«Aq bulaq» baǵdarlamasynyń aýylǵa bereri kóp

Respýblıka halqyn sýmen qamtamasyz etý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý ómirlik mańyzy bar másele ekeni bárimizge belgili. Qoǵamdaǵy barlyq tirshilik salalary úshin sý resýrstarynyń mańyzdylyǵyn baǵalaý múmkin emes. Sý ómirdiń kózi dep halyq danalyǵy bekerge aıtylmaǵan. Aýyz sýmen qamtamasyz etýdegi oń jumystarǵa qaramastan, búgingi kúni respýblıka halqynyń edáýir bóligi sapaly jáne jetkilikti kólemde sýmen áli kúnge deıin qamtamasyz etilmegen. Jalpy, respýblıka boıynsha ha­lyq­ty ortalyqtanǵan sýmen qamtý úshin paıdalanylatyn ashyq sý aı­dy­nyndaǵy 1-sanattaǵy sý sapasy 2009 jylmen salystyrǵanda sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishteri boıynsha tómendegen, 1989 sý synamasynyń, 151-i nemese 7,6 paıyzy talaptarǵa jaýap bermeıdi, mıkrobıologııalyq kór­setkishter boıynsha – 4,5 paıyz. Buryn Qyzylorda oblysynda sý aıdyndarynyń lastanýy joǵarǵy deńgeıde bolǵan, máselen, ol 95,8 paı­yzdy quraǵan, Batys Qazaqstan ob­lysy – 22,4 paıyz, Aqmola – 16,9 paı­yz, Ońtústik-Qazaqstan – 8,5 paıyz. Ashyq sý aıdyndaryndaǵy sýdyń sapasyna áser etetin sebepterdiń biri sý tartý jelilerindegi apattar men sharýashylyq-turmystyq jáne óner­ká­sip aǵystardy tazartpaı burý bo­lyp tabylady. Osyǵan baılanysty, tazartylmaǵan aǵyndy sýlarmen sý kózderin lastaýdy boldyrmaý, sýmen qamtý jáne sý tartý salasyna jeke kapıtaldy tartý, paıdalanýshy ká­sip­oryndar men uıymdardyń utymdy jáne paıdaly qyzmetin qamtamasyz etý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıe­lerin jetildirý, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin jer asty sý­la­ryn tıimdi paıdalaný jáne sý sha­rýashylyǵy salasynda jobalaý-izdestirý jumystarynyń sapasyn kóterý máseleleri túbegeıli bolyp ta­bylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bo­lashaqtyń irgesin birge qalaımyz» at­ty halyqqa Joldaýynda aıtyl­ǵan­daı, Qazaqstan halqyn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý  halyqtyń den­saýlyǵyn jaqsartýdyń mańyzdy mindeti bolyp tabylady jáne stra­te­gııalyq turǵydan Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shuǵyl­da­natyn basym baǵyttardyń birine jatqyzylady. Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimetine sý sharýashylyǵy sektoryna jeke ka­pı­taldy tartý úshin tıimdi ynta­lan­dyrý sharalaryn jasaý tapsyryldy. 2020 jyl­ǵa deıingi Qazaqstan Respýb­lı­kasyn damytýdyń strategııalyq jos­­pa­ryn jáne Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 28 qań­tar­da­ǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qa­laı­myz» atty Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Úkimet 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵ­dar­lamasyn ázirlep, bekitti. Baǵ­dar­la­manyń negizgi maqsaty halyqty sapaly aýyz sýmen jáne sý tartý qyz­met­terimen qamtamasyz etý bolyp ta­bylady. Bul jańa baǵdarlamany ázirlep iske asyrýǵa memlekettik qurylymdar bu­rynǵyǵa qaraǵanda birshama jınaq­talǵan tájirıbemen keldi. Saraptaý, taldaý jumystary jaqsy júrgizilip, 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasyn ázirleý men baǵ­darlamany iske asyrý barysynda ketken kemshilikter eskerildi. Baǵdarlamanyń negizgi mindetteri qalalyq jáne aýyldyq mekenderde sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin salý jáne qaıta jańartý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin tıimdi jáne utymdy paıdalaný, sýmen qamtý jáne sý tartýdyń qoldanystaǵy nysandaryn qaıta jańartý jáne jańa nysandardy salǵan kezderi olarǵa júıeli tásildi engizý, sýmen qamtý jáne sý tartý sala­syndaǵy jobalaý jumystarynyń sa­pa­syn kóterý, sýmen qamtý jáne sý tartý jobalaryn iske asyrýda qazaq­stan­dyq úlesti damytý bolyp tabylady. Statıstıka agenttiginiń 2011 jylǵy 1 qańtardaǵy málimetteri boıynsha, aýyldyq eldi mekenderdiń ortalyq­tan­ǵan sýmen qamtamasyz etilýi 42,5 paıyzdy quraǵan edi. Endi «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý qorytyn­dy­synda, ıaǵnı 2020 jylǵa taman aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzyn  orta­lyq­tanǵan sýmen qamtamasyz etý jóninde asa aýqymdy mindet alǵa qoıylyp otyr. Onyń ústine osy ýaqytta eli­miz­diń halqy táýligine 24 saǵat boıy, ıaǵnı aýyz sýmen úzdiksiz qamtamasyz etiletin bolady. «Aq bulaq» baǵdarlamasynyń bir jańalyǵy – bul jańa baǵdarlamada sý tartý boıynsha tutas bir is-sharalar keshenin júzege asyrý qarastyrylǵan. Osy boıynsha aýyldyq eldi mekenderde sý tartýdyń oqshaýlanǵan júıe­lerin (septıkter) salý jáne qaıta jańartý, sý tartýdyń qoldanystaǵy nysanda­ryn qaıta jańartý jáne jańa ny­sandardy salýdyń júıeli tásilderi qoldanylatyn bolady. Aýyz sý árbir úıge deıin jetkiziledi. «Aq bulaq» baǵdarlamasynda qa­rastyrylǵan osy júıeli tásilderiniń aıasynda sýmen qamtý jáne sý taratý nysandaryn salýdyń bekitilgen tizbesine arnaıy zertteýler júrgizilip, saraptamadan ótken nysandar jobalary ǵana bolǵanda ǵana engiziledi. 2009 jyly sý tartýmen jab­dyq­tal­ǵan aýyldyq turǵyn úı qorynyń jalpy alańynyń jıyntyq úlesi ortasha respýblıka boıynsha  8,8 paıyzdy quraǵan edi. Endi aýyldyq eldi mekenderdiń jalpy sanynyń 20 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sý júıelerimen  qamtamasyz etiledi. Baǵdarlamany júzege asyrýda bıýdjetke keletin aýyrpalyqtardy, ıaǵnı bıýdjettik shyǵyndardy azaıtý úshin syrttan ınvestısııalar tartý  kóz­delinedi. «Aq bulaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qatysatyn ınvestorlar halyqaralyq qarjy ınstı­týt­ta­ry, sý sektoryndaǵy jumys tájirı­besi bar jeke ınvestorlar jáne bas­qada áriptester bolýy múmkin. Sý sharýashylyǵy sektorynyń ın­vestısııalyq tartymdylyǵyn kóterý úshin sýmen qamtý jáne sý tartý sa­lasynda teńdestirilgen tarıftik saıasat qajet ekeni túsinikti. Bizdegi bul saıasat sý sharýashylyǵy uıym­dary­nyń tıimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin tarıfti qurý jáne salynǵan ınvestısııalardy kepildi túrde keıin qaıtarý maqsatymen uzaq merzimdi jáne tıimdi tarıfterdi belgileý arqyly júzege asyrylatyndyǵyn aıta ketsek artyq bolmas. «Aq bulaq» baǵdarlamasynda qa­ras­tyrylyp otyrǵan qazaqstandyq úlesti damytý maqsatynda EDSM-men birigip IJTM qoldanystaǵy óndi­ris­ke taldaýlar jasaý jáne sý sektory nysandaryn salýda paıdalanylatyn materıaldar, tehnologııalar men jabdyqtardy ázirleý boıynsha jobalar tizbesin anyqtaý kózdelgen. Jasalǵan taldaý negizinde sýmen qamtý jáne sý tartý boıynsha joba­lar­dy ári qaraı paıdalaný úshin elimizde óndirilgen quraldarmen jáne jabdyqtarmen qamtýdyń birtutas tujyrymdamasy ázirlengen. Sýmen qamtý jáne sý tartý salasynda elimizde óndirilgen materıaldar men jab­dyqtardy paıdalanýdy retteıtin nor­matıvtik-tehnıkalyq qujattama qaıta qaralatyn bolady (QNjE, teh­nıkalyq tapsyrma jáne t.b.). «2011-2013 jyldarǵa arnalǵan res­pýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda aýyldyq eldi mekenderdi sýmen qamtý úshin 2011 jylǵa 41,6 mlrd. teńge qarjy qarastyrý kóz­delgen. Sondaı-aq baǵdarlama aıasynda tushy jer asty sýlarynyń ken oryn­daryn sharýashylyq aınalymǵa tartý boıynsha jumystar jandan­dy­ry­la­tyn bolady. Osyǵan oraı arnaıy mamandandyrylǵan uıymdar qury­lyp, olardaǵy mashınalardy, qural-jabdyqtardy jańartý josparlanǵan. Sonymen qatar 7002 aýyldyq eldi mekenderde sýmen qamtý boıynsha bar­lyq jobalarǵa monıtorıng ótkizi­le­tin bolady. Anarbek ORMAN, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy.