Táýelsizdik alǵanǵa deıin elimizdegi barlyq ken oryndarynyń Reseıdiń zaýyttaryn shıkizatpen qamtamasyz etýmen kelgeni ras. Olardy odaqtyq dárejedegi kásiporyn dep áspettegenimen jergilikti halyqqa paıdasy tıip jarytpady. Sóıtip, baılyqtyń ústinde otyrǵan halyq onyń ıgiliginen shetqaqpaılandy. Osy mańdaǵy aýyl turǵyndary aýyr jumystarǵa jegilip, azdy-kópti tabys tapqanyn ǵana maldanýyna týra keldi. Bul ıtke súıek tastaǵanmen birdeı bolatyn. Egemendiktiń altyn kúrek samaly ese bastaǵanda bir-birine ádeıi baılanystyrylǵan ekonomıkalyq tizbektiń tini úzilip, óńdeý kásiporyndary keshegi odaqtas respýblıkalarda qalyp, kóptegen ken oryndary jabylyp qaldy. Táýelsizdik alǵan jas memleketimizde mundaı iri óndiris oryndaryn ıgerip, tez iske qosatyndaı múmkindik bolmady. Sondyqtan ıgerýge tilek bildirgen sheteldik kompanııalarǵa usynyldy. Osyndaı kúrdeli kezeńdi paıdalanyp, maıshelpekke kenelmek bolǵan sheteldik kompanııalar alýyn alǵanmen, kóp qarjy shyǵaryp, eldiń erteńine qyzmet etetin kásiporyndardy jumys istetýge qushtar bola qoımady, kóbi qaıtkende de tez mol paıdaǵa kenelýdi maqsat tutty. Mine, Keńes odaǵy taraǵannan keıin ıesiz qalyp, fransýzdyq kompanııa ıgermek bolǵan Altyndy kenishi osyndaı jaǵdaıdy bastan keshti. Bul kompanııa ne mol qarjy salǵysy kelmedi, ne bul salada jumys isteý tájirıbesi bolmady, áıteýir, egemendi elge aýadaı qajet altyn óndiretin kenishtiń tamyryna qan júgirtpek túgili ıesiz tastap ketti. Nátıjesinde kenishtiń shahtalary erigen qardyń sýyna tolyp, karerler qaraýsyz qaldy. Barlyq ınfraqurylymy osy kásiporyn jumysyna táýeldi bolǵan Altyndy aýylynyń da kúıi taıdy. Bul bir bolashaǵy bulyńǵyr eldi-mekenge aınaldy.
«Sabaqty ıne sátimen» degendeı, kenishti 2001 jyly reseılik kompanııa satyp alǵanda baryp halyqtyń ıyǵynan aýyr júk túskendeı boldy. Jeke kapıtal esebinen qurylǵan «Iýbıleınyı» JShS osylaı dúnıege keldi. Quyltaıshylar alǵashqy qadamyn birden aýyldyń toqtap qalǵan ınfraqurylymynyń jumysyn qalpyna keltirýden bastady. Kúıi ketken joldy jóndedi. Aýylǵa elektr qýatyn jetkizdi. Sodan keıin baryp ken óndiriletin shahtalardy, kenishti qalpyna keltirýdi qolǵa aldy. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan jergilikti turǵyndar jumysqa tura bastady. Bul seriktestiktiń kenishti ıgerýdegi alǵashqy qadamdary edi. Osy kenishte óndirilgen ken ázirge Reseıdiń Orta Oraldaǵy taý-ken baıytý zaýyttaryna jóneltilýde.
– Kezinde solaı oılastyrylǵan ári bizge eń jaqyn óńdeý kásiporyndary osylar. Sondyqtan biz ázirge osylaısha jumys isteýge májbúr bolyp otyrmyz. Jalpy, taıaý jyldarda ózimizdiń ken baıytý fabrıkamyzdy salý jáne kenishti qaıta jaraqtandyrý qolǵa alynady. Kenishtiń jalpy shıkizat qory 48 mln. tonnany quraıdy, ol 136 tonna altyn óndirýge múmkindik beredi. Jer astynan óndiriletin kenniń 1 tonnasynyń quramynda 5,58 gramm altyn, al ashyq ádispen alynatyn kende ol 1,78 gramm bolady. Jylyna 5,0 mıllıon tonna ken óńdeýge bolady. Ken qoryn arttyrý úshin qosymsha barlaý jumystary júrgizilýde. Munyń ózi bizdiń seriktestiktiń bolashaqqa baǵyt ustap otyrǵanyn kórsetse kerek, – deıdi «Iýbıleınyı» JShS bas dırektorynyń orynbasary Valerıı Sapryga.
Elimizdiń ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jańadan salynatyn óńdeý fabrıkasynyń jalpy quny 370,0 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Jylyna munda 7,2 tonna altyn, 6,0 myń tonna mys óndirý kózdelýde. Jobany júzege asyrý 2014 jylǵa josparlanǵan. Qazir seriktestik kenishti ıgerý jumystaryn qarqyndy júrgizýde. Ken óndirýmen qatar kenishtin qoryn barlaý-burǵylaý jumystary da júrgizilýde. Jalpy, qurylysy qolǵa alynyp jatqan baıytý fabrıkasy quramynda altyny men mysy az kendi óńdeýge arnalǵan biregeı qondyrǵylarmen jaraqtandyrylatyn bolady. Bul kendi irgeden baıytyp, óńdegendikten ónimniń ózindik qunyn arzandatyp, paıdany kóbeıtetini sózsiz. Álemde altyn men mysty qatar óndiretin mundaı fabrıka joq dese de bolǵandaı. Seriktestik 90 tonnalyq 30 ózitúsirgish, alymdy 12 ekskavator sııaqty arnaýly tehnıkalardy kóptep satyp alýda. Transformator jáne nasos qondyrǵylary ornatylýda. О́ńdeý fabrıkasynyń tehnıkalyq jobasy jasalýda. Osymen birge qurylys-qurastyrý jumystary da atqarylýda. Qazir seriktestikte 600 adam eńbek etedi. Sonyń 310 aqtóbelik bolsa, 186-sy aýyl turǵyndary, qalǵandary da elimizdiń ózge oblystarynan kelip jumys jasap jatqan qazaqstandyqtar. Muny jergilikti turǵyndar seriktestiktiń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Borıs Lýzınnniń arǵy túbi qazaqstandyq bolýymen sabaqtastyrady. «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» degendeı, onyń jergilikti halyqtyń mundaı senimine ıe bolýy da negizsiz emes. Halyqqa aýyz sý jetkizdi, ol úshin aýyl ortalyǵynan uńǵymalar qazyp, kolonkalar ornatty. Investor óz qarjysyna osyndaǵy orta mektepti jóndep, balabaqsha salyp, ony jergilikti bıýdjetke ótkizdi. Jergilikti turǵyndardy jumysqa tartty. Aýylda poshta bólimshesi men medpýnkt jumys isteıdi. Kompanııamen ákimshilik arasynda qol qoıylǵan memorandýmǵa sáıkes 5 jylda 700 mıllıon teńge áleýmettik kómek kórsetiletin bolady. Seriktestik jergilikti jastardan ózderine qajetti kadrlar daıarlaýdy júıeli júrgizip keledi. Aýyldyń joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentteriniń bir jylǵy tólemaqysyn moıyndaryna alyp, áleýmettik qoldaý jasady. Sondaı-aq, taý-ken mamandyqtaryna ondaǵan jasty óz qarjylaryna oqytýda. Bul dástúrdi alda da jalǵastyrýǵa baǵyt ustaýda. Jalpy, qurylys kezinde 800 jumysshy eńbek etetin baıytý fabrıkasy tolyq iske qosylǵanda qajet bolatyn 1000-nan astam adamdy túgeldeı qazaqstandyqtardan tartýdy oılastyryp otyrǵany qýantady. Sondyqtan Altyndy aýylyna alys-jaqynnan qonys aýdarýǵa tilek bildirýshiler kóp.
– Seriktestik sondaı-aq, kórshiles Qaıyńdy aýylynyń mektebin tolyq kompıýterlendirdi. Biz ınjener-tehnık qyzmetkerler úshin eki jataqhanany, eki keńse ǵımaratyn, qonaq úıdi paıdalanýǵa berdik, jas mamandarǵa eki kottedj daıyn tur. Aldaǵy jyly 102 páterli turǵyn úı salý kózdelýde. Jaqynda aýyldyqtar kógildir otynnyń ıgiligin de kórip qalady. Kásipkerliktiń áleýmettik jaýapkershiligin birinshi orynǵa qoıyp otyrmyz. Aýyldyqtardyń kómek suraǵandarynyń betin qaıtarǵan emespiz, –deıdi ol.
Kenishte qazir ken óndirý kólemi kún ótken saıyn artyp keledi. О́ndiristen qashyq óńirdegi ekonomıkalyq-áleýmettik damýǵa serpin beretin bul jobanyń jergilikti halyqqa tıer shapaǵaty aldaǵy ýaqytta da keńeıe túspek. Alaıda, seriktestik basshylaryn «Qazaqstan temir joly» aksıonerlik qoǵamynyń kendi Reseı zaýyttaryna jetkizýge qajetti vagondardy ýaqtyly jetkilikti bólmeýi qynjyltady. Eger osyndaı kemshilikter túzelse, seriktestik alǵa qoıǵan mindetter údesinen kórinýge yntaly. Bul baǵyttaǵy jumystary tabysty bolatynyna qazirgi sátti qadamdary men ıgilikti izdenisteri sendire túsedi.
Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy.