«Sebep bar janym, sebep bar, aspandaǵy juldyzdar aıtsa da, sebep bar...» dep, Shekspırdiń «Otellosy» aıtqandaı, ár istiń bastalýynda áıteýir bir sebeptiń bolary anyq.
Almaty oblysynyń «Naımanbaı batyr» aýylynda (burynǵy Álibı Jangeldın atyndaǵy ujymsharda) sharýa otbasynda dúnıege kelgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Májıt Ilııasqarov aǵamyz seksenniń seńgirine sergek jetip otyr. Aýyl tirshiliginiń kúlli taýqymetinen óte júrip, keýdesin kergen kúmbir áýezdiń ne ekenin ajyrata almaı júrgen jas jigittiń qudiretti teatr álemine kelýiniń ózin «tosynnan boldy» desek – asyra, «jatsa-tursa armandady» desek – ásireqyzylǵa salǵan bolar edik.
«...1957 jyl. Kóktemniń sońǵy mamyr aıy. Alataýdyń «Sýyqtóbe» sileminiń asty, «Beriktas» eldi mekeniniń ortasy... Qoı tóldetý naýqany. Áltaı degen qoıshynyń saqpanshysymyn. Sol ıyǵymda úlken qorjyn. Erip, ezilip jatqan qardy sylp-sylp basyp, jańa týǵan qozylardy sharanasynan ajyratyp, qorjynnyń eki basyn toltyryp, jıyp-terip júremin. Báteńkemnen sý ótip, ultany baqa tumsyqtanyp, ony ildálap baýmen shandyp, belinen aıqysh-uıqysh tańyp tastaǵanmyn. Eki kózim qarǵa qaryǵyp, qyp-qyzyl bop qantalap ketken. Sóıtip júrip «Tileýqabaqty» shyrqata salam. Serikbaı deıtin mal doqtyry asyǵys, astyndaǵy atyn aq kóbik qyp, salyp-uryp jetip keldi de: «Andaǵy qozylardy kıiz úıge tasta da maǵan minges. Festıval ótip jatyr. Án aıtatyn adam tappaı júrmiz. Sen baıqaýǵa qatysasyń!» dep, áı-sháıǵa qaratpastan bólimsheniń ortalyǵyna aldy da jóneldi. Sodan ne kerek, «Buǵy múıiz – Besmoınaq» atty bólimsheniń №55 jylqy zaýyty «Degeres» deıtin sovhoz ortalyǵynyń Uzynaǵashynda ótken baıqaý men Jambyl aýdany ortalyǵynda ótken baıqaýlardan ótip, oblys ortalyǵy Almatynyń sahnasynan bir-aq shyqtym. Konservatorııa degen sózdi birinshi estýim. Ol kezde on jyldyq mektepti bitirip, eki jyl eńbek etpeıinshe joǵary oqý ornyna qabyldamaıtyn. Degerestiń on jyldyǵyn 1955 jyly bitirgen bolatynmyn. Halyq ártisi, professor Asqar Toqpanovtyń aldynda «Qyryqtyqshy» degen etıýdpen emtıhan tapsyryp, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń teatr bólimine qabyldandym. Sodan beri mine, 60 jyl ótipti?!.» dep kúlimsireı eske alǵan, túıtkili kóp tirshiliktiń úlkendi-kishili soqpaǵymen júrip kele jatqan Májıt Ilııasqarov aǵamyzdyń 80 jasqa tolǵan mereıli toıy J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatr sahnasynda atalyp ótpek.
Aq qaǵazǵa túsken jansyz áripterdi sahna tórinde quıqyljyta tiriltip, kórermenniń júreginde esten ketpesteı saqtalyp qalatyn ónerdiń qyzyǵynan – azaby, tushysynan – ashysy mol synaqty jol ekenin uǵyný úshin – Akter bolý kerek. Sahnada júzden asa ról somdaı júrip, kórermenniń esine saqtalmaı qalyp jatatyn da akterler jetkilikti. Májıt aǵa, Máskeý saparynda bir ǵana Jevakınimen teatr ónerin zertteýshi, ǵylym doktory L.I.Bogatenkovanyń ǵylymı zerttemesine arqaý bolǵanyn qalaısha maqtanyshpen atamasqa?!
Májıt aǵamyz akterlik oıynymen qatar, zamandastary men teatr jaıly qalam tartyp júrgen qalamger. Ol kisi kóptegen portrettik maqalalar, óner tulǵalarynyń shyǵarmashylyq beınesi týraly jazdy. О́zge jaıly jazýǵa erinbeıtin Májıt aǵanyń mýzykalyq bilimi men etnografııalyq tanymy kimdi de bolsyn tańqaldyrarlyqtaı?!
«...Bizdiń Májıt aǵanyń jaratylysy qyzyq jan. Bir kóńildense áńgimeniń tıegin aǵyzǵanda, batys, shyǵys, ózimizdiń tól ádebıetimiz ben mádenıetimiz jaıly maǵlumat berip, rýhanı azyq beredi. Kósile sóılegende, kishkene kózine ot túsip, boıy jadyrap, jany shýaqtanyp, eki betine qan júgirip, qulpyryp ketedi.» (T.О́tebaev «Teatr syry» 48 bet).
Sapar О́temisuly, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi: «Mákeńdi 1967 jyldan beri bilemin...1967 jyly osy Shanın teatryna akter bolyp keldim. Mákeńmen gastrolge birge shyǵatynbyz. Basty qasıeti – adaldyǵy. Teatrda 50 jyldyń ishinde Garpagondy oınady. Mákeń – ómirdegi Garpagondy somdady. Ne degen izdenis?! 200-ge jýyq roldi somdaýdyń qanshalyq eńbek ekenin elestetip kórińizshi?! Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh- Baıan sulýynda» Jantyqty oınady. Petropavl qalasyna teatr festıvaline barǵanda «Eń úzdik akter» nomınasııasyn ıelendi. Men – Qarabaı, Ol – Jantyq bolyp oınaımyz...»
Ánıpa Qarabekova, mádenıet salasynyń úzdigi: «1980 jyly teatrǵa kelgen kezde eń aldymen, kórkemdik keńestiń sheshimimen qabyldaǵan bolatyn. Sol kezde Májıt aǵanyń «aınalaıyn» dep sóılegeni júregimdi jylytqan. J.Omarov kelgende maǵan 3-shi quramda Aqtoqtyny berdi. Májıt aǵa Qońqaıdy oınady. Dýlat Isabekovtiń «Muńlyq-Zarlyǵynda» Mystandy somdadym. Balany sýǵa tastaıtyn tusqa Májıt aǵa 8 qatar óleń jazyp berdi. Zarlatqanymda sol sahna óte sátti shyqty. Dýdarevtiń «Jaýyngerler» qoıylymyndaǵy ánimdi qazaqshaǵa aýdardy».
«...Anamnyń bir muńdy esteligi oıyma oralǵan saıyn, seksenim sergeldeń kúıge túsip, mazam qashady. Sonaý 1916 jyly ult-azattyq kóterilis basshylarynyń biri Bekbolat Áshekeuly 7-8 shildede Almatynyń batysyndaǵy (shamasy 40 shaqyrym) Úshqońyr degen jerde Jaıylmys bolysymen ózge de kórshiles bolystar kóterilisshileriniń basyn qosyp, Reseı patshasynyń Maýsym jarlyǵyn talqylaıdy. Jıynda Bekbolat batyrdyń usynysymen «tyl jumystaryna adam bermeý» jóninde sheshim qabyldanady. Sóıtip tamyz aıynyń ortasynda Bekbolat batyr bastaǵan kóterilisshiler jaqsy qarýlanǵan jazalaýshy otrıadpen qaqtyǵysady. Kúshi basym otrıadqa tótep bere almaǵan kóterilisshiler qashyp, Qytaıǵa ótpek bolady. Attary boldyryp, ózderi ábden tıtyqtap sharshaǵan bosqyn el, sońǵy asýdan asarda kúsh jıyp alý úshin bir saıda damyldaıdy. Sol eki arada: «Oıbaı, jazalaýshy otrıad kep qaldy?!» – degen aıqaı shyǵyp, el japa-tarmaǵaı taý betkeıine órmelep, jan-dármeni qalmaı jantalasady. Asqandary asýdan asyp ketedi, aspaǵandary oqqa ushyp, mert bolady. Apaı-topaı asyǵysta saı tabanynda teń-teń júktermen birge tars-turs atylǵan atystan shoshyp, shyrqyrap jylaǵan náreste qyz besigimen qalyp ketedi. Otrıadqa jol kórsetýshi qazaqtardyń ishinde bir Baızaq degen kisiniń balasy joq eken. Perzent qyp baýyryna basyp, asyrap alady. Sol qyz boıjetip, turmysqa shyqqan bizdiń anamyz – Sarqyt bolyp shyǵady.
Men konservatorııany bitirgen jyly anamnyń ońashada, ishte jatqan sherin qozǵap, kóziniń sharasy jasqa tolyp, tolǵana aıtqan tolǵaqty syry áli esimde. Ákesi kim?! Sheshesi kim? Qazaq pa, basqa ult pa?.. О́ıtkeni, tájikshe «shekarany» – «sarqyt» deıdi eken. Kimniń Sarqyty boldy eken, Anam? Bilmeımiz. Beımálim. Osynyń bári jumbaq munarymen qymtalyp, qupııa bolyp qaldy. Sarqyt anam qalǵan ómirinde traktor aıdap, egin ekti. Shopan bolyp qoı baqty. Taýsylmaıtyn kolhozdyń maýsymdyq jumystaryna jegilip, kúni ótti...» – dep, túp-tuqııanynyń tamyryn tappaı qınalǵan Májıt aǵa kenet keshegi soqtyqpaly-soqpaǵy mol zamannyń zapyran zary qulaǵyna kelgendeı, muńaıa únsiz qaldy...
О́mir-teńizde arman shirkin, sarqylǵan ba, qylquıryq qııal jetkizgen be, sirá?! О́tkenniń ókshesine basylmaǵan netken taǵdyr deseńshi bul!
Saıa QASYMBEK, dramatýrg
Ońtústik Qazaqstan oblysy