Báıterektiń butaqtary

Almatyda Túrkitildes memleketter Yntymaqtastyq keńesiniń I Sammıti bolyp ótti. Oǵan Ázer­baıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıev, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Roza Otýnbaeva jáne Túrik Res­pýblıkasy Premer-mı­nıs­tri­niń orynbasary Bekır Bozdaǵ qatysty. Tarıhtyń óne boıynda tamyry tereń báıterektiń bu­taqtaryndaı túrki memleketteriniń tutastyǵy ózektiligin eshbir joǵaltqan emes. Eldigimiz qalpyna kelip, etek-jeńi­mizdi  jıǵan tusta tatýlyqpen sýarylǵan aýyzbirshiliktiń kerektigi qaı kezdegiden de kókeıkesti bolyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Túr­ki­tildes memleketter Yntymaqtastyq keńesiniń I Sammıti ba­balar muraǵa qaldyrǵan qasıetti paryzdyń pernelerin basqany aqıqat. Qalaı desek te, Túrki Ke­ńe­siniń tuńǵysh sammıti bolyp ta­bylatyn alqaly jıyn ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq taqy­rybyna arnaldy. Aldymen El­basy Nursultan Nazarbaev ata-baba dástúrinen attamaı, taıaýda bolǵan qaıǵyly oqıǵaǵa baı­la­nysty Túrkııa halqyna kóńil aıtty. – Búgin biz jańa jalpy­túr­kilik Túrki Keńesiniń joǵary deńgeıdegi alǵashqy kezdesýinde basqosyp otyrmyz. Byltyr Ys­tambul qalasynda Almaty Sammıtiniń negizgi taqyryby jóninde keliskenimizdi bar­sha­ńyz bilesizder. Osyǵan oraı bizdiń bul jolǵy basqosýymyz túrkitildes elder arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyq máselesine arnalady. Sammıt­tiń kún tártibi keńeske múshe mem­leketterdiń barlyǵyna al­dyn ala joldanǵan bolatyn, – dedi alqaly jıynnyń ashylý rá­siminde Nursultan Nazarbaev. Osy arada Sammıtke Ázer­baıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıev, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Roza Otýnbaeva jáne Túrik Res­pýblıkasy Premer-mı­nıs­tri­niń orynbasary Bekır Bozdaǵ qatysqanyn naqtylaı keteıik. – Túrki Keńesi dep atalatyn ortaq otaýymyzdyń alǵashqy joǵary deńgeıdegi basqosýyna jınalyp otyrmyz. Nahchyvanda 2009 jyly irgesi qalanǵan Ke­ńestiń tolyqqandy halyqara­lyq qurylym retinde qalyp­ta­syp ketýine barlyǵymyz da múd­delimiz. Bul úrdiske ózge túrkitildes elder de, atap aıt­qanda, ózbek pen túrkimen baýyr­larymyz da birazdan keıin qosylady degen úmitimiz bar, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev. – Kelesi kezekte túrki dú­nıe­si keń baıtaq Eýrazııa aýma­ǵyn­daǵy 40-tan astam ult pen ulystyń basyn biriktiredi, degen Elbasy byltyr Túrkııadaǵy Sammıtte bekitilgen Túrki Ke­ńesiniń Bas hatshylyǵy Ys­tam­bulda jumys isteı bastaǵanyn eske saldy. Keńestiń tıimdi qyz­met atqarýynyń quqyqtyq negizin qalaıtyn quryltaı qu­jattary bekitildi. Sonymen qa­tar, Túrki Keńesiniń hatshy­ly­ǵynyń qyzmetin retteıtin bir­qatar mańyzdy qujattar qabyl­dandy. Meniń usynysymmen qurylǵan Túrki elderi Par­la­mentaralyq yntymaqtastyq jáne Aqsaqaldar keńesi ózara yqpaldastyqtyń damýyna qo­maq­ty úles qosýda. Jańadan qu­rylǵan Túrki akademııasy ta­myrlas tarıhymyzdy zerdelep, ortaq mádenıetimizdi damytýǵa kúsh salýda. Qazaqstan osynaý ǵylym ordasynyń nátıjeli ju­mys isteýine jan-jaqty qol­daý kórsetip otyr. Astanada bul akademııa jumys isteı bas­tady, dedi Nursultan Ábishuly. Túrkitanýdyń órkendeýine múd­deli barsha qaýymdy osy aka­demııanyń jumysyna belsene aralasýǵa shaqyrǵan Qazaqstan basshysy Sammıtke qaty­sý­shy­lar ony kelesi joly elordada kóre ala­tynyna sendirdi. – Halqynyń sany 200 mıl­lıonǵa jýyqtaıtyn túrkiler adam­zat tarıhynyń máde­nıe­tine aıryqsha úles qosqany bel­gili. Dańqty babalarymyz­dyń álemdik sáýlet ónerinde, poe­zııa men ǵylymda óshpes iz qaldyrǵany barshamyzǵa má­lim. Sondyqtan túbi bir týys elderdi bir-birine jaqyndas­ty­ra túsý úshin atqarylar is-sharalar áli de ushan-teńiz, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev. Aqıqatynda Qazaqstan Pre­zıdentiniń usynysymen quryl­ǵan Túrki elderi Parlamenttik Assambleıasy, Aqsaqaldar keńe­si uıymnyń qalyptasýyna sal­maq­ty úles qosyp keledi. Ja­qynda bekitilgen Túrki aka­de­mııasy tamyrlas tarıhymyzdy zerdelep, ortaq mádenıetimizdi damytýǵa kúsh salýda. Qa­zaq­stan Astanada ornalasqan bul ǵylymı ortalyqtyń jemisti jumysyn qamtamasyz etý úshin jan-jaqty qoldaý kórsetetin bolady. Nursultan Nazarbaev barlyq múddeli tarapty Aka­de­mııa­nyń jumysyna belsene at­salysýǵa shaqyrdy. Túrki ále­mindegi kesek týyndylardyń an­tologııasyn qurastyryp, or­taq almanah shyǵaryp, Ál-Fa­rabı, Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iаsaýı jáne basqa da babalarymyzdyń túrki álemine ortaq murasyn birlese nasıhattaýda keń aýqymdy sha­ralardy uıymdastyrý qajet­tigin atap ótti. Qazaqstan basshysy 2012 jyly Túrkistanda «Qazirgi túr­ki álemi: naqty ahýal jáne damý bolashaǵy» atty halyq­ara­lyq sımpozıým, sondaı-aq «Astana – túrki álemi má­denıetiniń as­ta­nasy» atty keń kólemdi baǵ­dar­lama aıasynda 2012 jyly ózge de mádenı is-sharalar ótkizýdi usyndy. Jáne de, búginde qazaq jerinde túrki halyqtarynyń ókilderi Qazaqstandaǵy 140 et­nos ókilderimen beıbitshilik pen kelisimde ómir súrip jat­qanyn atap óte kelip: – Barsha túrkiniń qasıetti shańyraǵy – Qazaqstan óz táýelsizdiginiń alǵashqy kúni­nen bastap, osy baǵytta naqty sharalardy júzege asyryp keledi. Biz etnosaralyq úılesim men kelisim, ózara tózimdilik ıdeıalaryn berik ustanamyz, – dedi. Máselen, Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri­niń sezi turaqty túrde ótedi. IV sezd kelesi jyly ótetin bo­lady. Qazaqstan basshysy TÚRKSOI halyqaralyq uıymy túrki halyqtarynyń mádenıeti men ónerin nasıhattaýda mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti. BUU Bas Assambleıasy barsha túrki halyqtaryna ortaq Naý­ryz merekesin halyqaralyq mereke retinde tanyp, mádenı qun­dylyqtar tizimine qosty. Al Qa­zaq­stan Ázerbaıjan Prezı­den­ti­niń Bakýde Túrkitildes elderdiń mádenıet qoryn qurý týraly bastamasyna qoldaý bildirdi. Bul bizdiń elderimiz ara­syndaǵy má­denı-gýmanıtarlyq yntymaq­tas­tyqty damytýǵa ser­pin beredi, dedi Nursultan Nazarbaev. Elbasy sondaı-aq búgingi kez­desýdiń basty taqyryby bolyp tabylatyn túrkitildes el­derdiń ekonomıkalyq ynty­maq­tastyǵyn anyqtaý kezdeı­soq emestigin atap ótti. Túrki ha­lyqtarynyń rýhanı jaqyn­dy­ǵy ózara tıimdi ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin negiz bolýy tıis. Bul úshin túrki álemi jetkilikti kólemde tabıǵı baılyqqa, jer jáne sý resýrstaryna, kólik jáne ener­getıkalyq áleýetke ıe. Eń bas­ty­sy – birlik pen yntymaq­tas­tyq úshin bizdiń erik-jigerimiz ben sheshimtaldyǵymyz bolýy kerek. Tek sonda ǵana biz álem­degi jetekshi básekege qabiletti elder qataryna ene alamyz, dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan basshysy Keńes­tiń alǵashqy Sammıti jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń jal­ǵasyp jatqan jaǵdaıynda ótke­nine toqtaldy. Osyǵan baıla­nys­ty túrkitildes elderdiń ja­handyq daǵdarysqa qarsy birlesken is-qımyl tetikterin qurý qajet ekendigin alǵa tartty. Túrki Keńesiniń alǵashqy Sammıtine tóraǵalyq etken Qa­zaq­stan Kóshbasshysy ınnovasııa máselesinde asa kóp nárse tyn­dyrylmaǵandyǵyn da jaba búr­kemelemedi. – Biz bir-birimizge kómek­te­sip, ekonomıka mınıstrlerine tap­syrma berip, ekijaqty qa­rym-qatynastardy nyǵaıtýy­myz kerek. Saýda-sattyqty ul­ǵaıtýymyz qajet. Árıne, ol naryq júıesinde bolýy kerek. Qazirgi zamanda eshkim eshkimge bekerge eshteńe bermeıdi. Biraq, kómektesýimizge bolady. Qazir dúnıe júzinde eldiń bári daǵ­da­rystyń ekinshi júıesi kele ja­tyr dep esepteıdi. Osyǵan baı­lanysty túrkitildes memleket­terdiń ishinde qandaı taldaý bar? Ne isteýimiz kerek birigip? Qandaı qorlar qurýymyz kerek? – degen saýaldar arqyly El­basy kókeıkesti máselelerdi tarqatty. Nursultan Nazarbaev osy oraıda Ilham Alıevtiń kólik júıesi jóninde óte naqty má­seleler aıtqanyn atap kórsetti. Biz ony iske qosýymyz kerek. Qyrǵyzstan Prezıdenti Roza Otýnbaeva da óte naqty, kóp­te­­gen usynystar engizdi. Biz Qa­zaqstanda qurylǵan Túrki aka­demııasy, Aqsaqaldar alqasy bar deımiz. Mádenı qarym-qatynas­tar­myz bar deımiz. Bári durys. Biraq, ekonomıkalyq qa­rym-qa­tynasqa shyn máninde kó­ńil bó­leıik, dedi Qazaqstan basshysy. Sammıt sońynda qory­tyn­dy qujatqa – Túrkitildes el­der­diń birqatar halyqaralyq jáne óńirlik ózekti máseleleri boıynsha kelisilgen ustany­myn, ekonomıkalyq jáne máde­nı-gýmanıtarlyq yntymaqtas­ty­ǵynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn Almaty dek­la­ra­sııasyna qol qoıyldy. Sony­men birge, túrkitildes memleketter Yntymaqtastyq keńe­si­niń rásimdik erejesi qabyl­dan­dy. Almaty deklarasııasy ataý­y­na ıe bolǵan osynaý qundy qujat jalpy jáne ortaq máse­lelerdi, halyqaralyq jobalar­dy, qaýipsizdik, ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi, halyq­aralyq uıymdar sheńberindegi yntymaqtastyqty jeke-jeke qam­­tıtynyn aıta ketkenimiz jón. Al onyń tolyq mátinin Syrtqy ister mınıstrliginiń saı­tynan oqyp, tanysýǵa bolady. Sonymen, sátti ótti dep sa­nalǵan sammıt sońy ile-shala tórt memlekettiń kózi men qula­ǵyndaı bolyp otyrǵan buqa­ra­lyq aqparat quraldary ókilderi úshin baspasóz máslıhatyna ulasty. – Qazaqstan úshin Túrki Ke­ńesiniń tuńǵysh tóraǵasy bolý – óte úlken mártebe. Biz ózimizdiń ortaq kúsh-jigerimizdi túrkitil­des elderdi jaqyndastyrý, uı­ym qyzmetiniń tıimdiligi men Keńestiń mártebesin arttyrý úshin jumsaımyz, – dedi Nur­sul­tan Nazarbaev. – Biz álemdik daǵdarys daýylyna qarsy turýǵa baǵyttalǵan ortaq áre­ket­terdiń tıimdi tetikterin qa­lyptastyrý jaıyn talqyla­dyq. Sonymen qatar, saýda-eko­no­mıkalyq, ınvestısııalyq kóp­jaqty baılanystardy damytý joldaryn qarastyrdyq. Elde­ri­mizdiń tranzıttik múmkin­dik­te­rin keńinen paıdalaný jol­daryn aıqyndadyq. Túrkitildes memleketter Yn­tymaqtastyq keńesi Tóraǵa­sy­nyń aıtýynsha, maqsat – týysqan túrki áleminiń áleýetin arttyryp, onyń ornyqty da­mýyna múmkindik jasaý. Túrki elderi Iskerlik keńesiniń qury­lýy yntymaqtastyqty damy­tý­ǵa yqpal etedi dep senim artylýda. – Baýyrlas elderdi jaqyn­das­tyrý úshin mádenı-gýmanı­tarlyq ózara baılanystardy tereńdetýge ýaǵdalastyq. Sammıt nátıjesi boıynsha Almaty deklarasııasy jáne Túrki Ke­ńe­siniń rásimdik erejeleri qabyl­dandy. Bul qujattarda elderi­miz­diń arasyndaǵy qarym-qa­tynastardyń san túrli salasy qa­rastyrylyp, naqty tapsyr­ma­lar berildi. Bul mańyzdy qujattar birlestigimizdiń már­te­besin arttyryp, yntymaq­tas­tyq negizderin aıqyndaıdy dep esepteımiz, – dedi Elbasy. Qazaqstan basshysy alqaly jıynǵa qatysqan túrki memleketteri basshylarynyń sheshimimen Túrki Keńesiniń II Sammıtti keler jyly Qyrǵyzstan astanasy – Bishkek qalasynda ótetinin málimdedi. Aıyr qal­paqty aǵaıynnyń aýylyn­daǵy II Sammıtti «Bilim, ǵylym jáne mádenıet salasyndaǵy ynty­maqtastyq» taqyrybynda ót­kizý uıǵarylǵan. Aınash ESALI, Almaty. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.