Bul sanalylyqtan góri sanasyz psıhologııalyq, sezimdik, tabıǵı qubylys. Barlyq tirshilik ıeleri belgili jerde ómir súredi. Ony jaratylystyq jaǵdaımen eseptespeı basqa jerge aýystyrsań, úırenbegen meken oǵan keri áserin tıgizedi, ósip kóbeımeıdi. Máselen, túrikmen jerinde keremet «ahal-teke» degen sulý jylqy ósedi, ol jeri qumdy, ylǵaly kem, ystyq aımaqqa beıimdelgen. Eger ol jylqyny Anglııaǵa, ne basqa elge aparsań, ósip, kóbeımeıdi. О́ship bitedi. Bul – jaratylystyq tabıǵı zańdylyq.
Adam – sanaly tirshilik ókili. Ol ózin sanamen bılep, ár jerge beıimdeledi. Biraq, solaı desek te, týǵan, ósken jer sezimi adam boıynan óshpeıdi. Aıtalyq, óz jerinen, elinen basqa jerge ketken adam jaqyndaryn ańsaıdy. Ol belgili. Sóıtse de, jyldar ótken saıyn onyń saǵynyshy báseńdep, basqaǵa kóńili aýa bastaıdy. Bul da túsinikti. Al týǵan jerdi ańsaý jyldan jylǵa órship kúsheıe túsedi, máńgi armanǵa aınalady. О́mirden óksip ótedi. Sondyqtan emes pe, jat jerde ómirden ótken adamnyń qabirine elinen bir ýys topyraq ákep sebedi. Sonda týǵan jer ata anasynan da artyq bolǵany ma degen oı keledi. Paıymdap qarasaq solaı eken.
Sonda bul qandaı kúsh? Sanaǵa, yryqqa da kónbeıtin ne qudiret? Shyny solaı, negizsiz emes. Shet jerde amalsyz júrgen adamnyń da elin ańsaý sezimi – ólim men ómir arasy sekildi, qııamet qıyn, bitpeıtin arman. Máselen, óz elinde, úıinde júrgen jasóspirimge óz ultynyń keıbir ádet-ǵurpy unamaýy múmkin, al endi sol jasóspirim bilim izdep shetelde júrgende kezdeısoq basqa bir el ókili abaısyz álgi jasóspirimniń ultyna tıetin pikir aıtsa, sonda ol oılanyp jatpaı-aq, birden namystanyp, narazylyq bildirip, óz eliniń dástúrin, mádenıetin jaqtap shyǵa keledi. Bul ne? Bul ishte jatqan patrıottyq sezim. Ol sezim birte-birte qalyptasady. Adam ony sezbeýi de, oılamaýy da múmkin. Biraq jaǵdaıǵa baılanysty, keıde burq etip kórinis beredi.
Nemese shet jerde júrgen adamǵa buryn kórmegen, bilmegen óz eliniń kisisi kezdeısoq kezdese qalsa, onda ol sózge kelmeı-aq birden jaqyndyq sezim oıanyp, týys bolyp shyǵa keledi. Bul ne? Saǵynysh. Álgi beıtanys adam sol ózi ósken eldiń bir bólshegi sııaqty kórinedi. О́ıtkeni ol da sol saǵynyshty jerdiń aýasyn jutyp, sýyn iship, taǵamyn jep ósti. Sondyqtan ol oǵan tonnyń ishki baýyndaı jaqyn. Sonda sol sezimniń negizinde ne jatyr? Árıne, bıologııalyq jáne fızıologııalyq qasıet, sapa jatyr. Aıtalyq, jas náreste ana qursaǵynda bitáná bolyp paıda bolǵan kezden ananyń jutqan aýasynan, ishken sýynan, jegen taǵamynan nár alyp, qalyptasady. Keıin aıy-kúni jetip jaryq dúnıege kelgende ana sútimen korektenip, ósedi. Keıin azamat bolady, qoǵamǵa aralasyp, túrli jerlerde júredi. Qaıda júrse de óz eliniń aýasy, tuz-dámi ózine jetpeı turǵan sııaqty seziledi. Ol ras.
Qazaq jeri keń-baıtaq. Soltústik, ońtústik, batys, shyǵys óńirleriniń taǵamynda da (et, sút, qymyz), ósimdiginde de aıyrmashylyq bar. Kimniń de bolsa fızıologııalyq, bıologııalyq aǵzasy týǵan jerine beıimdelgen. Sondyqtan emes pe, árkimniń óz elin saǵynatyny, tuz-dámin tatyp, aýnap turǵysy keletini? Orys halqynda maqal bar «Kajdyı kýlık svoe boloto hvalıt» degen. Dálme-dál aıtylǵan pikir. Kimniń de bolsa týǵan jeri ózine jumaq, jannan artyq. О́ıtkeni, Otan tiregi – jer, jeri máni – tirshilik, ómir máni – eńbek, tirshilik. Jan – tabıǵattyń, ómirdiń týyndysy, tirshiliktiń ózi.
Adamda arman da, maqsat ta bar. Túrli tilek, ańsar-armandardyń ishinde eń qudirettisi Otan, týǵan jer, onyń tabıǵı negizin aıttyq. Bári ýaqyt ótken saıyn báseńdeıdi, umytylady, al týǵan jer, ósken orta, aýnaǵan topyraǵyn ańsaý esh ýaqytta óshpeıdi, qaıta kúsheıe beredi. Ol – Otandyq sezim, týǵan jer keremeti. N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy osy problemany ǵylymı turǵydan álemdik dárejege, úlken parasat bıigine kóteredi.
Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık