EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórme aıasynda «Nur Otan» partııasynyń qoldaýy, «Samruk kazyna trust» áleýmenttik jobalardy damytý qorynyń demeýshiligimen, Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń uıytqy bolýymen bıyl tórtinshi márte ótkizilip otyrǵan «Altyn tulpar» alaman báıgesi keshe elorda irgesindegi Qabanbaı aýylynda ótti.
Tuńǵysh ret 2014 jyly jalaýyn kótergen atalmysh týrnır alǵashqy jyly «Nur Otan» partııasynyń 15 jyldyq mereıtoıyna baılanysty ótse, kelesi 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna, ótken 2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraılastyrylǵan bolatyn. Alaman báıgeniń júlde qory bıyl da 23 mln teńgeni qurasa, bas báıge –10 mln teńge. Márege alǵashqy bolyp jetken 9 tulparǵa dıplom jáne qarjylaı syıaqy tabystaldy.
Osy oraıda, alaman báıgeniń mán-mańyzyna toqtalar bolsaq, «alaman» ataýy «joryq» uǵymymen maǵynalas. Iаǵnı, baıyrǵy kóshpendiler uzaq qashyqtyqqa júırikter jarystyrý arqyly aıshylyq jol joryqqa minetin jylqylardy suryptap alyp otyrǵan. О́tken aptanyń ortasynda «Altyn tulpar» týrnırine daıyndyq barysy jaıly baspasóz máslıhatyn ótkizgen Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Bekbolat Tileýhan, atalmysh týrnırdiń maqsaty – júırik jylqylardy anyqtap, oǵan qomaqty syıaqy berý emes, sharanyń astarynda baıyrǵy qazaqy atbegiliktiń tanym-tarıhyn jandandyrý jáne kúlli báıgelerdiń básin bermeı sylańdaǵan tazaqandy jat tuqymynan qazaqy jylqynyń qadirin asyrý dedi.
Al alaman jarysqa «51 shaqyrymdyq qashyqtyq nege tańdaldy» degenge kelsek, mundaı uzaq shabysqa syrttan kelgen tuqymdar shydas bermeıtin kórinedi. Sol sebepti de bul qazaqy tuqymnyń baǵyn ashatyn jarys. Iаǵnı, ótken tarıhqa kóz jibersek, úlken as-toılarda uzaq qashyqtyqqa júırikter jiberilip, báıge dástúri únemi jańǵyryp otyrǵan. Mysaly, 1886 jyly Ereımen óńirinde ótken Saǵynaıdyń asyndaǵy báıgege 1300 júırik qosylǵan. Bulardy Qyzqashqannyń eteginen jiberip, Jylandy ózekti órlete shaptyryp, Qýsaq kólin aınaldyryp ustaǵan. Bul qashyqtyq shamamen 50 shaqyrymdy qurasa, 1897 jyly Torǵaı óńirinde ataqty Bektas baıdyń asy berilgen. Asta at báıgesine 400 júırik qosylyp, olardy Ázirbaı qopadan 55 shaqyrym jerdegi Sorbulaqtan jibergen. Tólek О́serdiń qara aty birinshi kelip, báıgesine 100 jylqy alǵan. «Altyn tulpardyń» maqsaty – osy jarystardy jańǵyrtý.
Bul retki jarys jolyna 37 sáıgúlik jalanyp shyqty. Bul ótken jyldarmen salystyrǵanda óte az. Aıtalyq, 2014 jyly 75, 2015 jyly 96, 2016 jyly 78 júırik baq synaǵan bolatyn. «Nege bulaı boldy?» degen bizdiń suraǵymyzǵa qaýymdastyqtyń uıymdastyrýshy mamany Albert Múrsálimov «bıyl ár jerde toı kóp ótip jatqandyqtan kóptegen júırikter sonda shaýyp jatyr, ekinshiden, jarysqa at qosatyn adam tóleýge tıis 95 myń teńge jarnany kópsingender de bar...» degen ýáj aıtady.
Sonymen qala shetindegi Qabanbaı aýyly mańyndaǵy báıgetóbede kópten kútken jarys ta bastaldy. Aıtpaqshy, bıylǵy báıge jolynyń aınalymyna ózgeris engizipti. Atap aıtqanda, bıylǵy júırikter burynǵydaı uzyndyǵy 12,5 shaqyrymdy 4 dúrkin aınalyp shappaıdy. Sheńber qysqarǵan, ıaǵnı, 7 shaqyrymdyq sheńberdi tulparlar jeti ret aınalyp shabady. Mundaı ózgeristiń oryn alýyna basty sebep, báıgeni túsirýge tıis telekameralardyń múmkindigin artyrý jáne jylqylardyń shabysyn kórermenniń kóz aldynda ótkizý eken.
Máreden dúrkireı kóterilgen 37 júırik (Qaraǵandydan – 17, Almaty oblysynan – 8, Jambyl oblysynan – 7, OQO – 6, Astana qalasynan – 5, Atyraý oblysynan – 2, ShQO, Qyzylorda, Aqmola oblystarynan bir-bir sáıgúlik) birinshi aınalymdy shaldyqpaı ótkizdi. Ekinshi aınalymnyń ortasyna taman jarys jolyndaǵy jylqylardyń shabysy úsh bólik toptaldy. Osy toptasý báıgeniń aıaǵyna deıin jalǵasty. Biraq ekinshi toptaǵy birer shabandoz sońǵy aınalymda óz tobynan bólinip, alǵashqylardyń quıryǵyn tisteı qosylyp jatty. Sonyń biri – 35-shi nómirli aǵylshyn tuqymdas qoltýma jylqy besinshi aınalymǵa deıin toptyń aldyn bergen joq.
Sońǵy aınalymǵa aýysqanda aldyńǵy topta kele jatqan úsh at aǵyndy shabysqa aýysyp, alǵa qaraı sýyrylyp shyqty. Joldyń jartysynan ótken de úsh attyń biri aıaq alysynan jańylyp, bulǵaq shabysqa kóshti de, qalǵan ekeýi aýyzdyq tistesip alǵa umtyldy. Qalyń kórermenniń qıqýynan qýat alǵan jambyldyq Esbol Jappasovtyń aǵylshyn-jıren aıǵyry «Samal» mańdaıy jarqyrap kómbeni birinshi bolyp jaryp ótti. Bul júırik 2015 jyly ótken «Altyn tulpar» alamanynda 96 júıriktiń ishinen taǵy da top jarǵan bolatyn. Endi mine, ekinshi dúrkin «Altyn tulpar» atandy. Shabandozy baıaǵy – Aqjol Jumataı. Ekinshi bolyp «Qoıanqasqa» atty tulpar shylbyr ustatty. Al úshinshi at máre syzyǵyn ildebaı aıańmen áreń ótti. Qalǵan júırikterdi aıtpaı-aq qoıdyq.
Beken Qaıratuly, «Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Sultan SEIIT