Aımaqtar alaqany aıalaǵan Astana

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty bıylǵy Joldaýynda «Bıyl – biz úshin erekshe qasterli jyl. Biz el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qadam bastyq. Bodan jurtty búgingideı bostan kúnge jetkizgen bul jolda biz bıik belesterdi baǵyndyrdyq», dep atap kórsetti. Iá, bıylǵy jyl azattyq ańsaǵan uly dala perzentteri úshin shynynda da aqjarylqap jyl. Sonyń dálelindeı elordada Sary­ar­­qa tósin bereke men birlikke, án men jyrǵa bólegen oblys kúnderi erekshe aıtýly sharalar qatarynda ótip jatyr. Buǵan deıin Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy sheńberindegi búkilhalyqtyq uly merekege oraı Astana qalasynda Atyraý, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Qos­­tanaı, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Mań­ǵystaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń kúnderi ótkendigin gazetimizde keńinen jarııaladyq. Keshe elordamyzda Almaty, Batys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynyń kúnderi bastaý aldy.

* * *

JETISÝ JERINIŃ JETISTIGI

Jer jánnaty Jetisý bútkil kórki men kelbetin, barsha sáni men salta­natyn Arqa tósine ala kelgen sııaqty. Bas qalamyzdaǵy Jastar saraıynyń aldyndaǵy alań da, segiz qatar keń joldan turatyn Respýblıka dańǵyly da dúbirli mereke qushaǵynda. Atshap­­ty­­­rym alańda qaz-qatar tizilgen aq­shań­qan kıiz úıler men kógildir sha­­­tyrly saýda sóreleri Jetisý jerinen bir dúıim el kóship kelgendeı saýda-sattyqty qyzdy­ryp, án men kúıdi kúmbirletip jatyr. Taý dese taýy, baý dese baýy bar, aıdyndy kól, sarqyraǵan ózendi ólke atanǵan Taldyqorǵan óńiri tamyljy­ǵan tabıǵatymen qatar óndirisi órken­dep, aýyl sharýashylyǵy damyǵan óńir­lerdiń birinen sanalady. Bıylǵy jyl­dyń qańtar-qyrkúıek aılarynda ob­lys­ta aýylsharýashylyq óniminiń jal­py kólemi 202 mıllıard teńgeni qura­dy. Oblysta jemis-jıdek ósirýmen 800-den astam sharýashylyq qurylym­dary aınalysady. Qazir sharýa qoja­lyqtary 317 baq pen 7 gektar júzimdik ósirip, 35 gektarlyq 459 jyly jaıda ónim ósiredi. Qazir oblysta almanyń atasy – Almatynyń aportyn qaıta túletý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. 2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aı­la­rynda oblysta ónerkásip óndirisiniń kólemi 308,3 mıllıard teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibi 253,7 mıllıard teń­ge­niń ónimin shyǵardy. Azyq-túlik ón­di­risiniń úlesi 62,4 mıllıard teńge bol­dy. Indýstrııalandyrý kartasy aıa­syn­da bıylǵy jyldyń ekinshi jarty­syn­da oblysta 5 iri joba iske qosyl­dy. Múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý maqsatynda osy ba­ǵyt­­­taǵy sharýashylyqtarǵa 878 asyl tuqymdy buqalar satyldy. Sońǵy kezde jańadan 7308 bas asyl tuqymdy iri qara ósiretin 83 fermerlik sharýa­shy­lyq quryldy. Oblysta mal basyn ósi­rý máselesi de oıdaǵydaı júzege asy­rylyp keledi. Bıylǵy jyly oblys ekonomıkasyna 249,1 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde óń­ir ekonomıkasy erekshe damýda. Ási­rese, Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyna kóshirilgennen bergi kezeńde óńirdiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq jaǵdaıy serpindi damý baspaldaǵyna kóshti. Bıyl óńirde 578 myń sharshy metr turǵyn úı paıda­lanýǵa berildi. Qurylys jumys­tary­­nyń kólemi ótken jyldyń 121,5 paıy­zyn qurap, 125,4 mıllıard teńgege ul­ǵaıdy. 2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aılarynda oblys boıynsha 14401 jańa jumys oryndary ashyldy.

* * *

TOLAIYM TARTÝYMYZ

Jetisýdiń sýly da nýly óńirine ornalasqan Balqash aýdanynyń eńbekkerleri negizinen aýyl sharýashylyǵymen, onyń ishinde jaıylym sáni – mal basyn arttyrýmen aına­lysady. Bizdiń aýdanymyzd­a­­ǵy 15 selolyq okrýgtiń tur­­ǵyn­dary búginde asyl tu­qym­dy mal basyn ósirýge den qoı­ǵan. Aýdanymyzda qazir asyl tuqymdy mal ósiretin 13 iri sharýashylyq jumys isteıdi. Munda negizinen qazaqtyń etti aqbas sıyrlary jáne muhıt­tyń arǵy jaǵynan ákelingen amerıkalyq gereford tuqymdy etti baǵyttaǵy qara mal  ósiriledi. Balqash aýdanynda qazir aqtyly mal ósirýmen 907 sharýa qojalyǵy aı­nalysýda. Jalpy alǵanda, aýdany­myz­da qazir 67 myń iri qara, 14 500 jylqy, 125 myń qoı ósiriledi. Bul rette óńi­rimizdiń aıtýly azamaty, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń ıeligindegi «Jaqsylyq» sharýa qoja­lyǵyn erekshe atap ótýge bolady. Sol sııaqty kúrishshi Áben Qystaýbaevtyń «Birlik agrofırma» JShS bı­ylǵy jyly 1600 gektar kúrish­tiktiń ár gektarynan 48 sentnerden ónim aldy. Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­­dyq torqaly toıy qarsańynda Astanada ótkizilip jatqan ob­lysymyzdyń jármeńkesine Bal­qash aýdanynyń eńbek­ker­le­ri ózderiniń qomaqty úlesin qos­­ty. Atap aıtqanda, bizdiń aýylsharýashylyq taýar óndi­r­ý­­shileri bul jármeńkege 3 tonna kúrish, 3 tonna pııaz, 2 tonna kartop, 2 tonna kókónis, 700 kılo et ákeldi. Bul bizdiń eńbek­ker­lerdiń búkilhalyqtyq merekege tartqan tolaıym tartýy. Meırambek QANATBEKOV, Balqash aýdandyq aýylsharýashylyq jáne maldárigerlik bóliminiń bastyǵy.

* * *

QOS QURLYQTY QOSQAN QAZYNALY О́ŃIR

Ejelden Edil men Jaıyq arasynda qonys tigip, qos qurlyq – Eýropa men Azııanyń arasyndaǵy altyn kópir atan­ǵan Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı shejiresi mol, óndiristik qýa­ty­nyń áleýeti ortaımaǵan tuǵyrly ólke ekendigi belgili. Bul ólkede kezinde Altyn Orda, Aqorda, Noǵaıly orda­la­ry tý tikken. Búginde qurylǵanyna 210 jyl tolyp otyrǵan Bókeı handyǵy da sol uly shejireniń sabaqtastyǵy. Kezinde qazaq dalasyna azattyǵyn ańsa­ǵan kúnbatys Alashorda tarıhy da osy óńirde bastaý alǵan. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń qoly jetken búgingi mereıli Táýelsizdik osy óńir­ler­degi aıtýly kúres shejirelerimen shyńdalǵan. Sondyqtan da el Táýel­siz­­diginiń 20 jyldyǵy aıasynda Astanada ótip jatqan Batys Qazaqstan oblysy kúnderiniń mereıi erekshe salmaqty. О́rkendi óńirdiń 2011 jylǵy qań­tar-qyrkúıek aralyǵyndaǵy ónerkásip ónimderin óndirý kólemi 1124,8 mıllıard teńgeni qura­dy. Gaz óndirý kó­lemi 12886,3 mıllıon tek­­she metr bo­lyp, 2010 jyl­­­dyń sáıkes merzimimen salys­tyr­ǵan­da 18,2 paı­yz­ǵa ósti. Mashına jasaý sala­syn­da 11982,0 mıl­lıon teńgeniń óni­mi ón­dirildi. Munaı óńdeý óndirisiniń ón­im shyǵarý kólemi 35320,1 mıllıon teń­­geni qurap, 2010 jyl­dyń sáıkes merzimimen salystyr­ǵanda 1,6 ese ósti. So­ny­men birge 381,6 mıllıon teńgeniń to­qyma buıymdary jáne kıimderi shy­ǵa­ryldy. Tamaq ónim­derin shyǵarý kó­lemi 19813,5 mıllıon teńgeni qurady. Osy merzimde oblysta negizgi kapı­talǵa 114,5 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Onyń 54,7 mıllıard teńgesi shetelderden tikeleı quıylǵan ınvestısııa bolyp tabylady. 2010 jyly ob­lys­ta respýblıkalyq jáne aımaqtyq ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde 9 ınvestısııalyq joba júzege asy­ryl­dy. Olardyń ishinen 54 mVt gaz-týr­bı­naly elektr stansasy, «Qarashy­ǵanaq – Oral» gaz qubyrynyń 2-kezeńi jáne basqa iri jobalardy atap aıtýǵa bolady. Oblysta osy merzimde aýyl sha­rýa­shy­ly­ǵy jalpy óniminiń kó­­le­­mi 51,8 mıl­lıard teńge boldy. Oblystyń barlyq sanattaǵy sharýa­shy­­lyq­ta­ry esepti kezeńde 51,7 myń tonna et, 194,2 myń tonna sút, 105,9 mıllıon dana jumyrtqa óndirdi. Oblysta orta jáne shaǵyn kásipker­likti damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Qazir munda 36,1 myń shaǵyn kásip­kerlik sýbektiler tirkelse, olarda 65 myń adam jumyspen qamtylǵan. Osy merzimde shaǵyn bıznes sýbektileri 108,4 mıllıard teńgeniń ónimin óndir­di. Oblysta ústimizdegi jyldyń 10 aı­yn­da 10199 jańa jumys orny ashyldy.

* * *

SAPALY О́NIM SAÝDA SÚRESINDE

Bıyl elimiz úshin erekshe aıtýly jyl bolyp otyr. Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Nazar­baevtyń basshylyǵymen elimiz óz Táýelsizdiginiń 20 jyl­­dyǵyn to­laı­ym tabys­tar­men qarsy alýda. Táýelsiz Qa­zaq­stan­nyń óndirisi ór­kendep, aýyl sharýashylyǵy qar­­qyn­dy damý ústinde. Onyń aıqyn mysalyn bizdiń Batys Qazaq­stan obly­­­sy­nyń aýyl sharýa­shy­lyǵy sa­la­synan da aıqyn kórýge bo­lady. Oblys dıqan­dary bıyl­ǵy jyly bitik egin ósirip, ár gektardan 10 sent­­­ner­den astyq jınady. Mal basyn qystan qońyn tómen­detpeı alyp shyǵý maq­sa­tynda 1,5 jyl­dyq jem-shóp qory ázir­len­di. 2011 jyl­ǵy 1 qa­zan­daǵy jaǵdaı boıynsha 2010 jyl­­dyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda ob­lysymyzdaǵy qoı sa­ny 1,4 paıyzǵa, jylqy 13,3 paıyzǵa ósti. Oblysymyzdyń aýylsharýashylyq eńbekkerleri Táýelsizdik toıynyń sheń­­berinde bas qalamyzda ótkizilip jat­qan oblys kúnderine mol tartý-taral­ǵy­lar­men kelip otyr. Edil men Jaıyq, shejireli qos ózenniń jaǵasynan jol tartqan oraldyq kerýen 2,5 myń sha­­qyrym jol júrip, astanalyqtar men qala qonaqtaryna ósirgen ónimderin, án men jyrlaryn toıǵa shashý retinde alyp keldi. Atap aıtqanda, oblys aýyl sharýashylyǵy eń­bek­kerleri Astana­da­ǵy jármeń­kege 80 tonna et, 20 tonna balyq, 180 tonna kókónis jetkizdi. Bul aıtýly kúnge oblysymyzdyń 12 aýda­ny­nan 56 aýylsharýashylyq sýbekti­leri kelip otyr. Oraldyqtar bul kúnge jár­­­meń­ke só­re­sindegi sapaly azyq-túlik ónim­de­ri­men birge ónerli óńirdiń án men jyryn da tartý etýde. So­nymen birge Batysta ej­el­­­­den bastaý alǵan qolóner sheber­le­ri­niń ne­she túrli buıym­dary da jár­­­meń­kege kelgen qonaqtardy tamsandyrýda. Marat OŃǴARBEKOV, Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy.

* * *

О́NDIRISTI О́ŃIRDIŃ О́RKENDI О́RISI

Astana qalasy ákimdiginiń aldyndaǵy ortalyq alań asqaq áýen qushaǵynda qalyqtap tur. Kerekýden jetken kúmbirli kúı, Baıanaýyldyń balaýsa áýezi alańǵa jınalǵan astanalyqtar men qala qonaqtaryn óner qudiretimen baýrap, mereıli el merekesiniń asqaq rýhyna tánti etkendeı. Alań tórindegi aq shatyrly sahnada myń burala bılegen kerekýlik kerim qyzdardyń sheberligi jármeńkege jınalǵan jurttyń janaryn eriksiz ózine tartyp, saýda sórelerinen góri rýh qudyretiniń áleýetin arttyra túskendeı. Qurylǵanyna 73 jyldyń júzi bolǵan Pavlodar oblysy Táýelsiz Qazaqstannyń óndiristi de órkendi óńiri ekendigi búgingi osy bas qalamyzda ótip jatqan oblys kúnderiniń aıasynda aıryqsha pash etildi. Iá, Pavlodar oblysy respýblıka­myz­dyń biregeı óndiristi óńiri ekendigi anyq. Oblystyń úlesine respýblıkadaǵy óńdeý ónerkásibiniń 7 paıyzy, kómir óndirisiniń 70 paıyzy, ferroqorytpa ón­di­risiniń tórtten úsh bóligi, elektr ener­gııasynyń 40 paıyzy tıesili. Sonymen birge bul óńirde sońǵy jyldary máshıne jasaý, metall óńdeý óndiristeri erekshe qarqyn alyp, aýyl sharýashylyǵy sala­sy da tolaıym tabystarmen damyp keledi. О́tken jyly óńirlik ónim óndirisi kólemi 1993 jylmen salystyrǵanda 430 ese ósip, 1031,9 mıllıard teńgege jetti. Jan basyna shaqqandaǵy óńirlik ónim óndirý 1993 jylǵy 531,9 AQSh dolla­ry­nan 2010 jyly 9387,1 AQSh dollaryna jetip, 18 ese artty. 1993 jyldan bergi ýaqytta oblystaǵy óner­ká­sip óndirisiniń kólemi 256 ese ósip, 2010 jyly 844 mıl­lıard teńge boldy. Mine, bereke-birligi tolysqan, ón­di­risi ósken óńirdiń tátti Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy ishinde jetken jetistik­te­ri­niń bir belesi osyndaı. Aımaq ekonomıkasynyń órkendeýine Elbasynyń tikeleı bastamasymen elimizde júzege asyrylyp jatqan úde­meli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy qarqyndy serpin berdi. Baǵ­darlama sheńberinde 168 ın­vestısııalyq joba júzege asy­rylýda. Qazirdiń ózinde 42 iri óndiris ortalyǵy iske qosyl­­dy. Sońǵy 10 jylda oblysta 45 iri ón­di­ristik kásiporyn ashyldy. О́ńirde 1990 jyldan beri aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da ónim óndirý kólemi 73 ese ósip, ót­ken jyldyń so­ńyn­da 60,7 mıllıard teń­gege jetti. Aýyl­sharýashylyq qu­­ry­lym­­darynyń sany 1991 jyly 618 birlikti qurasa, 2010 jyly 4120 birlikke jet­ti. Agroónerkásip kesheninde mal sha­rýa­shylyǵy, qaıta óńdeý jáne aýyl­sha­rýa­shylyq ónimderin saqtaý salasynda 35 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. О́ndiristi óńirdiń órkendi órisi oblys turǵyndarynyń áleýmettik áleýetin art­ty­rýǵa barynsha jaǵdaı jasaýda. Táý­elsizdik jyldary oblysta 2535,9 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Osynyń esebinen turǵyndardy bas­panamen qamtý kórsetkishi jaqsaryp, 1994 jyly oblystyń árbir turǵynyna 16,9 sharshy metrden kelse, 2010 jyly árbir turǵynǵa shaqqanda 20,9 metrden aınaldy. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý maqsatynda da aıtarlyqtaı sharalar júzege asyryldy. 2005-2011 jylda­ry oblystyń densaýlyq saqtaý salasy 20 jańa nysanmen tolyqty. Osy merzimde oblysta 30 jańa mektep ashylyp, 15,5 myń oqýshy sapaly bilim bastaýyna den qoıdy. Mádenı mekemeler jelisi 271 nysanǵa kóbeıdi. 2008 jyly respýb­lı­kamyzda alǵash ret Pavlodar qalasynda Dostyq úıi ashyldy. Onda 19 etno-má­denı birlestik jumys isteıdi. Sońǵy jyldary 328 sport ǵımaraty salynyp, kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Oblysta 838 sport sheberi, 133 halyqaralyq dáre­jedegi sport sheberi jáne 3 Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen sport sheberleri daıyndaldy. Oblys kúnderi aıasynda ortalyq al­ań­da ashylǵan «Kereký-Baıanaýyl jár­­­meń­­­kesi» atty aýylsharýashylyq jármeń­­ke­sine oblystyń 152 aýylsharýashylyq qu­ry­­lymy ózderi óndirgen azyq-túlik taý­ar­laryn ákeldi. Pavlodarlyqtar jár­meń­ke­ge 800 tonnadan astam 27 túrli sapa­ly azyq-túlik ónimderin jetkizgen. Onyń ish­inde 101 bas sıyrdyń tutas eti, 52 jyl­­qynyń tutas eti, 210 bas qoıdyń tutas eti, 1800 qustyń tutas eti ákelin­gen. 37 tonna shujyq ónimderi, 23 tonna etten jasalǵan jartylaı fabrıkattar jármeńkeniń saýda sórelerinen oryn alǵan. 255 tonna kartop, 80 tonna sábiz, 35 tonna qyzylsha, 40 tonna qyryqqabat, 17 tonna sút ónimderi, 12 tonna bal, 14 tonna balyq astanalyq tu­­tynýshylar­dyń joǵary talǵamynan shyq­ty. Baıan­aýyl óńirinen jetken 7 myń lıtr bal qymyz jármeńke tutynýshylarynyń tańdaıyn tamsandyrdy. Alań ortasyna tigilgen aqshańqan kıizdi aq ordalar kelýshilerdi erekshe es­te­tı­kalyq áserge bólep, shynaıy tańdaı qaq­tyrdy. Bul aq ordalar óziniń mán-maǵy­nasyna qaraı «Ulttyq óner kıiz úıi», «Dástúr», «Ǵasyrlar úni», «Aı­tys», «Sa­ıat­shylyq kıiz úıi» degen ataýlarmen erekshelenedi. Bul kıiz úıge kelýshiler sýretke túsip, ekzotıkalyq sýretterdi eskertkishke alady. Aqıqatynda Astana qala­sy­nyń ortalyq alańynda qa­nat jaıǵan Pavlodar oblysynyń jár­meń­kesi men qol­óner kórmesi, úlken sahnadan tyń­dar­­man­da­ryna syılaǵan asqaq ánderi qala jurtshylyǵyn umytylmas áserge bólep, shynaıy rızalyq sezimine bólendi.

* * *

IRGELI QOJALYQTYŃ IRI JETISTIGI

Men 1998 jyly sharýa qojalyǵyn quryp, asyl tuqymdy mal basyn ósirýdi maqsat tuttym. Alǵashqyda qıyndyq boldy. Qazir jaǵdaıymyz túzelip, sharýashylyǵymdy irilendirýge qol jetkizdim. Men basqaratyn «Tabys»  sharýa qojalyǵynda búginde 1600 bas asyl tuqymdy iri qara, 1200 bas qoı ósiriledi. Son­­­­daı-aq qazaqtyń jaby tu­qymdas jyl­qysyn ósirýdi qolǵa aldym. Qa­zir sharýa qojalyǵymda 620 bas jyl­qy bar. Aqkól aýyldyq okrýgine qarasty bizdiń qojalyqta qazir aýyldyń 32 turǵyny turaqty ju­mys­­pen qamtylǵan. Sharýa qoj­a­ly­ǵy óz ónimderin ıgilikke jaratý maq­sa­tynda da jemisti jumys istep keledi. Qazir sharýa qoj­a­lyǵy Ekibastuz qa­lasynyń áleý­met­tik or­yndaryn et jáne sútpen qamtamasyz etetin biregeı sharýashylyqqa aı­nal­­­dy. Elbasynyń aýyl sha­rýashylyǵy eńbek­ker­le­rine degen shynaıy qam­qorlyǵynyń nátıje­sinde sharýa qojalyǵynda óndiriletin árbir kılo sıyr etine 120 teńge, jylqy etine 92 teńge, qoı etine 50 teńge, qymyzdyń árbir lıtrine 60 teńge sýbsıdııa beriledi. Bul bizdiń sharýashylyǵymyzdyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa qomaqty qoldaý bolyp otyr. Sońǵy kezde irilengen irgeli «Tabys» sharýa qojalyǵy qaladaǵy az qamtamasyz etilgen otbasylaryna qaıyrymdylyq kómek jasaıdy. Aýyldyń aýrýhanasyn, mektebin qysqy kómirmen qamtamasyz etýge qolushyn beremiz. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy barsha qazaqstandyqtar úshin uly mereke dep esepteımin. Sondyqtan da men oblys kúnderi sheńberinde ótip jatqan osy jár­­meńkege 3,5 tonna et jáne basqa azyq-túlik ónimderin ákeldim. Ettiń ár kılosyn 800-850 teńgeden saý­da­laımyz. Manat ALǴAMBAROV, «Tabys» ShQ jetekshisi. ______________________ Betti daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY; sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT