О́tken tamyz aıynyń basynda Astana qalasynda Qostanaı oblysynyń kúnderi ótken-tin. Mádenı shara aıasynda qolóner sheberleriniń jáne sonymen qatar halyq arasynda qasıetti sanalyp kelgen aıryqsha nysandardyń fotonusqasy qoıylyp, kórme uıymdastyrylǵan edi.
Osy oraıda, kórermenniń nazaryn aıryqsha aýdarǵan dúnıe – Sahna tamnyń sýreti boldy. Bul tam Arqalyq qalasynan Ulytaýǵa qaraı betteıtin qara joldyń boıynda ornalasqan Sarytorǵaı aýylynan 50 shaqyrym jerde tur eken.
Bylaıǵy jurt tamdy «Mahat sahnasy» dep te ataıdy. Sebebi, ony ótken ǵasyrdyń basynda Mahat Sarjanuly deıtin usta salǵan. Bul nysan qazir memleket qamqorlyǵynda. Sahna tamnyń kireberis mańdaıshasyna quran aıattary jazylyp, syrtqy dódegesine ásem oıý-órnek bezendirilgen. Bıiktigi – 4-5 metr.
Nysan qula dúzde bosqa turǵan joq. Bunda adamdar ashyq jerlenedi. Iаǵnı máıit arnaıy sáki ústine qoıylyp, kelesi múrde kelgenge deıin sonda turady. Jańa máıit aýysqanda, eskisi irgedegi kórqudyqqa tastalady. Buny tam ıeleri «súıekke súıek qosý» deıdi eken.
Arqalyq qalasy Dala ólkesi mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýynsha, munda sońǵy adam 1994 jyly jerlengen kórinedi. Syrtynan qaraǵanda, bul tamdy jer astyndaǵy kórge túsetin esik dep esh oılamaımyz. Al shyn máninde bul tam – kórqudyqtyń aýzyna salynǵan qaqpa.
Jer astyndaǵy jerleý ornynda áıel men erkekti bólek-bólek qoıady. Tańdanarlyq dúnıe – máıit jatqan jerde eshqandaı ıis-qońys joq, ishke salqyn taza aýa kirip turady deıdi, biletinder. Bunda tek qana bir atanyń balalary ǵana jerlenedi.
Keıin surastyryp kórsek, mundaı kórqudyqtar qazaq dalasynyń árbir jerinde bar eken. Atap aıtqanda, sonyń biri – Jambyl oblysy, Sarysý aýdany, Saýdakent aýylynda tur. Bul da kúıdirilgen kirpishten bir kúmbezdi etilip salynǵan. Eki sheti dóńgelek munaraly, onyń joǵary jaǵynda jaryq túsetin sańylaý bar. Munda da adamdardy jerleý tártibi joǵarydaǵymen birdeı.
Sol sııaqty, taǵy bir kór-zırat Qaraǵandy oblysy, Nura aýdanynyń (burynǵy Teńiz aýdany) Janbóbek aýylynan 25 shaqyrymda bolǵan eken. Qazir kór-zırattyń tamy qırap, juqanasy ǵana qalypty.
Jalpy, bul jádiger-nysan jaıly arnaıy zertteý júrgizgen adam joq. Tek etnograf-ǵalym marqum Aqseleý Seıdimbektiń eńbekterinde bul dúnıeler Zárdesh áýlıe (Zaratýshtra) zamanynan qalǵan ǵuryp ekeni jaıly aıtylypty.
Beken QAIRATULY,
Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»