bul óńirge baq qonyp, qydyr daryǵan. Bu­ǵan Qaraqystaq shatqaly ar­qy­ly Sandyqtas bıigine kó­te­rilgende kózimiz anyq jetti. Bul jer tarıhshylar arasynda «Merki ǵıbadathanasy» degen atpen belgili. Túrki qa­ǵan­da­rynyń jaz jaılaýy bolǵan ań­ǵar­ly alańdaǵy balbaldy kór­gende, onyń kıesi men ıesi bar ekenine qapysyz senesiz. Bir top ólketanýshylar teńiz deń­geıinen tórt myń metrge jýyq bıik­tikke kóterilip, tabıǵattyń ǵajaıyp sýretterin kórgende tańdanystaryn jasyra almady. Taý bókterlerin qıyp salynǵan jol bıiktegen sa- ıyn júrek soǵysy jıilep, sulý kórinisterdi kórýge umtyla tústi. Kókkól, Astaýkól, Buzylǵankól jaǵasynda turyp, Táńirdiń kúshimen paıda bolǵan kólderdiń sulýlyǵyn aıtqyń kelip, kóńilge kelgen sózdi túıip, oı bóliser ýaqytyn amalsyz kútesiz. Sebe­bi, eshkimniń áserin, kóńil kúı­in buzǵyńyz kelmeıdi. Bir ǵaja­by munda san jyldar buryn adam­dardyń ómir súrgenine kóz ­jetkizesiz. Máselen, Qara­qys­taq shatqaly arqyly Áýlıe- shoq­yǵa kóteriler jolda kók­par alańyndaı jazyqtan qor­ǵandar men qamaldardy, ony qorǵaǵandarǵa qoıylǵan balbal tastardy kórgende munda da táýelsizdik úshin qııan-keski shaıqastyń bolǵanyn ańǵarasyz.

Árıne, aýasy taza, shóbi shúı­gin óńir jaz jaılaý bol­ǵa­ny sózsiz. Sonymen birge, jaý­­gershilik zamanynda uly atalarymyzdyń syrtqy jaý­dan saqtaný úshin qıyn bolsa da qııalap shyǵyp, taýdy me­ken etkenin de bilesiz. Bul óńir jaz jaılaý ǵana emes, adam rý­hy máńgi saıa tabatyn orynǵa aı­na­lǵanynan osyny ańǵarýǵa bolady.

Merki bulaqtary bastaý alatyn Sandyqtas shatqalynyń kórkine de, tarıhyna da toımaısyz. Odan bastaý alatyn ózender máńgi shalqıdy. Tabıǵatta eń sulý kórinis kún shuǵylasy, tol­qy­nymen tolqyny jarysqan ózen, kókoraıǵa oranǵan asqar taý, kók aspanda qalyqtaǵan qus, jerde jortqan ań bolsa kerek. Osynyń bári Merki óńirinde bar!

Merkiniń búkil tabıǵatyn táptishtep aıtý múmkin emes. Tý­­ǵan jerdiń biz bilmeıtin, biz ań­ǵara qoımaǵan tabıǵat ǵajaı­yp­tary kóp. Onyń bárin bilý múmkin be? Sonysymen týǵan jer árqashanda ystyq, ǵajap, jum­baq. Sondyqtan da ony aıalaı, qasterleı bilgen jón.

"Aýdannyń ortalyǵy men soltústigi jazyq bolyp kel­genimen, taýdan bastalatyn tereń-tereń saılardyń arnalary, qorǵandardy aınaldy­ra qazylǵan orlar bizdiń ba­ba­­larymyzdyń belgili maq­sat­qa sý kózderin tıimdi paı­dalanǵanyn ańǵarýǵa bolady".

Maqulbek RYSDÁÝLET, jazýshy

Jambyl oblysy, Merki aýdany