Dúbirge toly dúnıe

Kapıtalızmdi nemen aýystyrýǵa bolady? О́tken senbi, sirá, tarıhta qalatyn shyǵar. Kapıtalızmge áleýmettik qarsylyq kúni retinde, jańa bir kúrestiń basy retinde aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, qarsylyq aksııalaryna álemniń 82 elindegi 951 qalanyń turǵyndary ún qosqan kórinedi. Tarıh kapıtalıstik júıege qarsy sosıalıstik revo­lıý­sııa­lardyń bol­ǵanyn, belgili bir merzimde sol sosıalıstik júıeniń ómir súr­genin de biledi. Biraq ótken senbidegi qar­sylyqtyń sıpaty HH ǵasyr­daǵy sosıalıstik revolıýsııa­lardyń sıpatynan múlde óz­geshe. Eń basty ózgeshelik – kapıtalıstik júıedegi bılikke jáne qarjylyq alpaýyttarǵa qarsy boı kótergender sol halyqty súlikteı sorǵan júıe­ni nemen almastyrý kerek ekenine jaýap taba almaı otyr. Ábden sińiri shyǵyp kedeılengen qaýymnyń shylqa baıy­ǵandarǵa qarsy áleýmettik kúre­siniń qozǵaýshy kúshi ınternet bolǵanyn da onyń basty sıpaty dep tujy­rymdasa jón shyǵar. Joǵaryda atalǵan 951 qalanyń halqyn bir mezgilde qarsylyqqa kótergen de sol ınternettiń áleýmettik júıe­siniń habar­lardy jan-jaqty taratýynyń arqasynda múmkin boldy. Bul qarsylastar qata­ryn kóbeıtip qana qoıǵan joq, oǵan belgili tulǵalardy da tartty. Bul rette jurt aldymen AQSh-tyń burynǵy vıse-prezıdenti, Nobel syılyǵynyń laýreaty Albert Gordy aýyzǵa alady. Ol qarsylastar qozǵa­lysy amerıkalyq ekono­mıka­lyq júıeniń kemshilikterin kórsetti dep málimdedi. Al ataqty mıllıarder Ýorren Baf­fettiń balasy Govardtyń qarjy alpaýyttarynyń buqara halyqty aldap kelgeni týraly aıtqandary ájeptáýir áserli estildi. Sol al­paýyttardyń óki­li solaı dese, jurtshylyq ony bilgen soń aıtady dep qa­byldaıtyny bel­gili. Qazan aıy­nyń týra or­ta­synda ótken bul kapıtalıstik júıe bıligine, qarjylyq al­paýyttarǵa qar­sy qozǵalys «Ashý-yza kúni» dep ataldy. Kóterilgender eń aldymen bırja ortalyqtaryna «shabýyl» jasady. Bul «shabýyl» sóz júzindegi áreket qana edi. «Ýoll-strıtti basyp al!» ak­sııasy Nıý-Iork ortalyǵyn­daǵy sherýmen shekteldi. Al London bırjasyna «shabýyl» jasaǵan bes myńdaı sherýshilerdi polısııa op-ońaı qýyp jibergen soń, olar qalanyń bir skverinde shaılalaryn tikti. О́zderiniń málimdeýinshe, olar úkimet basshysy Devıd Keme­ron qyzmetten ketkenshe sonda qala bermek kórinedi. Degende, «kapıtalızmge qar­sylar» qatary álemdik-ekono­mıkalyq daǵdarystan japa shekken Eýropa elderinde qa­lyń boldy. Aıtalyq, Ispa­nııa­­nyń 71 qalasynda turǵyn­dar bılikke qarsy «ashý-yza­syn» bildirgen. Barselonada 400 myń, Madrıdte 500 myń adam kóshege shyqqan jáne sherýlerin, mıtıngterin uıym­shyl­dyq­pen ótkizgen. Al Ita­lııanyń astanasynda kóshege shyqqan­dar bulardan azdaý bolǵanmen, áreketteri belsendirek bolyp­ty. 150 myń rımdikterdiń ara­syna kirgen 400-deı ásire­radıkaldar aldy­men qorǵanys mınıstrliginiń ǵımaratyna ot qoıyp, onan soń dúkenderdi qıratyp, avtokólik­terdi órtegen. 70 adam jara­lanypty. Qıraǵan, búlingen dúnıeniń mólsheri áli anyq­talyp jatyr.   Izraıl kapraly myń arabqa balandy Bes jyl boıy palestınalyqtardyń túrmesinde jatqan ızraıl áskerıi Gılad Shalıt uzaq kelissózden keıin eline qaıtaryldy. Oǵan jaýap retinde ızraıl túrmesinen myń­nan astam palestınalyq jasaqshylar da otanyna oralmaq. Bul týraly gazetimizde bu­ryn habar shyq­sa da, oqıǵanyń astaryna úńi­lýdi jón kór­dik. Eń aldy­men, osy oqı­ǵanyń júzege asqany eki jaq arasyndaǵy qarym-qatynasta jańa bir bet-burysty ańǵar­tady. Buǵan jaqyndaǵy BUU Bas Assambleıasynda Palestına memlekettigin taný máse­lesiniń talqylanǵany da áser etkeni anyq. Iá, Izraıl qorǵanys áske­ri kapralynyń bosatylýy úl­ken halyqaralyq oqıǵaǵa aı­nalyp, álemniń telearnalary sońǵy kúnderi óz habarlaryn osy oqıǵany kórsetýden bastap júrdi. Gılad Shalıttiń aldy­nan Izraıl úkimetiniń basshy­sy Benıamın Netanıahý shy­ǵyp, qarsy aldy. Búkil el jalaýlatyp-kerneıletip, beıne sol qatardaǵy jaýynger jaýdy japyryp kelgendeı qurmet kórsetildi. Arabtar Gılad Shalıt úshin kóp nárse surady. Túrmede jat­qan barlyq jasaqshylardy bo­satyńdar dep talap etti. Basqa bas esebin olar aýyzǵa da alǵan joq. Al Izraıl úkimeti óz adamyn qalaı da bosatý jolyn izdedi. Tipti, sol úshin Gaza sektoryna shabýyl da ja­sady. Biraq bul joldyń jaq­sylyqqa aparmaıtynyna, jeme-jemge kelgende, arabtar Shalıtti ólti­rýi de múmkin ekenine kózderi jetken soń, kelisim jolyna toq­tady. Aqyry kap­­raldy bosatý úshin olar 1027 palestına ja­saq­shysyn qaı­tarýǵa ýáde berdi. Muny eki jaq ta ózderin­she jeńiske sa­naıdy. Izraıl óz azamatyn bosatý úshin qan­daı da qun tóleýden bas tartpaıtyn bıik maqsatty el ekenin dáleldedi. Al myńnan asa otandas­ta­rynyń elge oralatyny pales­tınalyqtar úshin shyn máninde jeńis te, sheksiz qýanysh ta edi. Eshqan­daı soǵyspen mundaı nátıjege jete almas edi. Kelisim boıyn­sha alǵashqy kezekte 477 adam, onyń 27-si áıel, Palestınaǵa oralsa, qalǵan 550 adam kelesi aıda eline qaıtady. Degende, Izraıl qaýymyn­da bul oqıǵaǵa baǵa ártúrli bolyp otyr. Qýanǵandar kóp. Biraq eń aldymen ekstremıs­terdiń qurbany bolǵandardyń «Almagor» assosıasııasy Shalıtke kóp «qun» tólengenin aıyptaıdy. Onyń ústine 1100 palestınalyq belsendi ekstre­mıs­terdiń bosatylýy jaǵdaı­dy qıyndata túsedi degendi aıtady. Sondaı-aq, endi pales­tı­nalyq ekstremıster alda taǵy da saýdaǵa salý úshin adam urlaýdy kúsheıtetin bolady degen kúdikti alǵa tosady. Qalaı bolǵanda da, kelisimge qol jetip, tutqyndardyń almasýy eki jaqty qarym-qatynastaǵy jaqsylyqtyń nysha­ny ekenin aıtqan jón. Mamadııar JAQYP.