Qazaqstan3d.kz – elimizdi tanystyrýdyń taptyrmas jobasy

Qazaq tilin qashyqtyqtan úırenýge arnalǵan «Soyle.kz» tuńǵysh onlaın-kýrsynyń avtory sanalatyn Memlekettik tildi damytý qory Tilder merekesine oraılastyryp Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda birqatar jańa ınternet-jobalaryn jurtshylyqqa usyndy. Qordyń jańa jobalary men ana tilimizdiń mártebesin arttyrý baǵytynda atqarylyp jatqan ózge de jumystary týraly aıtyp berýin ótinip, qordyń dırektory Azat ShÁÝEEVTI áńgimege tarttyq.    

– Azat Sádmetuly, siz basqaryp otyrǵan qordyń «Soyle.kz» onlaın-portaly qazaq tilin halyqqa tegin úıretip otyrǵanynan habardarmyz. Jýyr­da taǵy da jańa ınternet-joba­lar­dyń tusaýyn kestińizder, osy ónim­derińizge tolyǵyraq toqtalsańyz...

– Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan­nyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty bıylǵy Joldaýynda bilim berýde IT salasyn keńinen qoldaný, 3D-prıntıng, onlaın, mobıldi, sıfrlyq qyzmet kórsetý sekil­di salalardy damytýdy aıtyp, bul iske mem­lekettik emes sektordy belsendi túr­de tartý qajettigin atap ótti.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zı­­denti – Elbasy qorynyń basta­masy­men jáne qoldaýymen ázirlenip, kúni keshe kóp­shilikke usynylǵan Qazaqstan3d.kz ınternet-saıty Elbasy júktegen min­detterdi júzege asyrý baǵy­tyndaǵy naq­­ty jumys der edim. Qazir bárimiz, ási­re­se jastar jaǵy ózimiz­ge qajetti maǵ­lu­­mat­ty, aqparat­ty ınternetten iz­deı­ti­nińiz belgili. Bul jyl­dam ári qol­je­timdi. Osy turǵydan kel­gende «Qazaqstan3D» jo­basy – Qazaq­­standy beıneli túrde ta­nys­­tyrý­­daǵy taptyrmas mýltı­me­dıa­­lyq jol­serik. Jańa tehnologııaǵa ne­giz­del­gen jobanyń basty maqsaty óz otan­dastary­myzdy, sheteldik qonaqtardy respýblıkamyzdyń kórnekti jerlerimen ǵalamtor jelisiniń múmkindigi arqyly tanystyrý bolyp tabylady. Qazirgi zamanǵa saı daıyndalǵan 3D modelindegi veb-saıttyń, onyń Android jáne iOS plat­­formalarynda júkteletin qosym­sha­sy­nyń qurylymy da júıeli, ınter­feısi de qolaıly. Saıt arqyly búkil álem Qazaq­stan týraly tolyq maǵlumat ala alady, elimizge saıahattap keletin shet­el­­dik azamattarǵa da kómegi zor bol­maq, olar qaýipsiz saıahat jasaý baǵytyn anyq­taýǵa, qolaıly turatyn oryn tańdaýǵa múm­­kin­­dik alady. Joba úsh tilde: qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde usyny­lyp otyr.

Usynylyp otyrǵan ekinshi jobamyz – «Jeti qazyna» mobıldi qosymshasy, muny da kópshilik kóńilinen shyǵatyn erekshe joba deýge bolady. Halqymyz­dyń dástúrli dúnıetanymyndaǵy «jeti qazyna» uǵymy mobıldi qosymshanyń tutastaı qurylymy men mazmunyna arqaý boldy. Qosymshany júktep alǵan paıdalanýshy «Kıeli sandar syry», «Salt-dástúr», «Asyl mura», «Sóz san­dyq», «Altyn zer», «Taıqazan», «Uly dala ǵajaıyptary» dep atalatyn 7 bó­lim­­nen qazaq jáne orys tilderinde mol maǵlumat alady. Resýrs ata-baba­myz­­­dan qalǵan muralar týraly, urpaq­tan urpaqqa jetkizilip kele jatqan tarı­­hı ańyzdar men shejireden syr sher­­tedi, mádenı qundylyqtarymyzdy ta­nys­­tyrady. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda belgilengen mindetterdi júzege asyrý maq­satynda ázirlengen bul jańa joba­lar, tanymdyq resýrstar ulttyq qun­dy­lyq­tarymyzdy nasıhattaýǵa, dárip­teý­ge, jastardyń óz eline, týǵan jerine degen súıispenshiligin arttyrýǵa jáne olardyń IT salasyndaǵy bilim-bilikterin jetildirýge yqpal etedi degen oıdamyz.

– Memlekettik tildi damytý qoryn qurý ıdeıasynyń avtory Elbasymyz eke­­­nin jurtshylyq jaqsy biledi. Úki­met­tik emes uıym bolyp tabylatyn qor­­dyń ózge mekemelerden ózgesheligi nede?

– Qordyń basty ustanymy – Elbasy­nyń memlekettik tildi damytýǵa baǵyt­tal­­ǵan bastamalaryna qoǵamdyq qol­daý kórsetý, elimizdiń rýhanı jetistik­terin, tarıhı muralarymyzdy keńi­nen nası­hattaý, jastar arasynda qazaq­stan­dyq patrıotızmdi qalyptastyrý men ny­ǵaıtýǵa atsalysý. Biz qoǵammen, ártúr­li áleýmettik toptarmen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Josparlanatyn sharalar, atqa­rylatyn ister qoǵam ókilderiniń tike­leı aralasýymen, solardyń qajet­tiligi, suranysy men tapsyrysyna oraı oryndalady. Osy ýaqytqa deıin bala­­baq­shadan bastap balalar úıleri, mek­tep, kolledj oqýshylary, joǵary oqý oryn­dary stýdentteriniń belsendi qatysýymen 100-den asa aýqymdy is-sharalar ótkizildi. Etnomədenı top­tar­dyń jastar qaýymyn, daryndy da qabiletti, ótkir jastardy aqyl­dasý-keńesýge, taldaý-talqylaýǵa, bas­qosý­­larǵa shaqyramyz, birlese jumys atqa­ramyz. Is-sharalardyń uıymdas­tyrý baǵyty da, ádis-tásili de san alýan. Jas­­­tar arasynda birlese ótkizilgen san alýan jarnamalyq-aǵartýshylyq aksııa­lar, qazaq tilin oqytýǵa arnalǵan ınter­net-portal qurý jobalary qazir kóp­shi­­lik­tiń kóńilinen shyǵýda. Qoǵamdyq bas­ta­malarǵa kómek kórsetemiz, qazaq tilin­de oqytýdyń ınnovasııalyq baǵdar­lama­laryna, jekelegen avtorlarǵa qol­daý-kómek kórsetildi.

Qoǵam suranysyna, zaman talaby­na oraı iske qosylǵan basty jobalary­myz­dyń biri – qazaq tilin qashyqtyq­tan oqytatyn «Soyle.kz» ınternet-porta­ly. Kóp izdenis nátıjesinde ázirlengen joba azamattarymyzǵa qazaq tilin onlaın rejiminde aqysyz, qolaıly ýaqytta úırenýge múmkindik berip otyr. Portalda eń qajetti degen oqý-jattyǵý jumystary qamtylǵan: jańa sózderdiń oqylýy men aýdarmasy, sózdik qordy molaıtý jatty­ǵýlary, kúndelikti qoldanylatyn daıyn sóz oramdary, jaǵdaıattyq dıalogtar, aýdıo jáne beıne materıaldar, test su­raq­tary, aqparattyq materıaldar, taǵy basqa kóptegen málimetter bar. Por­tal iske qosylǵannan bergi úsh jyl­dyń ishinde ony álemniń túkpir-túkpiri­nen 3 mln adam paıdalansa, arna­ıy tir­kelip til úırenip jatqandar sany 70 myń­ǵa jýyqtap qaldy. Soyle mobıl­di qosym­shasy arqyly til úırenip jatqan­dar jeterlik. Sondaı-aq bıyl «Samruk-Kazyna Trust» áleýmettik jobalardy qoldaý qorynyń qoldaýymen «Soyle.kz» ádistemesi boıynsha 200-ge jýyq adam skaıp arqyly tildi tegin úırenip shyqty, 500-den astamy kezekte tur.

– Budan eki jyl buryn Elbasynyń qabyldaýynda bolýyńyz kóptegen kókeıkesti máselelerdiń sheshilýine jol ashqan sekildi.

– Iá, Elbasymyz Nursultan Nazarbaev 2015 jylǵy Naýryz mere­ke­si qarsańynda meni qabyldap, ózi­niń «Jibek joly» beıbitshilik syıly­ǵy­nyń bir bóligin ana tilimizdi damytý jobalaryna arnaıy bólgen bolatyn. Osy qarajattyń arqasyn­da til úıre­tetin onlaın-portalymyzdy odan ári damy­typ, balalardy mektepke daıar­laý­ǵa arnalǵan «bala.soyle.kz» on­laın saıty men «Sozdik.soyle.kz» ta­qy­ryp­­t­yq sózdik resýrsyn ashý múm­kin­digin ıelendik. Abaı atamyzdyń 170 jyl­­dyǵyna oraı «Abaialemi.kz» tuń­ǵysh ensıklopedııalyq portalyn iske qos­­tyq. Balalarǵa arnalǵan «Tátti alma» 2-tomdyq kórkem shyǵarmalar jı­na­ǵyn shyǵaryp, «Tattialma.kz» bala­lar áde­bıeti saıtyn ashtyq. «Tátti alma» Elbasynyń búldirshinderge ar­na­ǵan keremet syılyǵy boldy. Jınaq elimizdiń barlyq balalar kitap­ha­na­laryna tegin taratyldy. Bıyl Elbasy Qorynyń qol­daýymen atal­mysh jınaqtyń 3 jáne 4-tom­dary jas oqyr­mandar qolyna tıdi. О́skeleń ur­paqty otansúıgishtike tár­bıeleý maq­satynda ázirlengen «Meniń Qazaq­stanym», «Qazaqstannyń Uly Tulǵa­lary», «Qazaqstannyń merekeleri» sııaq­ty mobıldi qosymshalaryn da jastar úlken qyzyǵýshylyqpen paıdalanýda.

 2015 jyldan bastap Tuńǵysh Prezı­dent Qorynyń qoldaýymen ózimiz jasaǵan alǵashqy otandyq ıntellektýaldy «Kim bilgish?» mobıldi qosymshasy arqyly jyl saıyn joǵary synyp oqýshylary arasynda respýblıkalyq onlaın-týrnır ótkizip kelemiz. Bıylǵy týrnırdiń eki týrynyń nátıjesi boıynsha fınaldyq básekege elimizdiń túkpir-túkpirinen 12 oqý­shy ótti. Solardy arnaıy Asta­naǵa shaqyryp, qorytyndy oıyndy qazan aıyn­da ótkizemiz. Jeńimpazdardyń bar­lyǵy baǵaly syılyqtarmen, arnaıy dıplom­darmen marapattalatyn bolady.

 – Jaqsy baıqaý eken. Jastar úshin óz qabilet-qarymyn shyńdaýǵa, bilimin kórsetýge zor múmkindik, olar­dyń tal­pynysyn yntalandyrýǵa jol ashatyn.

– Mundaı baıqaýlardy jıi ótkizip tura­myz. Jýyrda qazaqstandyq ınternet-keńistikti, aqparattyq resýrstar men ser­vıs­terdi damytý, olardyń arasynan úz­dik­terin anyqtaý, yntalandyrý maq­satyn­da Tuńǵysh Prezıdent Qorynyń qol­daýymen jyl saıynǵy «Úzdik qazaq­­­tildi ınternet-saıt syılyǵy baı­qaýyn» jarııaladyq. Qarasha aıynda qory­­tyndysyn shyǵaryp, baıqaýǵa tús­­ken saıttardyń on atalym boıynsha úzdik­­teri anyqtalyp, arnaıy qarjylaı syı­­lyq­tarmen marapattalatyn bolady.

Jyl saıyn ózimiz de, jas aqyn-jazý­shy­lar da asyǵa kútetin erekshe saıys – «Altyn tobylǵy» baıqaýy. Baıqaý Tuńǵysh Prezıdent Qorynyń bastamasy­men jáne qarjylyq qoldaýynyń arqasyn­­­­da Jazýshylar odaǵymen birlesip ót­kizi­le­di, oǵan 18 ben 35 jas aralyǵyn­daǵy jas aqyn-jazýshylar qatysa alady. «Altyn tobylǵy» júldesi «Úzdik proza», «Úzdik po­ezııa», «Úzdik drama­týr­gııa» jáne «Bala­lar­ǵa arnalǵan úz­dik shyǵarma» jáne erkin taqyryp ata­lym­­dary boıynsha beriledi. Ár no­mı­­­na­sııa­nyń bas júldesi 1 mln teń­geni quraıdy. 2015 jyly baıqaýdyń erkin taqyrybyna «Máńgilik el» ıdeıa­sy arqaý bolsa, 2016 jylǵy baıqaý táýel­siz­digimizdiń 25 jyldyǵyna arnalyp, «Táýelsizdik tuǵyry» ataýymen ótti. Bıylǵy baıqaýymyzda erkin ta­qy­rypty Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda kóterilgen «Týǵan el» taqyrybyna arna­dyq. Jas aqyn-jazýshylar osy baıqaýǵa qatysa­myn dese áli ýaqyt bar, ótinimder birin­shi qarashaǵa deıin qabyldana­dy. Osy baıqaýlardyń erejelerimen Tuńǵysh Prezıdent Qorynyń www.fpp.kz nemese bizdiń qordyń http://www.qazaq-found.kz saıttarynan tanysýǵa bolady.

– Búgingi tańda qoǵamymyzda latyn álipbıiniń nusqasy qyzý talqylanýda, til mamany retinde osy másele boıyn­sha oıyńyzdy bildirseńiz. Elimiz úshin ma­ńyz­dy qadamǵa qor qandaı úles qospaq?

– Latyn álipbıine kóshý – ult­tyq múddemizdi qorǵaýdyń basty tetigi. El­basy bastamasymen kóterilgen bul ıgi­likti iste álemdik tájirıbeler, ishki jáne syrt­­qy tarıhı-saıası jaǵdaılar eskerilip, biz­di osyndaı qadamǵa alyp keldi. Jáne de ult­tyq sanamyzdy jańartyp, qoǵamǵa rý­hanı serpin berip, zaman kóshine ilesý­ge ja­sal­ǵan ıgi qadam deýge bolady. Latyn gra­fıkasynyń mańyzy, búgingi álip­bıi­mizge qaraǵandaǵy tıimdiligi men ońtaı­ly­­ly­­ǵy ǵalymdar tarapynan tolyq ze­r­de­­­­lendi deýge bolady. Júrgizilgen ǵyly­­­mı zertteýler men salystyrýlar kóp uta­­­ty­­nymyzdy kórsetip otyr. Eń al­dy­­­men Elbasymyz aıtqan «Ulttyq ko­dy­­­myz­­dy» saqtaý úshin jáne shetelde tu­ryp jat­­­qan qan­das­tarymyzben qarym-qa­ty­­na­­­s­y­­myz­dy jaqsartý jolyndaǵy mańyzdy sheshim.

Ekinshiden, ınternettiń keńinen qol­­danylýy, halyqaralyq deńgeıdegi sapa, talap turǵysynan alǵanda latyn álip­­bıi jańa tehnologııalarǵa jol ashary anyq. Latyn álipbıin qabyldaý, bekitý arqyly biz úlken tildik reforma jasaı­myz. Al­daǵy kezeń latyn álipbıiniń usy­­nyl­­ǵan nus­­qalaryna qazaq tiliniń tabı­­ǵa­ty men zań­dylyqtary turǵysynan, or­fo­­gra­­fııa­lyq, orfoepııalyq ereje­leri­­­ne ıkem­­­d­iligi jaǵynan taldaý, talqy­laý júr­­­giziletin kezeń bolmaq. Jáne de beki­ti­le­­­tin sońǵy nusqa tildiń qoǵam­daǵy qyz­­­­met etýin tolyqqandy óteı ala­tyn­daı, til úırenýshilerdiń qazaq tilin erkin meń­­­­­gerýine oń yqpal jasap, kele­she­gi­miz qazaq tilinde saýatty jazyp, erkin sóı­leı­­­­tin­­­deı bolýy shart. Sonda ǵana bul ma­­­­ńy­z­­­­dy qadamnyń ıgi iske aınalary sózsiz.

Jalpy, latyn álipbıine kóshýdi biz qýanyshpen qabyldadyq. Olaı deıtinim, bizge elimizden tys jerlerde turatyn qandastarymyzdan, ásirese olardyń jas­tar qatarynan kóptegen ótinish hattar túsýde. Qazaq tilin úırený úshin bizdiń portal qyzmetine júginetin sheteldik qazaq­tar orys tilin, kırıllısany bil­meı qınalatyndyqtaryn alǵa tartady. Sondyqtan olar «Soyle.kz» portaly­nyń aǵylshynsha-latynsha nusqasyn jasaýymyzdy ótinip otyr. Latyn álip­bıiniń nusqasy bekitile sala biz osy por­taldyń aǵylshynsha-latyn­sha nus­qasyn jasaýǵa kirisemiz. Osy jumys­tar arqyly sheteldegi qandastarymyzǵa ana tilin úıretetin bolsaq, al óz otandas­tary­myz qazaq tilin latyn álipbıi ar­qy­ly úırenýge, aǵylshyn tilin qosa meń­gerýge múmkindik alady.

Kelesi jyly is qaǵazdaryn qazaqsha jazyp, qazaqsha toltyrýǵa, saýatty ázir­leýge úıretý maqsatynda «Qujat tili» (Quzhat.kz) onlaın portalyn ashý jos­­­parymyzda bar. Alǵashqy uıymdas­tyrý, júıeleý jumystaryn bastap ta kettik.

Árıne atqarylar sharalar tizimi muny­men shektelmeıdi. Qor ujymy únemi izdenis ústinde. Elimizde memlekettik til óziniń qoǵamdyq-áleýmettik qyzmetin tolyq­qandy atqarýy úshin, ana tilimizdiń bede­lin, qajettiligin attyrý úshin toq­taýsyz jumys jasaıtyn bolamyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

– Sizge de rahmet, osy múmkindikti paı­dalana otyryp, barsha qazaqstandyq­tardy erteńgi kele jatqan Tilder mereke­simen quttyqtaımyn, ana tilimizdiń aby­roıy asqaqtaı bersin dep tileımin.

Áńgimelesken

Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»