Bizde tańdaı qaqtyryp, tamsandyratyn tabıǵaty ǵajaıyp oryndar az emes. Sonyń biri – Kerbulaq aýdanyndaǵy «Altynemel» ulttyq tabıǵı parki. Onyń quramyna Alataý silemderi sanalatyn Sholaq, Degeres, Mataı, Qoıandytaý, Altynemel belesi men Úlken Qalqan, Kishi Qalqan, Aqtaý jotalary jáne basqa óńirler kiredi. Osy parkte tabıǵat pen adamnyń arasyndaǵy úılesimdi jaqyndastyratyn baılyqtar jetkilikti.
Jer jánnaty Jetisýda týrızmdi damytyp, qarjy kózine aınaldyrý máselelerine kóp kóńil bólingen. Osy baǵytta «Altynemel» ulttyq parkiniń ózindik orny aıtarlyqtaı. О́ıtkeni, Qazaqstandaǵy 11 tabıǵat parkiniń ishindegi eń aýqymdysy sanalatyn ulttyq keshen 1996 jyly qurylyp, sodan bergi kezeńde erekshe kútimge alynǵan. Bul oraıda qazir de jan-jaqty jumystar atqarylýda.
Jalpy aýmaǵy 521 myń gektardy quraıtyn florasy men faýnasy «Qyzyl kitapqa» engen qoryqta ósimdikter men janýarlardyń júzdegen túri bar. Tarıhı orynnyń ózindik ereksheligin alys-jaqynnan kelgender sezine túsýde. Jyl saıyn álemniń ár túkpirinen osy keremetti kórý úshin myńdaǵan adam keledi. Bıyl ǵana «Altynemelge» 5 myńǵa jýyq týrıst aıaldap, onyń tamasha tabıǵatynan nár alyp, rahatqa bólenipti.
«Altynemel» ataýy mońǵol tilinde «altyn er» degendi bildiredi. Ańyzda Shyńǵys hannyń qalyń qoly Orta Azııany jaýlap alý úshin osy jazyq arqyly ótken desedi. Kún batyp, aınala alqyzyl shapaqqa bólengendegi aspan taýlardaǵy qyzyl nurdy kórgen uly qolbasshy «Altyn er» dep tańdana aıtqan eken.
Ulttyq tabıǵat qoryǵynda kelýshilerge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qona jatsa qonaq úı, ańǵa shyqsa minis aty ázir. Munda sheteldikter úshin alty qanat aq boz úıler tigilgen. Qoryq ujymy týrısterge qyzmet kórsetýdiń sapasyna erekshe mán berip, ekskýrssııa barysynda qaı tilde bolsyn túsindirý jumystaryn júrgizýdi jetildirgen. Halyqtyq salt-dástúrge saı meımandarǵa ulttyq taǵam túrleri usynylyp, qurmet kórsetiledi.
Máselen, Haırýllın parktegi jas mamannyń biri. Ol Almatydaǵy joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin joldamamen birden aýylǵa kelipti. Qazir aýdarmashy retinde qazaq, orys tilderin aıtpaǵanda, 8 tildi biledi. Aǵylshyn, fransýz, ıspan, ıtalııan, japon, qytaı, koreı tilderinde sóıleıdi. Endi arab tilin úırenip júr. Sheteldikterge óziniń týǵan jerindegi qoryq, atamekenniń tamasha tabıǵaty týraly aıtýdan jalyqpaıdy.
Aıǵaıqumdaǵy dybysty fızıkter qumdardyń úıkelisi men krıstaldy elektrlenýdiń áserinen dep túsindiredi. Degenmen, ǵalymdar bul áli de belgisiz qubylys ekenin aıtady. Tabıǵat tamashasy, tylsym syry qonaqtardy qyzyqtyrady.
Qumtóbeniń eteginde sýy tunyq, tuzdy bulaq syldyrlaı aǵyp jatyr. Osy mekende Qashqarııaǵa sapary kezinde ǵalym Shoqan Ýálıhanov aıaldaǵan eken. Qoryq tarıhı eskertkishterge baı. Solardyń biri – Oshaqtas. Shyńǵys hannyń qoly osynda damyldap, áskerge as ázirleý úshin osy qoıtastarǵa úlken qazan ornatylyp, ıgiligin kórgen degen boljamdar da bar. Altyn kópir tarıhy osylaı deıdi.
Qoryq jan-janýarǵa óte baı. Sırek kezdesetin ańdardan – qulan, qaraquıryq, arqar, túlki, taý sýsary, qoıan, qustardan – búrkit, tazqara, ıtelgi, qyrǵaýyl, balyqtardan – sazan, kókserke, aqmarqa, taban, taǵy basqa túrleri jetkilikti. Prjevalsk jylqysynyń jyldamdyǵy qulannyń jyldamdyǵymen birdeı. Miniske kónbeıdi. Jylqynyń bul túrin tabıǵatta ósirip kórý tájirıbesin Fransııa, Reseı jáne Qazaqstan ǵalymdary birigip jasap otyr. Mıýnhen haıýanattar baǵynan ákelingen jylqylar jersinip, ósip keledi.
Parktiń Qatý men Qalqan taýlarynda 5 myńǵa tarta taýteke, 500-ge jýyq arqar, 4 myńnan astam qaraquıryq esepte. Elimizdegi qulannyń 97 paıyzy, ıaǵnı 3 myńnan astamy osynda deıdi, «Altynemel» memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń bas dırektory Halyq Baıadilov.
Qoryqta ósimdiktiń 1800 túri kezdesedi. Máselen, munda kópjyldyq aǵashtyń ósip turǵanyna 7 ǵasyr desedi. Butaqtary salmaǵyn kótere almaı jantaıyp jatyr. Al, aǵash dińi 8 adamnyń qushaǵyna ázer sııady. Kıeli aǵashqa degen týrıster tańdanysy da erekshe.
Altynemel memlekettik ulttyq tabıǵat parki Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qaraıdy. Qoryq Almaty oblysynda ornalasqandyqtan, Basshı aýylyna, aýdan ekonomıkasyna da óz úlesin qosýda. Munda 20 qoryqshy beketi, 40 ınspektor kelýshilerge týrıstik baǵyttardy kórsetip, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Sheteldikter kóbine qandaı ańdardy atýǵa bolatynyn ınternet arqyly bilip keledi. Parkte «Myńbulaq» týrıstik-rekreasııalyq kesheni, Balyqshylar úıi, ornıtologııalyq stansa, Besshatyr men Aqtaý taýynda tarıhı-arheologııalyq, paleontologııalyq murajaı men týrıstik kempıngter salynady dep josparlanýda. Árıne, osynyń bári júzege assa, «Altynemeldiń» keleshegi kemel deýge tolyq negiz bar.
Kúmisjan BAIJAN.
Almaty oblysy.