Jańa turpattaǵy áriptestik

Ornyqty damý – bul elimizdi alǵa qaraı údemeli damytýdy qamtamasyz etý ǵana emes, sondaı-aq tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýdyń tutas bir kesheni, órge basýdyń jańa kózderin qurý men qoǵamda tulǵalardy bir birimen úılesimdi etip ilgeriletý ekendigi anyq. Qazaqstannyń batys óńiri áleýetiniń órisin keńeıtip, damytý jolynda, atap aıtqanda, Qarashyǵanaq munaı-gaz kondensatty ken ornyn ıgerýshi «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» (QPO) halyqaralyq konsorsıýmy osy rette ınvestısııalar salýdaǵy yqpaly zor. 1997 jyly álemniń alpaýyt ınvestorlarymen táýelsiz Qazaqstannyń О́nimderdi bólisý týraly túpkilikti kelisimge qol qoıýy elimizdiń shyn mánin­degi munaı-gaz marjany dep sanalatyn Qarashy­ǵanaq ken ornynyń tarıhyndaǵy jańa betterdi ashty. Bul ken orny 1979 jyly ashylǵan bolatyn. Ol álemdegi eń iri gaz kondensatty ken orynda­ry­nyń biri bolyp sanalady. Ken orny Qazaqstannyń soltústik-batysynda ornalasqan jáne 280 sharshy shaqyrymnan astam aýmaqty alyp jatyr. Onyń bastapqy kómirsýteginiń eseptik balanstyq qory 9 mıllıard barrel kondensatty jáne 48 trıllıon tekshe fýt gazdy quraıdy, al jalpy baǵalaý qory 2,4 mıllıard barrel kondensattan jáne 16 trıllıon tekshe fýt gazdan astam. Osy kól-kósir baılyqty ıgerý Qazaqstanmen birge qoıan-qoltyq yntymaq­tastyqtaǵy “Bı Djı Grýp”, “Enı”, “Shevron” jáne “LÝKOIL” tárizdi bedeldi munaı-gaz kompanııala­rynyń alıansyna senip tapsyryldy. Qarashyǵanaq boıynsha áriptester ózderiniń bilimderi men bilikterin Qazaqstan Respýblıkasynyń ıgiligine laıyqty túrde berýde. О́ıtkeni eń basty mindet – ishki sondaı-aq syrtqy múmkindikterdi barynsha utymdy paıdalana otyryp ornyqty damýdyń dańǵyl jolyn salý. QPO-nyń Qazaqstandaǵy iskerlik belsendi­liginiń quramdas bóligi árdaıym ornyqty damytý bolyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasymen áriptestik kompanııaǵa eldiń tabıǵı resýrstaryn tıimdi ári únemdi damytý arqyly memleket múddesi úshin tolaıym tabystar alý isinde bıznesti baǵamdap baǵdarlaýǵa múmkindik jasaıdy. Konsorsıým óziniń kúndelikti tynymsyz tirshiligin óndiristik úderisti jáne jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtý baǵ­darlamasyn jetildirýge korporatıvtik basqarý­dyń jetildirilgen qaǵıdattaryn, ony sheberlikpen qol­danýdy, ozyq tehnologııalardy engizýdi, eńbekti qor­ǵaýdyń, qaýipsizdik tehnıkasynyń jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdyń ómirsheń júıelerin qoldaýǵa ju­myldyrǵan. Sondaı-aq, qazaqstandyq úles kólemin ulǵaıtyp, óńirdiń áleýmettik damýyna atsalysýdy maqsat tutqan. QPO Jaıyq óńirindegi eń iri jumys berýshi ekendigi ámbege aıan. Mine, sondyqtan da kompanııa jaýapty mindetti múltkisiz atqarýdy sanaıdy. Ká­sibı qyzmetkerlerdi daıyndaý jáne jergilikti taýarlar men qyzmetterdiń jetkizýshilerimen jumys nysandaryn udaıy jetildirýdi naqtylap alǵan. Qa­zaqstan tarapynan jobaǵa qatysýdyń aıtarlyqtaı ósýi – el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna QPO-nyń tartar súbeli úlesi ekendigi shúbásiz. О́nimderdi bólisýdiń túpkilikti kelisimi jasalǵan sátten bastap Qarashyǵanaq jobasyna quıylǵan ınvestısııanyń jalpy somasy 16 mıllıard AQSh dollarynan asyp tústi. Onyń edáýir bóligi kómir­sý­tekterin óndirý men óńdeýge jańa ozyq tehnolo­gııalardy engizýge tıesili. Sonymen birge, qomaqty ınvestısııa mamandardy oqytýǵa jáne biliktiligin kóterýge baǵyttalǵan. Jergilikti kadrlardy jumys­qa barynsha tartý baǵdarlamasy dáıekti ári jospar­ly túrde júzege asyrylýda. Ony QR ókiletti orga­ny bekitip, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi maquldady. Muny Qarashyǵanaq joba­sy boıynsha barlyq áriptester de qýattap otyr. Qa­zirgi kezde jergilikti mamandardyń basqarý qyz­met­terindegi úlesi 65% quraıdy jáne tehnıkalyq mamandar men orta basqarý býyn arasynda 90%-dan as­yp jyǵylady. Bul jumys odan ári jalǵasa bermek. Biliktilikti arttyrý jáne mansaptyq ósýdi odan ári kóterý úshin eń qabiletti jáne adal nıetti qyz­metkerler tańdap alynady. Qyzmetkerlerdi oqytý jáne damytý bólimi is júzinde mashyqtyqqa baýlap, teorııalyq ázirlik jaǵyna da úlken mán beredi. О́ndirý jáne qyzmet kórsetý tehnıkteri bóliminde operatorlardy qosymsha kásibı daıyndaý baǵdar­la­masy boıynsha birneshe jyldan beri ozyq tásildi qoldanyp otyr. Ol halyqaralyq deńgeıde tanylǵan Brıtan munaı jáne gaz akademııasynyń oqytý ádis­temesine negizdelgen. Ústimizdegi jyldyń qyrkúıeginde kompanııanyń 43 qazaqstandyq qyzmetkeri Brıtan kóshbasshylyq jáne menedjment ınstıtýtymen (ILM) birlesip uı­ymdastyrylǵan menedjmenttiń sertıfıkattalǵan baǵdarlamasy boıynsha oqýdy aıaqtady. Oǵan qosa 9 qazaqstandyq qyzmetker OPITO munaı jáne gaz akademııasynyń quziretti baǵalaýshylary sertı­fı­kat­taǵan halyqaralyq úlgidegi kýálikterge ıe boldy. Talantty da talapty stýdentterdi tańdaý jo­ǵary oqý oryndarynyń qabyrǵasynda júrgende bas­talady. Arnaıy komıssııa munaı-gaz salasy úshin mamandar daıarlaıtyn oqý oryndarymen yn­tymaqtastyqty sóıtip jaqsy jolǵa qoıǵan. Osy­laısha QPO-dan 130-ǵa jýyq qazaqstandyq stýdent stıpendııa aldy. – Jergilikti personaldyń biliktiligin arttyrý jáne qazaqstandyq mamandardyń halyqaralyq deń­g­eıdegi tájirıbeni meńgerip ıgerýi – kompanııanyń eń mańyzdy jáne turaqty basymdyqtarynyń biri, – deıdi QPO bas dırektory Djýzeppe Pazı. – Qara­shyǵanaq ken ornyn ıgerý jáne paıdalaný úshin myńdaǵan bilikti mamandar – ınjenerler, tehnıkter, ekonomıster jáne materıaldyq-tehnıkalyq qam­tamasyz etý jónindegi mamandar qajet. Jaqsy daıyndalǵan personal – bizdiń tabysty qyzme­timizdiń negizi. QPO bul baǵytta jergilikti ult ókilderinen kadrlar sanyn arttyrý baǵdarlamasyn júzege asyrýda. Ol úshin sheteldik áriptesterdiń baı tájirıbesin jáne menshikti resýrstarymyzdy paı­da­lanamyz. Yntymaqtastyq jasaýǵa álemdegi eń bel­gili oqý oryndaryn tartamyz. Sondaı-aq, turaqty negizde Qarashyǵanaqtaǵy ınvestorlarmen jáne jergilikti bıznes-qaýymdas­tyqpen áriptestik únemi damý ústinde. Bul oraıda pikir alysý alańdarynda ár taraptyń múddeleri ekshelenip, nátıjesinde birlesken semınarlar ótkizi­lip turady. Osyndaı paıdasy mol kezdesýlerde QPO aldaǵy jumystardyń kólemderin, talaptaryn, taýarlar men qyzmetterge qoıylatyn sapalyq ólshemderdi usynady. Semınarǵa qatysýshylardyń qyzmetteri erekshelikterine qaraı aıqyndalady. Qorytyndysynda suranys usynystarǵa sáıkes keltiriledi. Materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý­diń, servıstik qyzmet kórsetý ınfraquryly­mynyń, tenderlik is-josyqtardyń erejeleri týraly aqpa­rat ta mańyzdy. Iаǵnı, QPO-ǵa merdiger bolýdyń egjeı-tegjeıli nusqaýlyqtary men usynymdary birlesip atqaratyn jumysqa járdemdesip, kókjıegin ashady. Qazaqstandyq áriptesterge ónimderiniń tusaýkeserin jasaýǵa qolaıly joly da ashylǵan. Semınarlarda atap ótilgenindeı, sheteldik jáne qazaqstandyq úmitkerler arasynda tapsyrystar alý máselesinde alaýyzdyq joq ekendigi málim boldy. Negizgi talap – biliktilik talaptaryna sáıkes kelý. «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» sheteldik merdigerlerge ishki merdigerlik jaǵdaıynda jergilikti kompanııalarmen tyǵyz yntymaqtastyqta bolýyn talmaı talap etedi. Jaıyq óńirinde sapa kórsetkishterin arttyrý jolynda turaqty jumys isteıtin kásiporyndar sany az emes. Olar tájirıbelerin tuńǵysh ret qyz­met usynýshy ınvestorlarǵa úıretýden jalyqqan emes. Máselen, «Nalko» sheteldik kompanııasy ken ornyna asa qajetti hımreagentter jetkizip beredi. Ol óz kezeginde jergilikti «Topan» JShS-men ta­bys­tyń taıqazanyn tasytýǵa qushtar. Topandyqtar sheteldikterden kóp tálim alyp júr. «Topan» kom­panııasy «Bı Djı Grýpp» taǵaıyndaǵan halyq­ara­lyq konkýrstyń «Hımreagentterdiń qaýipsizdigin art­tyrý úshin» atalymynda jeńimpaz bolyp tanyldy. Barynsha sapaly jumys isteýge umtylýǵa qoldaý kórsetýshi áriptesterdiń qataryna «AVENKOM» kompanııasyn da jatqyzýǵa bolady. Sheteldik áriptesterdiń kómegimen kásiporyn basqarý úderisterin jetildirdi. Qazir baılanys, apattyq, kúzettik dabyl berý, beınebaqylaý, avtomatıka júıelerin jáne kompıýterlik jelilerdi ornatýmen jáne servıstik qyzmet kórsetýmen aınalysyp, uzaq merzimdi kelisim-shartty oryndaý jolyndaǵy tynymsyz tirlik ústinde. Mundaı mysaldar az emes. Tek ótken jyly QPO 300-ge jýyq qazaqstandyq kásiporynmen jal­py mólsheri 527 mıllıonnan astam dollarǵa keli­sim-shart jasady. Al 14 jyl ishinde, О́BTK aıasynda qazaqstandyq kompanııalarmen qol qoıylǵan sátten bastap 3,5 mıllıard dollardan astam taýarlardy jáne qyzmetterdi jetkizdi. Tapsyrysshy merdigerlerdi damytýǵa, olardyń munaı-gaz salasyndaǵy jańashyldyqty ıgerýlerine múddeli. Ken ornynyń ákimshilik ortalyǵy sanalatyn Aqsaı qalasynda, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı tehnoparktiń qurylysy bastaldy. Onyń negizgi maqsaty – ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýda otandyq úlesti, óndirýshi kompanııalardyń qyzmetin arttyrý. Qazaqstandaǵy bul biregeı jobanyń bastamashysy QPO bolyp otyr. О́kiletti organmen (PSA) jáne jergilikti bılikpen yntymaqtastyqtyń nátıjesi qashanda óz jemisin beretindigi sózsiz. Jumys tásili tehnoparktiń, ınnovasııalar ıele­riniń jáne qazaqstandyq kompanııalardyń úsh jaqty ózara is-áreketin boljamdaıdy. Tehnopark bul úshin barlyq qajettilikterge ıe bolady, atap aıtqanda: konstrýktorlyq jáne synaq zerthanalary, óndiris­tik sheberhanalar, qoıma turaqjaılary men ofıster taıaý ýaqytta esigin aıqara ashpaq. Birinshi kezeń­de usynylatyn jańa tehnologııalardyń tizbesi qa­zir­diń ózinde jasaqtaldy. Bul blokty-modýldik qurylǵylardyń jáne panelderdiń zamanaýı óndi­risi bolmaq. Onda qurylys aǵashtary, qurastyr­ma­lar men jabyndy júıeleri jasalynady. Sondaı-aq qorshaǵan ortany qorǵaý problemalaryn sheshýdiń jańa joldaryn ıgerýde uıǵarylǵan. Eń bastysy lastaýdyń aldyn alý máseleleri birinshi kezekte jolǵa qoıylmaq. Qaldyqtardy kádege jaratýdyń, munaıdyń jáne basqa lastaǵysh quramdastardyń aǵyp ketýin joıýdyń jańa tehnologııalaryn ıgerý kózdelgen. Topyraq qunarlylyǵyn qalypqa keltirý máselesi alǵashqy kezekte tur. Qaıtalama energııa óndirisi jáne óndiris qaldyqtaryn paıdaly ónimderge aınaldyryp óńdeý salasyna ınnovasııalar usyný árkezde de kókeıkesti ekendigi daýsyz. Bul oraıda belgilengen maqsattarǵa jetýdiń naqty merzimderi egjeı-tegjeıli eseptelgen keste-jospar jasaldy. Onda shyǵyndar kóleminiń bári negizdelgen. Ol elimizdegi alǵashqy serpindi joba bolaryna kúmán joq. Ony qoldaný aıasy Batys Qazaqstan oblysynan tysqary jerlerde óris almaq. «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V.» kompanııasy ornyqty damý boıynsha esepti óńirde alǵash ret esep-qısaptaryn is júzine asyra bastady. Qazaqstan ekonomıkalyq strategııalar ınstıtýty jáne Oksford ekonomıka ınstıtýty eseptegendeı, 1997 jyldan beri QPO-nyń qazaqstandyq ekono­mı­kaǵa jalpy tikeleı jáne janama tıimdiligi aqshamen shaqqanda 4,2 mıllıard dollardy qurady. 137 myń jumys orny ashyldy. Bıylǵy jyldyń qyrkúıeginde QPO eńbekti qorǵaý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik menedjmenti júıesi boıynsha qaıtalama sertıfıkattalý aýdıtinen, sondaı-aq OHSAS 18001 jáne ISO 14001 halyqaralyq standarttaryna sáıkes ekologııalyq menedjment júıesinen oıdaǵydaı ótti. Basqarý júıesine atalǵan standartty engizý QPO-ǵa kompanııa qyzmetkerleriniń kásibı qyzmetterine, sondaı-aq onyń merdigerlerine baılanysty yqtımal táýekelderdi tómendetýge múmkindik berdi. Sonymen birge, bul jetistik QPO-nyń eńbekti qorǵaý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq talaptarǵa sáıkes keletindigin rastady. ISO 14001:2004 standartyna sáıkes QPO-nyń ekologııalyq menedjment júıesine sertıfıkat­ta­lýy qorshaǵan ortaǵa áser etýin edáýir azaıtýǵa múm­kindik berip, normatıvtik qujattarǵa jáne qol­danystaǵy zańnamanyń barlyq talaptaryna sáıkes qamtamasyz etti. О́tken onjyldyq ishinde QPO Qarashyǵanaq ken ornynda óndiristik qaýipsizdikti jaqsartý maqsatynda teńdesiz sharalar qoldandy. QPO-nyń barlyq qyzmetkerleri men merdiger uı­ym­dary ózderiniń kúndelikti jumystarynda qaýip­sizdik tehnıkasy erejelerin saqtaýdy mindettenip, bul oraıda aıtarlyqtaı ister atqarý ústinde. Apatsyz tolyq óndiris qurýǵa umtylyp otyrǵan konsorsıýmnyń kópultty ujymy ýáde údesinen shyǵýǵa bek senimdi. Sheteldik ozyq standarttardy jáne tehnologııalardy engizý esebinen QPO aldaǵy ýaqytta da qorshaǵan ortaǵa óndiristiń áser etýin barynsha tómen deńgeıde ustaýdy maqsat tutady. Kómirsýtekti shıkizatty jáne sý resýrstaryn ysy­rapsyz paıdalaný, parnıkti gazdar shyǵarylymyn jáne qaýipti qaldyqtar kólemin qysqartý, sondaı-aq ónimderdiń aǵyp ketýi men quıylyp ketýin bol­dyr­maý QPO-nyń qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdar­la­masyndaǵy ózekti quramdas bóligi bolyp tabylady. О́zekti de óreli ister jolynda eńbek etip jatqan konsorsıým ujymynyń aldyna qoıǵan belesteri bıik. Al ony oryndaý basty paryz. Marat AQQUL.