Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurjamal ÚSENBAEVA «Egemen Qazaqstanǵa» arnaıy suhbat berdi.
– Nurjamal Pernebekqyzy, taıaýda ǵana siz erekshe jetistik úshin Eýrazııa shyǵarmashylyq odaǵy beretin «Eýrazııa syılyǵynyń» altyn laýreaty atandyńyz. О́ner jolyn ustanǵan otyz bes jyldan beri túrli ataq pen marapattarǵa qol jetkizip kele jatyrsyz ǵoı. Sonda da sizdi kezekti jetistigińizben quttyqtaǵymyz keledi.
– Kóp rahmet! Men bul ataq tapsyrylǵanda Mýmbaıda aǵylshyn kompozıtory jáne dırıjeri Karl Djenkınstiń konsertinde júrgenmin. Ol konsertke qatysýdyń ózi men úshin úlken jaýapkershilik, jetistik, shyǵarmashylyq baqyt edi. Reseı elshiligi 21 qyrkúıek kúni belgilengen laýreattarǵa «Eýrazııa syılyǵyn» tabystady. Elden jyraqta júrgen men úshin sol quttyqtalǵandardyń arasynda ózimniń de bolǵanym úlken qýanysh syılady.
– Siz segiz jasyńyzdan mýzykamen aınalystyńyz. Sanaly ómirińizdi bekzat ónerge arnap kelesiz. О́zińizdi, ómirińizdi mýzykaǵa arnadyńyz. Al mýzyka sizge ne berdi?
– Mýzyka – meniń taǵdyrym, taǵdyr usynǵan syıym. Bul meniń jumysym jáne ol maǵan únemi qýanysh, tek qana baqyt syılap keledi. Mamandyq máselesine kelgende men jalpy baqytty adammyn. О́ıtkeni ózimdi tolyqtaı ónerge, mýzykaǵa arnaǵan bolsam, ol da maǵan dál solaı jaýap berip kele jatyr. Mýzyka meni óziniń bıik shyńyna bastady. Meniń oǵan bergenime qaraǵanda, onyń maǵan berip jatqany kóp dep oılaımyn. Sondyqtan men ony jaqsy kóremin, únemi Jaratýshyǵa osy óner jolyna salǵany úshin shúkirshilik aıtyp kelemin. Mýzyka maǵan qıyn sátterde kómektesedi. Aýyrsam emdeıdi, barlyq nársege fılosofııalyq kózben, baısaldy qaraýǵa úndeıdi. Mýzyka jalpy adamdy tazartady, shynaıylyqqa shaqyrady, bıiktetedi, jaqsylyqqa jeteleıdi.
– Sizdiń ustazyńyz kózi tirisinde talaı opera qyranyn baptap ushyrǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Beken Jylysbaevpen áńgimeleskenimde, «Nurjamal maǵan únemi «Men ózimniń azǵantaı ǵana múmkindigimmen úlken jetistikterge umtylyp júrmin ǵoı» dep aıtady. О́ziniń talantyn, qabiletin tómen baǵalaıdy. Al Nurjamaldyń boıynda ózine tán erekshe tartymdylyq, daýysynda názik bir syr bar», degen edi. Qazirgi sózińizge qarap sol esime túsip otyr.
– Rasynda, men jeńiske talant emes, eńbek jeteleıdi degenge senemin. Adamnyń barlyq jetken jetistiginiń 5 paıyzy ǵana talanttan, qalǵany eńbekpen keledi dep jatady ǵoı. Sol durys dep oılaımyn. Eger seniń boıyńda qabilet, talant bolyp, ony ornymen jarata almasań, onda sen tasada qalmaısyń ba? Elge qalaı paıdańdy tıgizesiń, qalaı tanylyp, qalaı qurmetke ıe bolasyń? Sondyqtan men de qandaı da bir jetistikke qol jetkizip, bıikke kóterilip jatsam, ol 100 paıyz talantymnan emes, qajyrly eńbekten dep oılaımyn.
– Kez kelgen ónerdiń shyńyna shyǵý úshin, rasynda, sol ónerge tolyq berilý kerek. Fanatızm qajet. Al siz mýzykaǵa ózińizdi arnaǵan soń ómirdiń basqa qyzyqtarynan qur qaldym dep oılamaısyz ba? Máselen, siz dúkendegi nan men súttiń baǵasyn bilmeýińiz múmkin. Máselen, qurbylaryńyzben bas qosyp, áńgimelesip otyrýdyń nemese eshteńe istemeı, eshteńe oılamaı bos júrýdiń rahatyn sezinbeýińiz múmkin. Bolmasa, jaı ǵana tamaq daıyndap, úı tazalap, kıim útiktep, eriniń jumystan qaıtqan ýaqytyn kútip otyratyn qarapaıym áıel ómiriniń de óz baqyty baryn bilmeı ótýińiz múmkin ǵoı.
– Iá, men mýzykaǵa berilgen, bar qýanyshy men shattyǵyn, barlyq nesibesi men baqytyn mýzykadan tapqan adammyn. Osy mamandyǵym arqyly álemdi kórip, tanyp jatyrmyn. Osy mamandyǵymnyń arqasynda qyzyqty, erekshe adamdarmen tanysyp, aralasyp júrmin. Solardy tanyǵan saıyn, olarmen aralasqan saıyn meniń de kózqarasym tolysyp, jan-dúnıem baıyp, kemeldenip, kókjıegim keńeıýde. Men eshqashan zerigip kórgen emespin. О́ıtkeni, meniń ómirim qozǵalysqa toly. Men belsendi adammyn, alǵa qoıǵan kóptegen maqsat-mindetterim, qol jetkizgim keletin kóp armanym bar. Jalpy, maǵan ózimniń ómirim qyzyq. Sondyqtan áldeneden qur qaldym eken dep oılamaımyn.
– О́zendi bir baǵytqa bursań, arnaǵa tolyp aǵady. Keneri kemel keledi. Al birneshe arnaǵa bólingende onyń sýy da, aǵysy da báseńdeı beretini anyq. Adamnyń kóńili, mahabbaty da sol sııaqty... Endeshe siz ózińizdi mýzykaǵa arnap, mahabbatyńyzdy, yqylas-zeıinińizdi kóbine ónerge jumsaǵanda jaqyn týǵandaryńyzdyń, dos-jaranyńyzdyń «bizge kóńil bólmeı kettiń?» dep renjigen kezderi bolǵan joq pa?
– О́ner jolym bastalǵaly kóbinese týǵan-týystarymnyń, otbasymnyń janynda bola almaı qalatynym ras. Biraq meniń jaqyn adamdarym, qudaıǵa shúkir, meniń jumysyma túsinistikpen qaraıdy. Men qandaımyn, meni osy qalpynda qabyldaıdy, osy kúıimde jaqsy kóredi. Men de olardyń bárin qalaı bar, solaı jaqsy kóremin jáne eshqaısysyn ózgertýge, ózime yńǵaıly baǵytqa burýǵa tyryspaımyn. Qaı qıyrda júrsem de eń jaqyn adamdarymmen únemi janym birge. Biz bir-birimizdi sezinip, bir-birimiz úshin alańdap otyramyz. Qazir, ras, bizdiń dem alyp, óz raqatymyzben ómir súretin ýaqytymyz taıady. Biraq sonda da men buryn, osydan on bes-jıyrma jyl buryn qalaı belsendi jumys istesem, qazir de sol arynymnan qaıtqan joqpyn. Jalpy, múmkindigim barda jumys isteýdi toqtatpaımyn, jumys isteımin jáne sol istegen jumysymnan ylǵı raqat taýyp kelemin. Meniń osy ónerge degen mahabbatym men talpynysymdy túsinip, únemi qoldaý kórsetip otyrǵan otbasyma, jaqyndaryma dán rızamyn.
– Siz jaıynda taǵy bir ustazyńyz Bazarǵalı Jamanbaev «Nurjamal uıań, uıalshaq qyz edi. Ásirese daıyndyq kezinde ózgelerdiń kirip, tamashalap otyrǵanyn bilse, uıalyp qalatyn», degen edi... Kóptiń aldyna shyǵyp qysylmaı óner kórsetý, án salyp, arııalar oryndaý, spektaklderde oınaý kezinde sol uıalshaqtyqty qalaı jeńdińiz? Alǵash sahnaǵa shyqqanda aıaǵyńyz dirildemedi me? Máselen, eń alǵash ret «Qyz Jibekte» Jibek obrazyn oryndaǵanda.
– Bizdi ata-anamyz bala kúnimizden eńbeksúıgishtikke, salmaqtylyqqa, jaýapkershilikke, úlgerimdi bolýǵa úıretti. Úlkenderdi qurmettep, kishige qamqor bolý kerektigin kún saıyn emeýrinmen bolsa da uqtyratyn. Otbasyndaǵy tárbıe qatal bolsa da, ata-anamyz eshqashan bizdiń mekteptegi keshterge qatysyp, óner kórsetýimizge, sporttyq saıystarǵa túsip, belsendi bolýymyzǵa kedergi jasaǵan emes. Sol qoldaý, ata-anamyz artqan úmit maǵan árqashan kúsh-jiger berip, boıymyzǵa senimdilik darytty. Al keıinirek meniń ýchılıshedegi, konservatorııadaǵy oqytýshylarym, teatrdaǵy ózimnen úlken áriptesterim únemi tilektestik tanytyp otyrdy. Operalyq spektakl – ujymdyq óner ǵoı. Ár spektakldiń sátti qoıylýy – qoıylymǵa qatysty ondaǵan, júzdegen adamnyń jetistigi. Sondyqtan mundaı ónerdiń jaýapkershiligi de, qorqynyshy da, raqaty da bólek. Suraǵyńyzǵa kelsem, ras, meniń alǵashqy debıýtim «Qyz Jibek» operalyq spektakli boldy. Men de ózgeler sııaqty alǵash ret sahnaǵa shyǵarda qatty tolqydym. Biraq menimen birge qoıylymda Álibek Dinishev, Shora Úmbetalıev, Shabal Beısekova, taǵy basqa ártister bolǵan edi. Olardyń bári de maǵan jyly sóılep, meıirimmen, nıettestikpen qarap, úlken qoldaý kórsetti. Ol úlken senim berdi, men ony eshqashan umytpaımyn.
«Tán sulýlyǵyn arttyrýdan jan sulýlyǵyn arttyrý qıyn»– Ciz baqytty adamsyz. О́ıtkeni óner bıiginen túsken emessiz. Kóp aldynda pendeshilik tanytyp, tómendemedińiz... Bul Allanyń buıyrǵan joly ma, sanalylyqtan, saqtyqtan ba?
– Aıtqanyńyzdyń bári shyǵar... Men ómirimde ónerdi birinshi orynǵa qoıǵan adammyn. Maǵan óz salamda jumys istegen unaıdy. О́z jumysymmen sharshaǵan unaıdy. Bir jaǵy munyń bárine alǵan tárbıem, kórgen ortam sebep bolǵany da anyq. Ákem marqum maǵan únemi «jumysyńdy qýanyp júrip atqar. Eshqashan eshkimge renjime. О́zińniń kúshińe sen jáne únemi eńbekten. Sosyn ataq-abyroıyńdy qurmette» dep aıtyp otyratyn. Dál osylaı ósıet etip jazǵan bir japyraq qaǵazy mende áli saqtaýly tur... Men bul jaıynda alǵash ret ózimniń ónerim men ómirim týraly jazylǵan «Nurjamal» atty kitapta áńgimelep bergen bolatynmyn.
– Siz ártiske qoıylar talap deńgeıin kóterip jibergendeı kórinesiz. Sulýlyq pen symbat, óner men eńbek, izet pen ınabat – bári bir boıyńyzdan tabylady. Sizdi kórgende «talantty adamnyń pendeshiligine, kemshilikterine keshirimmen qaraý kerek» degen qaǵıdamen múldem kelispeı ketýge bolatyndaı. Al sizdiń óner jolyndaǵy basty ustanymyńyz qandaı?
– Men ózimdi asqan sulýmyn dep sanamaımyn. Biraq jan sulýlyǵy, adamnyń rýhanı baılyǵy, ishki mádenıeti onyń syr men symbatyn arttyra túsedi dep oılaımyn. Men úshin jan sulýlyǵy tán sulýlyǵynan qymbat. Syrtqy kórikti arttyrǵanǵa qaraǵanda, ishki dúnıeni kórkeıtý anaǵurlym qıyn keletini de sodan. Adamnyń qadirin arttyratyn nárse – qundylyq. Sondyqtan siz aıtqan qasıettiń bári barlyǵymyzdyń boıymyzdan tabylýy kerek. Al ónerdegi ustanymyma kelsem, men únemi eńbektenip, damýǵa talpyný, izdený qajet dep sanaımyn. Qandaı da bir dárejege jetip, qandaı da bir ataqqa qol jetkizip alyp, ózińe qanaǵat qylyp toqtap qalmaýyń kerek. О́ıtkeni óner men bilim, eńbek joly sheksiz. Alda áli biz kórmegen talaı qyzyq belester, tyń asýlar bar. Jalpy, meniń kredom adamdarǵa mýzykanyń sulýlyǵyn jetkizý, Nurjamal degen óz atyma laıyq bolý.
– Esimińizdi jaqsy kóresiz be?
– Iá, men úlken aǵam Berik qoıǵan óz esimimdi jaqsy kóremin. Ol kezde aǵam jeti jasta ǵana eken. Arystyń ortalyq kınoklýbynda týra sol kúnderi «Dala qyzy» degen fılm kórsetilip jatqan ǵoı. Kınoǵa baryp kelgeninde meniń týǵanymdy estip, aǵam sol fılmdegi Nurjamal degen basty keıipkerdiń esimin maǵan qoıýdy surapty. Bala da bolsa sanasynyń túbinde qaryndasym sondaı dala qyzy bolyp, eline, halqyna qyzmet etse degen arman jatqan bolar, bálkim. Ol arman qanshalyqty oryndalyp jatyr, ony endi men aıta almaımyn, meniń tyńdarmandarym, ónersúıer elim ǵana aıta alady.
«Teatrdan kettim, biraq sahnadan ketken joqpyn»-Aýdarmashy, álem ádebıetiniń jaýhary Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵyn» qazaq tiline aýdarǵan qalamger Keńes Iýsýpovtan «ár eldiń shyǵarmalaryn aýdaryp, ár eldiń jazýshysynyń jan álemine boılap júrsiz, bul sizdiń bolmysyńyzǵa, sana-sezimińizge yqpal etpedi me?» dep suraǵanymda, ózine bir ustazy «sen neshe túrli ádebıetti oqyp, neshe tilde jazǵan jazýshylardy aýdaryp júrsiń ǵoı. Senen bolashaqta úlken ıntellıgent shyǵady» degenin aıtqan edi... О́zińiz oryndaǵan Sara, Jibek, Ajar, taǵy basqa qazaq arýlarynyń obrazy, sol sekildi Vıoletta, Djılda, Rozına, Mıkaela syndy eýropalyq tulǵalar partııasy sizge yqpalyn tıgizdi me? Jalpy, sizde keıipkerge elikteý, keıipkerden úırený degen bola ma?
– Qandaı da bir obraz jasaǵanda, árıne, sol obrazǵa barynsha enemin. Sahnada ózime tapsyrylǵan keıipkerdiń ómirin súrip, sonyń ishki álemine boılaımyn, óz keıipkerimniń muńyn óz muńymdaı qabyldap, qýanyshyn óz qýanyshymdaı kóremin. Obrazdy kompozıtor qalaǵandaı shynaıy, túsinikti jetkizý úshin barymdy salatynym anyq. Ondaıda, árıne, keıipkerińdi ózgelerdiń esinde qalarlyqtaı somdaýǵa tyrysasyń. Sóıtip júrip keıipkerińniń barlyq jaqsy jaǵyn, erekshe qasıetterin óz boıyńa qabyldap alasyń. Kórkem ádebıet sekildi, poezııa, suńǵat, sonymen qatar opera da bizge áser etedi. Bizdi tárbıeleıdi. Bizdiń jaqsy keıipkerlerge uqsaǵymyz kelip turady, elikteımiz. Bul tyńdarmandarǵa ǵana qatysty emes, opera oryndaýshylary da shyǵarma keıipkerlerinen emosııalyq áser alady. Biraq men barlyq kezde sahna men ómirdiń shekarasyn bilemin. Shynaıy ómirdi sahnaǵa, sahnany shynaıy ómirge aralastyrmaımyn. Ár nárseniń óz orny bar. Sahnada bıik patshaıym bolsań da, úıde qarapaıym áıel ekenińdi umytpaýyń kerek. Bul qaǵıda alǵash ret sahnaǵa shyqqan kúnnen bastap meniń sanama umytylmastaı bolyp jazylǵan.
-Qazaqtyń kórnekti kompozıtory Tólegen Muhamedjanov sizge ómirlik jar retinde de, ónerde tirek retinde de kóp demeý bolyp kele jatqanyn aıtyp júrsiz. Tólegen aǵa sizdi ylǵı damýǵa, izdenýge úgittedi. Al siz she? Ol kisiniń mýzasy bolyp shyǵarmashylyǵyna dem bere aldyńyz ba?
-Biz Tólegen ekeýmiz de shyǵarmashylyq adamdarymyz. Bir-birimizdi jaqsy túsinemiz, jan-júregimizben sezinemiz. Janyńda ózińdi túsinetin, seniń myqty maman, úlken tulǵa bolyp qalyptasýyńdy qoldap, tileýińdi tilep otyratyn adamnyń bolǵany óte mańyzdy nárse. Bul turǵyda meniń ómirimdegi Tólegenniń róli men yqpaly qandaı bolsa, Tólegenniń ómirindegi meniń rólim jáne yqpalym dál sondaı dep aıta alamyn. Men óz kúıeýimniń qyzmetin, onyń ustanǵan joly men moınyna alǵan mindetteriniń qyr-syryn jaqsy bilemin jáne únemi qoldap, onyń ár jetistigine qýanyp, maqtanyp otyramyn.
– Aıtpaqshy, Tókeń «Aqjelken» atty ánin «otbasymyzdyń gımni» dep ataǵan edi.
– «Aqjelken» – biz shańyraq quryp, otbasy bolǵannan keıin, men alǵash ret uzaq ýaqytqa gastrolge ketkende Tólegenniń tereń saǵynysh ústinde jazǵan áni. Ol búginde bizdiń otbasymyzdyń jáne dostarymyzdyń ortaq sımvolyna, gımnine aınalǵany da ras. Bul án bizdiń birligimizdi arttyryp, bárimizge ortaq qýanysh, shabyt, ińkárlik syılaıdy. Biz osy ándi oryndaǵanda sózben aıtyp jetkizgisiz lázzat alamyz, qýattanyp, qýanyshqa kenelemiz.
– «Aqjelken» ánin oılasam, maǵan sizder mýzykany ortaq balalaryńyzdaı nemese analaryńyzdaı aıalap, mýzyka taǵdyry týraly tolǵanyp, áńgimelesip otyrǵan beınede elesteısizder... Jalpy áńgimelerińizdiń shamamen qansha paıyzy mýzyka jóninde bolady?
– Biz shyǵarmashylyq adamdary bolǵannan keıin kóbine áńgimemiz mýzyka, shyǵarmashylyq josparlar, ıdeıalar týraly bolatyny ras. Biz úshin bul kádimgi ómirlik taqyrybymyz jáne rýhanı qajettiligimiz sekildi.
– Taıaýda «Mama» atty halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń jetekshiligin qolǵa alǵanyńyz týraly estigen edim.
– Iá, maǵan «Mama» atty halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń Qazaqstan fılıalyna jetekshilik etý usynylǵany ras jáne men ony qabyldadym. О́ıtkeni qaıyrymdylyq men úshin tyń nárse emes edi. Barlyq kezde qaıyrymdylyq maqsattaǵy konsertterge, aksııalarǵa qatysyp kele jatyrmyn ǵoı. Ázirge ol uıym óz jumysyn bastaǵan joq, qujattary daıyndalý ústinde.
– Teatrdy qalaı qıyp tastap kettińiz?
– Iá, men teatrdan kettim, biraq bul sahnadan ketti degen sóz emes. Burynǵydaı gastrolge shyǵyp, spektaklderge qatysyp turamyn, án salyp konsertterge shyǵatyn bolamyn. Máselen, alda 28 qazan kúni Astanadaǵy «Astana» konsert zalynda jeke konsertimdi bermekshimin. Ol keshti uzaq oılanyp, «Sizderge móldir sezimmen» dep atadym. О́ıtkeni sol keshte tyńdarmandaryma ózimniń barlyq jyly lebizimdi, kóńilimdi, sezimimdi jetkizgim keldi. Konsertime О́ner ýnıversıtetiniń stýdentteri, ártúrli baıqaýlarda laýreat bolǵan jas ánshiler qatyspaqshy. Olar jaı ǵana ánshiler emes, naǵyz talanttar, daýysy jaqsy, bolashaǵy zor ánshiler. Buıyrtsa biz birge konsert kórermenderine tamasha kesh syılaımyz dep oılaımyn
.– Nurjamal Pernebekqyzy, siz rasynda erte tanylyp, eldegi eń úlken marapattarǵa erte qol jetkizdińiz ǵoı. Sizdińshe, ónerdi moıyndatyp, ataqqa qol jetkizý qıyn ba, álde sol jıǵan abyroıdy saqtap qalý qıyn ba?
-Men Ǵabıt Músirepov, Nurǵısa Tilendıev sekildi birtýar tulǵalardan bata alǵan baqytty adammyn. Iá, men óner jolyn bastamaı turyp, áý basta-aq baq qusy meniń basyma kep qondy. Sáttilik men jaqta boldy, olaı deıtinim, eń alǵash ret baq synaǵanymda-aq júzdegen úmitkerdiń arasynan ustazdarymnyń úmiti meni alǵa ozdyryp, Qyz Jibek róline men tańdap alyndym. Ol – órge bastaǵan óner jolymnyń basy edi. Biraq sodan beri kúnde eńbektenip, kúnde ózimdi jetildirýge jumys istemegen bolsam, men búgingi dárejege jetpes edim. Demek ekeýi de ońaı emes. Ekeýi de eńbekke jáne Allanyń buıyrǵan baǵyna baılanysty. Men qazir de izdenisti, jumysty toqtatqan emespin. Sahnada júrgenime otyz jyldan assa da men eń úlken qýanysh-baǵymdy osy joldan taýyp kele jatyrmyn. Adamnyń izdenip, damý, jetilý qabileti sarqylmaıtyn bolsa, ol – ǵajap nárse! О́mir men úshin osynysymen qundy, osynysymen qyzyq.
Áńgimelesken Názıra BAIYRBEK, jýrnalıst, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty
Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»