Mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqymdy sharalar

BIZDIŃ ELIMIZDE DE QOLǴA ALYNA BASTADY

Mal sharýashylyǵy – elimizde ejelden damyp kele jat­qan salalardyń biri. Sonaý pat­sha úkimetiniń tusyn­da bul sala halqymyzdyń negizgi tirshilik kózi bolatyn. Sol tus­ta­ry aty ańyzǵa aı­nal­ǵan Qa­ra­ótkel, Qarqara­ly, Qoıandy jár­meńkeleri ju­mys istedi. Bizben kór­shi­les elderden orys, tatar saýdagerleri sol jár­meń­kelerge kelip qatysyp, qazaq baı­la­ry­nan toptap mal satyp áke­tip jatatyn. Osy jáıt biz­diń elimizde mal eksportynyń ejelden bar ekendigin bildiredi.

Keńes ókimetiniń kezeńinde respýblıkamyzda mal sharýashylyǵy jańa jaǵdaıda damydy. О́ıtkeni, Qazaqstan mal jaıylymdyqtaryna óte baı. Respýblıka enshisindegi 270 mıllıon gektar jerdiń 180 mıllıonnan astamyn osy mal jaıylymdary quraıtyn. Ol kezeńderde mal eti, sút jáne jún ónimderine Odaq kóleminde suranys zor edi. Osyǵan baılanysty respýblıkamyzda mal sharýashylyǵyn órkendetýge úlken kóńil bólindi.

Aldymen, mal ósirýdiń ónimdi­ligi men tıimdiligin arttyrý úshin mal sha­rýa­shylyǵyndaǵy asyl­dan­dyrý jumys­ta­ryn qolǵa alyp, mal tuqymdaryn kóz­degen maqsatqa sáıkes asyldandyrý isteri jappaı sıpat aldy. Mal ósirý óz aldyna, sonymen qatar, osy sharýa­shy­lyq­tan óndirilgen ónimderdi tereńdetip óńdeý arqyly onyń sapasy men saqta­lýynyń negizinde ótimdiligin arttyrý da jolǵa qoıyldy. Mal ónimderin uq­satatyn kóptegen kombınattar men fabrıkalar salyndy. Sóıtip, Qazaqstan­da­ǵy mal sharýashylyǵy ónimderi bas­tapqy óńdeýden ótkizilip, ortalyq­tan túsken tapsyrys boıynsha tu­tyný ry­noktaryna jóneltilip otyr­dy. Iаǵnı, ónim ótkizý proble­ma­sy bolǵan joq. Osy kezeńde jylyna júzdegen myń ton­nadan astam et, jún ónimderi osy­laısha óz tutynýshylaryn tabatyn.

Qazirgi jaǵdaı basqasha. Maldyń basym bóliginiń jeke menshiktiń qolyna qaraýyna baılanysty mal tuqymdaryn asyldandyrý jumys­tary burynǵyǵa qa­raǵanda kóp álsiredi. Mal sany da azaıdy. Mal ónimderi eksportyn jolǵa qoıý úl­ken problemaǵa aınaldy. Eń jaqyn kórshimiz Reseı jylyna 2 mıllıon tonna et eksporttaıdy eken. Ázir­ge munda Qazaqstannyń úlesi tym mar­dym­syz. Eger biz Reseı satyp alyp jat­qan osy 2 mıllıon tonna ettiń 500 myń­daı tonnasyn (Odaq kezinde orta­lyq­qa jiberiletin et mólsheri osyndaı bolatyn) bere alsaq, et eksportynan túsetin paıda astyq eksportyna qara­ǵanda artyq bolyp shyǵady.

Osy másele bizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine qarasty túr­­li uıymdar men ǵalymdardy kóp­­ten beri oılantyp keledi. Mal sharýashyly­ǵyn­daǵy eksporttyq áleýet­ti arttyrýǵa qa­laı qol jetkizemiz, mal tuqymyn asyl­dan­dyrý isin qalaısha jolǵa qoıýǵa bo­la­dy degen saýaldar tóńireginde kópte­gen zertteý-saralaý jumystary júr­gizil­di. Sandaǵan pikirtalastar da uı­ymdas­ty­ryldy. Osynyń nátıjesinde máseleniń bir ushy tabylǵandaı da boldy.

Mamandardyń aıtýynsha, mal sharýa­shy­lyǵyna memleket tarapynan bóli­ne­tin qarjy kólemi 1999 jylmen salys­tyr­ǵanda on esedeı artqan. Biraq óki­nish­ke oraı, onyń tıimdiligi kórinbeı otyr. Máselen, osy ýaqyt aralyǵynda ár sıyrdan saýylatyn sút kólemi 109 lıtrǵa ǵana ulǵaıǵan, ıaǵnı 1999 jyldan beri ár sıyrdan saýylatyn jyldyq sút­tiń ortasha mólsheri 1969 lıtrden 2078 lıtrge jetken. Al burynǵy Germanııa Demokratııalyq Respýblıkasy Ba­tys Germanııaǵa qosylǵan tusta olar­daǵy árbir sıyr jylyna 4 myń kılodaı sút beretin. Osy kórsetkish 2002 jyly 7 myń lıtrge jetse, qazir 9 myń lıtrge jýyqtady. Nelikten bizde bólingen qar­jy qurdymǵa ketken sýmen teń? Onyń qaıtarymy nege joq? Mamandar men ǵalymdar osynyń sebebin qýalaı kelgende negizgi úsh sebeptiń basyn ashyp otyr.

Birinshi sebebi, elimizde mal sharýa­shy­lyǵyn asyldandyrýdaǵy seleksııa­lyq jumystar maqsatty jáne júıeli túrde júrgizilmeı keledi. Onyń ortaq bir júıesi qurylmady. Mundaı jumys­tar jeke sharýashylyqtar aıasynda ǵana shektelip qalyp otyrdy. Al olarǵa bó­lin­gen qarjynyń tıimdiligi tıisti ba­qy­laý­ǵa alynbady. Bólingen qarjynyń su­raýshysy bolmady.

Ekinshi sebebi, maldy óz tólinen ósirý isinde júıesizdik oryn aldy. Qazaq­stan­da, ár óńirdiń tabıǵı erekshelikterine oraı, asyl tuqymdy maldardyń qandaı túrle­rin ustaý qajet degen suraqtyń basy ashyl­mady. Jergilikti jerlerde tu­qymdyq atalyq maldar jáne olardyń uryq­­tary oryndy paıdanylmady. Árkim óz bilgen jolymen júrdi. Maldyń 50 paı­yz­dan astamy týystyq shaǵylysýǵa urynǵan.

Úshinshi másele, tıisti jem-shóp qo­rynyń jetimsizdigine baılanysty boldy.

Qazirgi kúni Qazaqstandaǵy árbir myń adamǵa eseptegende 200 bas sıyrdan aınalady eken. Máselen, AQSh-ta árbir myń adamǵa – 40, Anglııada – 44, Eýro­odaq elderinde 45 sıyrdan keledi. Bul kór­setkish neni meńzeıdi? Máseleniń túıini maldyń sanynda emes, sapasynda ekendigin kórsetedi. Bizdiń elimizde saýyn sıyr sany batys elderimen salystyr­ǵanda kóp, tek ókinishke oraı, olardyń árbiriniń sút ónimdiligi joǵaryda keltirilgen elderden 3 ese tómen. Sol sekildi bizdegi árbir iri qara mal tiri salmaqpen 280-300 kılodan etke tapsyrylsa, batys elderinde bul kórsetkish bizden álde­qaıda (1,5 ese) joǵary bolyp otyr.

Qysqasyn aıtqanda, bizde mal bar, biraq onyń tıimdiligi az. Mal sharýa­shy­lyǵyna shyǵarylǵan shyǵyn ózin durys óteı almaı keledi. Osy jaǵdaıdy eskere kele mamandar men ǵalymdar joǵarydaǵy olqylyqtardy joıýdyń biryńǵaı júıe­sin iske asyrýǵa kiristi. Ol – Mal sha­rýa­shylyǵyndaǵy keń aýqymdy seleksııa dep atalady. Osyny júzege asyrý barysynda maldyń asyl tuqymdylyq qasıetimen qa­tar onyń azyqtandyrylý, kútimge alyný jaǵdaıy da keshendi túrde qarastyry­lady.

Mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqym­dy seleksııany júzege asyrý isi bizdiń elimiz úshin jańalyq emes. О́tken ǵasyr­dyń 80-shi jyldarynda osy is qolǵa alynǵan bolatyn. Biraq zaman ózgerisine baılanysty aıaqsyz qaldy. Onan keıin maldyń basym kópshiligi jeke menshiktiń qolyna kóshýine baılanysty ony júzege asyrýdyń múmkindigi bolmady. Bir esepten buǵan mal sharýashylyǵyna baǵyt­tal­ǵan qarjynyń tapshylyǵy, biryńǵaı du­rys saıasattyń saralanyp, iske qosyl­maýy da úlken yqpalyn tıgizdi. Qazir endi jaǵdaı eptep ońalyp keledi. Eń bas­tysy, memleket mal sharýashylyǵynyń damýyna úlken mán berýde. Osy jaǵdaı­dy paıdalana otyryp Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrliginiń jaýapty qyzmetker­le­ri ǵalymdardyń qoldaýy jáne kómegimen atalǵan isti qaıtadan qolǵa alýda.

Mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqym­dy seleksııany júzege asyrý úshin bir­qa­tar sharttar qatań túrde saqtalýy qajet. Eń bastysy, maldy óz tólinen kóbeıtýdi bir júıege salý, ıaǵnı mal tuqymyn kóz­degen maqsatqa sáıkes asyldandyrý. Ana­lyq mal basyn tuqymdyq jáne ónimdilik kórsetkishterine qaraı suryptap, olarǵa sapalyq deńgeıine saı tuqym jaqsar­tý­shy atalyq maldardy juptaý, sonymen birge týystyq shaǵylysýdyń oryn alýy­na jol bermeý. Tabynǵa qosylatyn maldyń sany jáne tuqymdyq qasıeti, ónimdilik kórsetkishteri anyq bolýy qajet. Sonda ǵana árbir malǵa bólingen qarjy qatań baqylaýǵa alynyp, óz tıimdiligin beretin bolady.

Mine, osyndaı jaǵdaıǵa baılanys­ty mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqym­dy seleksııa jumysy eń aldymen taýar­ly óndirisi qalyptasqan sharýashylyq­tardaǵy mal sanyn qamtıdy. Ázirge mun­daı maldar sany elimizdegi barlyq mal­dardyń 20 paıyzy mólsherinde. Qal­ǵan 80 paıyzy kóbinese úı sharýa­shylyǵy deńgeıinde ǵana qalyptasyp otyrǵan jeke menshiktiń qolynda. Mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqymdy seleksııa jumysy óziniń belgili bir damý satysyna shyqqanda, úı sharýashy­lyq­taryn da qamtıtyn bolady. Osyǵan qol jetkizýdiń birqatar tetikteri qazirdiń ózinde aıqyndalý ústinde.

Sonymen, keń aýqymdy seleksııa jumystarynyń birinshi kezegine elimiz­diń barlyq asyl tuqymdy jáne taýarly mal sharýashylyqtary qatysady. Bul memleket bóletin sýbsıdııany alý úshin olarǵa qoıylatyn negizgi talaptardyń biri bolyp tabylady. Ol úshin atalǵan sharýashylyqtar maldy óz tólinen kó­beı­tý qaǵıdalaryn saqtaý (sútti iri qara sharýashylyǵynda maldardy tolyq qol­dan uryqtandyrý), olardyń esebin júr­gizýmen qatar, osy isti atqaratyn ǵyly­mı uıymdarmen seleksııalyq úderis­ter­di qamtamasyz etý jóninde tikeleı baı­lanysta bolýy, sharýashylyqtarda asyl tuqymdy (tuqym jaqsartýshy) ata­lyq maldardy bekitý men almastyrý tártibiniń saqtalýy, avtomattandyryl­ǵan aqparattyq taldaý júıesiniń negizinde maldardyń veterınarlyq jáne zootehnıkalyq esebin júrgizýi sekildi talaptar oryndalýy tıis.

Bastapqy kezde, osynyń mánisin tú­sinbegen keıbir sharýashylyqtar buǵan qarsy ekendikterin bildirip, bizdiń ǵy­lymı ınnovasııalyq ortalyqqa hat jaz­ǵan da bolatyn. Biraq, olar bul talap­tardyń álemdik tájirıbeden alynǵa­nyn, osy úrdisti óz jaǵdaıymyzǵa beıimdep jasaǵandyǵymyzdy, budan bas­qa joldyń joq ekendigin túsinip bizben ortaq kelisimge keldi. Bylaı qaraǵanda, elimizdegi mal tuqymdaryn asyldan­dy­rý jumysy árbir jeke sharýashylyqtyń deńgeıinde damı almaıtyndyǵy, olar­dyń bárine ortaq bir júıeniń qajettigi, mine, sondaı jaǵdaıda ǵana memleket mal tuqymdaryn asyldandyrýǵa baıla­nysty biryńǵaı saıasatty belgilep, osy arqyly sharýashylyqtarǵa tıisti kómek jasaı alatyndyǵy kez kelgen kózi ashyq adamǵa belgili jáıt qoı. Demek, biz velosıped oılap tappaı-aq búkilálemdik qaýymdastyqtar moıyndaǵan osy shara­lardy batyl júzege asyrýǵa bel býdyq.

Atalǵan isti júıeli jolǵa qoıý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Kaz­AgroInnovasııa» AQ aıasynda «Mal sharýashylyǵy jáne veterınarııa ǵyly­mı-ınnovasııalyq ortalyǵy» JShS qu­rylǵan bolatyn. Bul ortalyq­tyń bas­ty baǵyty aqparattyq taldaý júıesin qalyptastyrý jáne ony ǵylymı turǵydan qamtamasyz etýdi jolǵa qoıý. Ortalyq quramyna Almatydaǵy mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy mal sharýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Almatydaǵy maldárigerlik ǵylymı-zert­teý ınstıtýty bekitilip berildi. Sonymen, mal sharýashylyǵyndaǵy keń aýqymdy seleksııa jumysyn ilgeri jyljytýdyń negizgi materıaldyq-teh­nı­kalyq jáne ǵylymı bazasynyń negizi qalyptastyrylyp, osy jumys bizdiń eli­mizde byltyrdan bastap qolǵa alyndy.

«Mal baqqanǵa bitedi» degen baba­larymyz. Al bir kezdegi mal baǵý men qazirgi baǵý arasyndaǵy aıyrma óte zor. Qazirgi zamannyń talaby da talǵa­my da bólek. Biz de osy kóshke ilesip, onyń ádis-tásilderin meńgerýimiz qajet. Son­dyqtan, búgingi bastamamyz zaman tala­byna saı ǵylymı negizde mal ósirýge jáne mal sharýashylyǵyn ór­ken­­detýge aparatyndyǵyna senimimiz zor.

Aıbyn TО́REHANOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory.