Elderindegi qıyn turmystyq jaǵdaıdan, zorlyq-zombylyqtan, daǵdarystan dińkesi quryp, ómir súrýge jaıly jer tabý maqsatynda teńiz maltyp Eýropaǵa bettegen bosqyndar legi azaıar emes. Olardyń qaýipsizdik máselesi biraz jyldar boıy halyqaralyq uıymdardyń kún tártibinde qaralyp keldi. Aqyry tıisti sharalar qabyldanyp, tıimdi sheshimder qolǵa alyna bastaǵan kezde taǵy bir qıyn másele kóldeneńnen shyqty.
Lenta.ru portalynyń habarlaýynsha, halyqaralyq kommersııalyq emes uıymdar budan bylaı Soltústik Afrıkadan Jerorta teńizimen Eýropaǵa qashqan bosqyndardy qutqarmaıtyndaryn málimdedi. Olardyń teńizdegi mıgranttardy qutqarý operasııasynda atqaryp jatqan aýqymdy jumystaryn eskere kele bul sheshimniń saldary aýyr bolatynyn túsiný qıyn emes.
Qara qurlyqty tastap ketýge nıet bildirýshiler zańsyz jolmen qaıyqtardy, shaǵyn kemelerdi lyq toltyryp Lıvııa, Mysyr, Týnıs elderiniń jaǵalaýlarynan soltústikke, Eýropaǵa – Italııa, Ispanııa, Grekııa araldaryna qaraı attanýda. Alaıda, kózdegen jerlerine barlyǵy jete almaıdy. Zańsyz adam tasymaldaıtyn kemelerdiń sýǵa batqany týraly habar qutqarýshylarǵa kúndelikti kelip túsedi. Sýǵa ketken bosqyndarǵa EO elderiniń áskerı teńizshileri, Frontex jalpyeýropalyq shekara agenttiginiń qyzmetkerleri men jaǵalaý kúzeti kómekke keletin. Biraq olardyń kúshteri jetkiliksiz boldy.
Sol kezde Eýropanyń kommersııalyq emes uıymdary qol ushyn sozyp sýǵa batqan bosqyndardy qutqarýǵa atsalysty. Qutqarý operasııasyna «Shekarasyz dárigerler», shvedterdiń «Balalardy qutqaraıyq», nemistiń «Teńiz kózi», fransýzdyń «Jerorta teńizi SOS», maltalyq MOAS jáne basqa da halyqaralyq qaıyrymdylyq uıymdar qatysty.
Teńiz taksıi
Teńizde erikti qutqarýshylar paıda bolǵaly zańsyz adam tasymaldaýshylar aqsha tabýdyń jeńil jolyn tapty. Buryn olar jolaýshylardy araldarǵa deıin jetkizip júrgen, alaıda, saıahattyń qaýipti tustary az emes. Barar nemese qaıtar jolda bulardyń kemelerin shekarashylar toqtatyp qalýy ábden múmkin edi. Oǵan qosa, shyǵynnyń basym bóligi janarmaıǵa jumsalady.
Kontrabandashylar «bir oqpen eki qoıan atyp», bul eki máseleni bir jolmen sheshti. Olar endi kemelerine tek beıtarap sýlarǵa deıin barýǵa jetetin janarmaı quıyp, benzın taýsylǵan soń qaıyqtaryn qalqytyp qoıyp, SOS dabylyn berip qutqarýshylardy kútip jatýǵa kóshken. Alaıda, bul quıturqy tásildiń de qaýipti saldary az emes-tin. Daýyldan nemese kómek týraly dabyl ýaqytyly qabyldanbaýynan biraz kemeler sýǵa batty, adam shyǵyny eselendi.
2016 jyly Frontex agenttiginiń shekarashylary zańsyz adam tasymaldaýshylar men kommersııalyq emes uıymdardyń qutqarýshylary arasynda belgili bir qarjylyq ymyra bolýy múmkin degen kúdik keltirdi. Olar bosqyndardyń zańsyz tasymaldaýshylarǵa myń dollar beretinin, ol aqshanyń bir bóligi qutqarýshylarǵa berilýi múmkin ekenin alǵa tartty.
Shekarashylar eriktilerdiń kemeleri júzip ótken baǵdarlardy zerttep shyǵyp, olardyń qutqarý týraly dabyl shyǵatyn aımaqtarǵa aldyn ala erekshe dáldikpen baratyndaryn baıqaǵan. Olardyń boljamynsha, qutqarý týraly aqparat eriktilerge aldyn ala berilip otyrǵan jáne bul qyzmet úshin aqsha tólenýi de ábden múmkin.
Osylaısha, gýmanıtarlyq kemeler ózindik teńiz taksıine aınala bastaǵan kórinedi. Eýropanyń quqyq qorǵaý organdary mundaı «jalǵan» qaıyrymdylyqqa qarsy. Italııa prokýratýrasy adamdardy zańsyz alyp ótý boıynsha is qozǵady. Bul is qazirgi ýaqytqa deıin tergelý ústinde. Jugend Rettet nemis kompanııasy men «Shekarasyz dárigerler» uıymynyń eriktileri basty kúdiktiler retinde tanylyp otyr.
Daý týdyrǵan qujat
Atalǵan máseleni sheshý úshin Italııa bıligi kommersııalyq emes uıymdar kemeleriniń qyzmetin retteıtin arnaıy kodeks ázirlep shyǵardy. Erejede kemelerge qarýly polıseılerdi otyrǵyzý jáne qutqarylǵan jolaýshylardy bir kemeden ekinshisine aýystyrýǵa tyıym salý qarastyryldy. Alaıda, kommersııalyq emes uıymdardyń basym bóligi bul erejeni saqtaýdan bas tartyp, ózderiniń Jerorta teńizindegi mıssııalary aıaqtalǵanyn jarııalady.
Bul sheshimdi halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdary da jyly qabyldamady. Máselen, Amnesty International atalǵan qujat qutqarýshy toptardyń bedelin túsirýdi maqsat tutqan aýqymdy naýqan aıasynda paıda bolǵanyn alǵa tartty. Uıym ókilderiniń aıtýynsha, eýropalyq sheneýnikterdi bosqyndardyń zardap shegip jatqany alańdatpaıdy, olar Lıvııa jaǵalaý kúzetiniń mıgranttardy óz aýmaqtarynan shyqpaı jatyp ustap alýlaryn, osylaısha bosqyndardyń Eýropaǵa aǵylýyn shekteýdi kózdeıdi.
«Amnesty International men Human Rights Watch uıymdary Lıvııa jaǵalaý kúzeti qyzmetkerleriniń aıaýsyz, zańǵa qaıshy áreketterin qujatpen bekitip qoıǵan», – delingen uıymnyń málimdemesinde.
«Jerorta teńizindegi tragedııanyń aýqymyn jáne Lıvııada bosqyndarǵa qııanat jasalýyn eskere otyryp, Eýroodaq Italııamen birge Lıvııa aýmaqtyq sýlaryndaǵy qutqarý-izdestirý operasııalaryn keńeıtý úshin jumys jasaýy kerek. Al olar bolsa bul jumysty shekteýdi kózdeıdi», dep málimdedi Eýropa men Ortalyq Azııa boıynsha Human Rights Watch baǵdarlamasynyń dırektory Djýdıt Sanderlend.
Bosqyndarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý órship tur
10 tamyzda Lıvııa bıligi óz aýmaqtyq sýlarynda jeke izdestirý-qutqarý qyzmetin qurǵany jóninde málim etti. Osy kúnnen bastap kommersııalyq emes uıymdardyń kemelerine Lıvııanyń 22 shaqyrymdyq jaǵalaý aımaǵyna kirýge jáne onda júrgizilip jatqan operasııalarǵa qatysýǵa tyıym salyndy. Lıvııa jaǵalaý kúzeti óz aýmaqtyq sýlarynda bosqyndar mingen qaıyqtardy aýlaýǵa kiristi. Eýropanyń bul máselede jergilikti bılikti qoldaıtyny jasyryn emes. Ásirese, 2014 jyldan beri eline 600 myńǵa jýyq bosqyndy qabyldaǵan Italııanyń qalyptasqan úrdiske qarsy turýǵa nıeti bar. Rım men Trıpolı arasyndaǵy arnaıy kelisimge sáıkes, Italııa teńizshileri Jerorta teńizinde zańsyz adam tasymalynyń jolyn kesetin lıvııalyq áriptesterine daıarlyq sabaqtaryn júrgizedi.
«Shekarasyz dárigerler» uıymy ıtalııalyq bólimshesiniń basshysy Lorıs de Fılıppı Jerorta teńizindegi máseleniń qıyndap ketý yqtımaldyǵy joǵary dep baǵalady.
«Eger gýmanıtarlyq kemeler Jerorta teńizinen ketse, ondaǵy adam shyǵyny arta túsedi. Sýǵa batady nemese Lıvııaǵa qaıta oralady. Al biz bul elde zań ústemdik etpeıtinin, mıgranttarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý jaǵdaıy órship turǵanyn bilemiz», dedi ol. Oxfam gýmanıtarlyq uıymynyń mamandary Lıvııanyń arnaıy lagerlerinen qashyp qutylǵan 31 áıel adam men 127 er azamat arasynda saýalnama júrgizdi.
Lagerden qashyp shyqqan áıelderdiń bireýi ǵana jynystyq zorlyq-zombylyqqa ushyramaǵan bolyp shyqty. Basym bóligi lagerde bosqyndardyń azaptalýynyń, óliminiń kýási bolǵan. Olar «qaraly lager» kameralarynda jantúrshigerlik azapqa ushyraǵandaryn aıtqan. Bosqyndardyń 80 paıyzy uzaq ýaqyt boıy tamaq pen sý berilmegenin jetkizdi.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanǵan Qazaqstan atalǵan máseleni ońtaıly sheshýge múddeli. Halyqaralyq antııadrolyq bastamalarǵa muryndyq bolyp júrgen Qazaqstan bosqyndar shıelenisiniń aldyn alýǵa óz úlesin qosady.
Osylaısha, mıgranttarǵa bir jaǵynan Lıvııadaǵy arnaıy lagerge túsý úreıi, ekinshi jaǵynan teńizde qaıyqtarynyń apatqa ushyraý qaýpi tónip tur. Al kommersııalyq emes halyqaralyq uıymdar men Eýropa quqyq qorǵaý organdarynyń arasyndaǵy daý-damaı búginde Soltústik Afrıkadan beıbit ómir izdep, jat elge bet alǵan mıllıondaǵan adamnyń taǵdyryna áser etetin túri bar.
Daıyndaǵan
Aıdar О́RISBAI,
«Egemen Qazaqstan»