Qazaq eli rýhanı-mádenı murasyn ózgelerge tanytyp, álemdik qaýymdastyq aldynda derbes memleket retinde moıyndatyp otyrǵan qazirgi tusynda memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standartyn engizý máselesin Elbasymyz der shaǵynda kóterip, ony Parlament Májilisi kóp kúttirmeı talqyǵa salyp, el ishinde jappaı qoldaýǵa ıe bolyp otyrǵany kóńil qýantady.
Elimiz tarıhynyń ár kezeńin bir-birimen baılanystyryp turatyn latyn álipbıiniń 25 qaripten turatyn nusqasynyń bekigeni memleketimiz úshin asa durys sheshim bolatyny haq. Aıaǵynan endi turyp, qaryshtap damyp kele jatqan Qazaq eli dúnıejúzilik órkenıettiń aǵymynan, tolqynynan qalmaý úshin mindetti túrde latyn jazýyn qabyldaýy kerek. Álemdik saıasattyń iri oıynshysyna aınalǵan iri derjavalardyń qataryna ene qoımaǵandyqtan, jeke ózimiz jazý oılap taýyp nemese ózimizdiń burynǵy tarıhı jazýlarymyzdy qalpyna keltirý arqyly ǵalamdyq órkenıette alǵa shyǵa almaıtynymyz aqıqat.
Jalpy, bizdegi reformalar saıası jaǵdaıǵa, pragmatıkalyq ahýalǵa, ıaǵnı ómirdiń suranysyna sáıkes jasalyp otyrdy. Al Keńes odaǵy tusynda, álbette, kez kelgen sheshimniń ıdeologııalyq jaǵyna aıryqsha nazar aýdaryldy. Sonyń saldarynan halqymyzdyń saýatyn kóterý joly úlken qıyndyqtarǵa tap boldy. Memlekettik deńgeıdegi kez kelgen iri sheshimdi qabyldamas buryn, eń aldymen ótken tarıhymyzǵa sholý jasap, sabaq ala bilýge mindettimiz. Al qazaq halqynyń óte kúrdeli tarıhı jolmen júrip ótkenin esten shyǵarmaý, tarıhtyń ashy sabaqtaryn eskerip, qajetti qorytyndy shyǵara bilý – búgingi aǵa tolqynnyń erteńgi urpaq aldyndaǵy úlken jaýapkershiligi.
Tarıhı deıtinimiz, 1929 jyly latyn tiline negizdelgen «Ortaq túrki álipbıi» usynylyp, qazaq tiliniń talaptaryna saı birshama ózgerister engizilgen sol álipbı resmı túrde 1940 jylǵa deıin qoldanylyp keldi. Ol álipbı shyn máninde «túrik álipbıine kóshý» dep ataldy. Tipti onyń qaýlysynda «túrik» degen sóz de bar. Biraq keıinnen pantúrkilik aıyptaý beleń alyp, Keńes bıligi búkil túrki halyqtary respýblıkasyn qurý jolynda kúresken qaıratker Mırsaıd Sultanǵalıevti, artynsha túrki halyqtarynyń janashyry bolǵan Turar Rysqulovty sheteldegi Mustafa Shoqaımen baılanysy bar dep aıyptap, olardyń sońynan ergen Túrkistan halyqtaryn qaıtkende de Túrkııadan alystatý amaldaryn jasap baqty. Keńes ókimeti ol ýaqytta sosıalızmdi quryp úlgergen joq edi, ımperıalızm teketiresi de bastala qoımaǵan, biraq qolastyndaǵy keıbir halyqtardyń Atatúrikteı kóshbasshysy latyn qarpin qabyldatqan derbes Túrkııa elimen jaqyndasyp ketý qaýpinen qoryqqan Keńes Odaǵy Túrkistan halyqtaryn latyn qarpinen bas tartqyzý joldaryn izdestirdi. О́ıtkeni Atatúriktiń latyn árpin qabyldaǵan kezeńindegi tarıhqa nazar aýdarsańyz, Túrkııa sol ýaqyttyń ózinde-aq álemdik órkenıetke jeteleıtin qolaıly jazýdy durys tańdaı bildi. Túrik eli shynynda da latyn jazýy arqyly álemdik tehnologııaǵa qol jetkizip otyr. Bizge sol tarıhı tájirıbeni basshylyqqa alýymyz kerek. Qalaı bolǵanda da, bolashaqta túrkitildes eldermen jaqyndasýdy oılap otyrmyz. Desek te, búgingi kúni biz túrki halyqtaryna jaqyndasý úshin ǵana latyn qarpine kóshýge tıis ekenbiz degen oı týmaýy kerek. Shyn máninde, túrki halyqtarynyń kópshiligi, Reseıdiń quramyndaǵy tatar, bashqurt, túrkitildes Sibir halyqtary sol kırıllısada qalaıyn dep otyr.
Latyn qarpine kóshý máselesi tek ulttyq turǵyda ǵana emes, eldik turǵydan da qarastyrýdy talap etip otyrǵany anyq. Rasyn aıtqanda osy latyn árpine kóshken Túrik memleketi arab elderine qaraǵanda jańa tehnologııany qabyldaýda, jetildirýde, ǵylymdy damytýda qaryshtap alǵa ketip qaldy. Túrkııa qazir Eýropanyń myqty elderiniń qataryna enip ketti. Al musylmandyqty ustanǵanmen, arab elderiniń damýy áli de tómen, tehnologııasy men ǵylymy artta qalyp keledi. Arab árpimen júrgen kóptegen musylman elder damý jaǵynan qazirgi órkenıetten kóp artta qaldy. Árıne, onyń ózge de sebepteri kóp-aq, ony biz taldap jatpaıyq... Sondyqtan arab jazýyn damyǵan elder qabyldamaıdy, bizge de kóp qıynshylyq týdyratyn jazý.
Ahmet Baıtursynovtyń óz zamanynda burynǵy qızam jazýyn, ıaǵnı arab qarpin reformalap, tóte jazý túrinde usynǵany tarıhtan belgili. О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldary Álıhan Bókeıhanov sııaqty Peterbýrgte oryssha oqyǵan qazaq zııalylarynyń bári o bastaǵy saýatyn arab qarpimen ashqan, tipti Abaı atamyzdyń ózi arab árpimen hat tanyǵan. Degenmen, Ahań arab qaripterin tóte jazý túrine aınaldyrý arqyly ultqa salmaq salmaıtyn, ult sanasyna, mıyna kúsh túsirmeıtin evolıýsııalyq jolmen saýat ashý reformasyn tańdady, qazaqtardyń kóbi aýylda moldadan oqyp, arabsha hat tanyǵandyqtan qazaqqa aýyr bolmasyn, jyldam qabyldasyn degen nıetpen qazaqsha reformalady. Bul rasymen de óz ýaqytyndaǵy óte durys sheshim bolǵan edi. Ol kezeńde tóte jazýy bizdiń mádenıetimizge, qabyldaýymyzǵa, sóıleýimiz ben dybystaýymyzǵa jaqyn boldy. A.Baıtursynovtyń jazýyn áli kúnge deıin Qytaıdaǵy qazaqtar qoldanady. Biraq arab elderi qazirgi zamanda múldem basqa jazý qoldanatyndyqtan jáne bizdiń tóte jazýymyz ózimizden basqa eshkimge kerek bolmaı qalǵandyqtan, dúnıejúzilik órkenıetten tys qalyp qalmas úshin biz Ahmet Baıtursynovtyń jazýyn qabyldaı almaımyz.
Keıde «Orhon, Enıseı jazýlaryn, ıaǵnı kóne rýna jazýlaryn qabyldasaq qaıtedi» degen de syńarjaq pikirler aıtylyp qalady. Shyn máninde, rýna jazýlary bizdiń aımaqta keńinen taralmaǵan. Ony shyǵys túrkileriniń tarıhı jazýy deýge bolady. Qazir dúnıe júzinde birde-bir el rýna jazýlaryn qoldanbaıdy. Sondyqtan, ony ýaqyty ótken, tarıhtyń bir deregi dep qana qabyldaý qajet. Onyń ústine, rýna jazýlary týraly bizde jazbasha derek te joq. Kúltegin, Bilge qaǵan, Tonykók týraly jazbalar, Talas jazbalary tasqa qashalyp jazylǵan jazýlar.
Kez kelgen jazý túri ómirdiń suranysyna, óz zamanynyń ahýalyna sáıkes paıda bolyp otyrǵan. Sondyqtan biz de búgingi kúnniń óz talabyna baǵynyp, ǵylymı tehnologııanyń jalynan ustap, alǵa ozyp ketken Amerıka, Eýropa elderiniń jazýyna beıimdelsek deımiz. Osy tusta bázbireýler «Kompıýterlik tehnologııanyń otanyna aınala bastaǵan Japonııa, Koreıa, Qytaı elderi óz árpin saqtap-aq alǵa ozyp ketti, onda solarǵa beıimdeleıik» dep daý aıtýy múmkin. Biraq bizdiń psıhologııalyq ereksheligimizdi, suranysymyzdy ol elderdiń qaripteri ótep bere almaıdy. Onyń ústine, ol elderdiń áripteri álemdik deńgeıde emes, elishilik qoldanysta ǵana paıdalanylady.
Tarıhshy retinde maǵan osy latyn qarpin 90-shy jyldary-aq, eń alǵash táýelsizdik alǵan tusta Konstıtýsııa arqyly qabyldap jiberýimiz kerek edi degen de oı keletini ras. Biraq ol kezde respýblıkamyzdaǵy áleýmettik-saıası ahýal aýyrlaý boldy. Slavıandar kóp boldy. Keıinnen qazaq sany basymyraq bolyp, tilimiz shyn máninde memlekettik tilge aınalyp, basqa ulttar qazaq tilin moıyndaı bastady.
Qalaı degenmen de, latyn qarpin qabyldaý máselesin kóp keshiktirmeı, qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sáıkes keletin ońtaıly sheshimin qabyldap, qoldanysqa engizgenimiz jón. Elbasy elimiz úshin tarıhı mańyzy, saıası-ekonomıkalyq sıpaty aıryqsha, halqymyzdyń álemdik órkenıetke jaqyndasýyna oń yqpalyn tıgizetin tolǵamdy sheshim qabyldady. Sondyqtan Parlamentten bastap bárimiz, ǵalymdar men mamandar jappaı túsindirý jumystaryn júrgizip, latyn jazýynyń elimizdiń jarqyn bolashaǵyna jol ashatynyn túsindirer ǵylymı-kópshilik maqalalardy kóptep jarııalaýǵa tıispiz. Elimizdegi qazaq halqynyń sany jaǵynan basym túse bastaǵan qazirgi kezeńinde tilimizdegi áriptik erekshelikterdi dál jetkize biletin latyn qarpiniń minsiz nusqasyn naqty shegelep, jaltaqtamaı, jyldamyraq qoldanysqa engizýimiz kerek.
Talas OMARBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY