Astanamen aıshyqtalǵan Beıjiń beınesi

Qytaı astanasynda Qazaqstan elordasynyń mádenıeti kúnderi ótti Uly eldiń uly astanasy... Qytaı memleketiniń bas qalasy Beıjińge qa­tysty bul sózdi tolyq senimmen-aq aıtýǵa bolady. Bir qaraǵanda ásireleý sııaqty kórinetin mundaı kózqarasty onyń myńdaǵan jyldarǵa tamyr tar­tatyn tarıhy da, 20 mıllıondy quraıtyn turǵyndarynyń sany da, kerek deseńiz, jyl sanap emes, aı sanap derlik qaryshtap alǵa basyp kele jat­qan búgingi damý qarqyny da rastaıdy. Birqatar batystyq sarap­shy­lar endi bir jı­yrma jyldan keıin Qytaı damýdyń barlyq jaǵynan da AQSh-ty artqa tastaıdy degen sózdi teginnen-tegin aıtpasa kerek. Ol ol ma, ózderi tań­da­ǵan sosıalıstik júıege adaldyǵynan tanbaǵan Aspan asty eli Amerıkańdy jıyrma jylǵa jetkizbeı-aq shań qaptyrady deýshiler de joq emes. Qazirgi Beıjiń qalasy ornalasqan aýmaqta bizdiń dáýirimizge deıingi alǵashqy myńjyldyq­tyń ózinde-aq qalalar bolǵan eken. Solardyń biri Iаn patshalyǵynyń astanasy Szı qalasy bolyp tabylady. Al bizge belgili Pekın degen ataýdy ıemdengenge deıin qala Beıpın, Iаnszın, tipti Hanbalyq degen de ataýlarmen tanymal bolǵan. Pekın sózine keler bolsaq, osydan tórt júz jyl buryn fransýz mıssıonerleri qalany Pekın dep ataǵan kórinedi. Biraq bul ataý qytaısha sóıleý mánerine múlde sáıkespeıdi. Sondyqtan da HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qala ataýy naqty qytaısha aıtylýyna qaraı beıimdetilip, sodan bastap ol qaǵıdatty túrde Beıjiń dep jazylatyn bolǵan. Osyndaı ataǵy álemge máshhúr qalada táýel­sizdigine qol jetkizgenine 20 jyl ǵana bolǵan jas Qazaqstan memleketi astanasynyń mádenıeti kúnderiniń ótýi, qytaılar tarapynan Qazaq eline qoshemet kórsetilýi, árıne, maqtanarlyq-aq jáıt. Sóz retinde aıta ketý kerek, Beıjiń men Astana 2006 jyldan beri baýyrlas qalalar bolyp sana­la­dy. Bul da Qazaqstannyń qabyrǵasyn endi ǵa­na nyǵaıta bastaǵan elordasy úshin úlken mártebe. Astana qalalyq máslıhatynyń hatshysy Ermek Ospanov bastap barǵan elordalyq dele­ga­sııanyń alyp kórshimizben jaqyn tanysýy Uly Qytaı qorǵanyn aralap kórýden bastaldy. Qy­taı tilindegi ataýy «Uzyn qabyrǵa» degen ma­ǵynany bildiretin bul qorǵan dúnıe júzindegi eń iri arhıtektýralyq eskertkishterdiń sanatyna ja­tady. Onyń uzyndyǵy qaltarys-burylys­ta­ryn qosa alǵanda 8850 shaqyrymnan asady eken. Ras, bul qashyqtyqty 6500 shaqyrymmen shekteıtinder de bar. Al qorǵannyń bir shetinen ekinshi shetine deıingi aralyq 2500 shaqyrymdy quraıdy. Alǵashqy qabyrǵa qurylysy «hýnný» (ǵundar) dep atalatyn kóshpeli halyqtardyń shabýylynan qorǵaný úshin bizdiń dáýirimizge deıingi III ǵasyrda Sın áýletinen shyqqan Sın Shı-Hýandı ımperator bılep turǵan kezde bastalypty. Sonymen birge ol «Ortadaǵy ımperııa» qaramaǵyndaǵylardyń jartylaı kóshpeli ómir saltyna aýysyp, jabaıylarǵa qosylyp ketpeýi úshin qytaı órkenıetiniń shekarasyn naqty belgilep berý mindetin de atqarǵan. Bizdiń zamanymyzǵa deıin sol kúıinde derlik saqtalǵan, búginde týrısterdiń eń kóp keletin ornyna aınalǵan, Beıjiń qalasynan 65 shaqyrymdaı ǵana qashyqtyqta ornalasqan qabyrǵa negizinen alǵanda 1368-1644 jyldary Mın áýleti kezinde salynǵan kórinedi. Jer ataýyna baılanysty Badalın dep atalatyn qabyrǵanyń bul bóligi erekshe kútimge alynǵan. Onda osynda kún saıyn aǵylyp kelip jatatyn myńdaǵan týrısterge neshe túrli dámhanalar men saýda oryndary qyzmet kórsetedi. Birneshe myńdaǵan jyldarǵa sozyla­tyn tarıhynda qabyrǵa talaı-talaı oqıǵalardy bastan ótkergen. Sın áýleti bılegen úsh ǵasyrǵa jýyq kezeńde qabyrǵa ýaqyttyń yqpalymen múlde qulaýǵa jaqyn qalyp, onyń tek Beıjiń qalasyna jaqyn Badalın dep atalatyn aýmaǵyna ǵana kútim kórsetilip turypty. О́ıtkeni ol ózindik turǵyda «astananyń qaqpasy» mindetin atqarǵan. Eki myń jyldan astam tarıhy bar, eki jarym myń shaqyrymǵa sozylatyn qorǵannyń ýaqyt tezine shydamaı búlinshilikke ushyraǵan bólikteri de az emes kórinedi. Tek 1984 jyly Den Sıaopınniń bastamasymen Uly Qytaı qorǵ­a­nyn qalpyna keltirý baǵdarlamasy bastaý alyp, ol qytaılyq jáne sheteldik kompanııalar, sol sııaqty jeke adamdar qarjylary esebinen qarjylandyryla bastaıdy. Qurylysy birneshe ǵasyrlarǵa sozylǵan bul qabyrǵa týraly ańyzǵa bergisiz nebir áńgimeler de jeterlik. 1899 jyly jel sózdi jaqsy kóretin amerıkalyq gazetter qabyrǵa birjola qulatylyp, onyń ornyna avtojol salynbaqshy degen qaýeset te taratqan eken. Osyndaı ǵalamat qurylysty kórý úshin Astanadan kelgen bizder qorǵan boıymen órleı otyryp, shamamen bir shaqyrymdaı jerdi ázer júrip óttik. Qorǵan taýdyń dál jotasynyń ústi­ne salynǵandyqtan birese joǵary kóterilip, birese tómen túsip degendeı, árqıly «asýlardan» ótýge týra keledi. Keı tustary bıikke qaraı qııa­laı kóteriletindikten eki aıaqqa edáýir salmaq tú­sirip, eki ıinderinen entige dem alyp, orta jolda tynystap otyrǵan adamdar da kóptep kezdesedi. Búgingi kúnge deıin jetken ańyzdarǵa sensek, qor­ǵan qurylysyna jarty mıllıondaı adam qa­tys­qan kórinedi. Eger ol zamandarda el halqy 20 mıllıondaı ǵana bolǵanyn eskersek, bul naqa az san emes. Tas kesekterdi qalaý barysynda són­dirilgen áktas qospasy men jelimge uqsas kúrish botqasy paıdalanylypty. Jyl saıyn munda «Uly Qabyrǵa» dep atalatyn jeńilatletıkalyq marafon uıymdastyrylyp, osy sharaǵa qaty­s­qan sportshylar qashyqtyqtyń bir bóligin qo­r­ǵan­nyń jotasymen júgirip ótedi eken. «Qabyrǵa» boıymen órmelep ókpeleri ushqa­nyna qaramastan, tarıhı oryndy kórip tanym-bilimderin tolyqtyrǵan astanalyq delegasııa­nyń kelesi atbasyn tiregen jeri – Beıjiń qala­syndaǵy «Foton Motors» zaýyty boldy. 1996 jy­ly irgetasy qalanǵan bul kásiporynnyń onsyz da qarqyndy damyp kele jatqan Qytaı ekono­mıkasyn alǵa bastyrýda alatyn orny orasan zor. Shaǵyn avtomashınalardan bastap halyq sharýa­shy­lyǵyna qajetti tehnıkalardyń alýan túrin shyǵaratyn zaýyt ónimderi qazirdiń ózinde-aq ha­lyq­aralyq rynokty jaýlap úlgeripti. Oǵan dálel retinde 2004 jylǵa qarasty Qytaıda 5 mıllıonnan astam avtomobılder shyǵarylyp, saýdaǵa tús­kenin aıtsaq ta jetip jatyr. Bul eldiń álem­degi avtomobıl shyǵarýshylar ara­syn­da 5-inshi orynǵa kóterilýine múmkindik bergen. 40-tan astam elder men óńirlerde óz ónim­derin satatyn zaýyttyń Taıaý Shyǵysta, Eýropada, Afrıkada, Azııa men Ońtústik Amerıkada dılerlik jelileri bar. 1998 jyldan bastap zaý­yttyń «VDA 6.0» atty nemistiń sapaǵa baqylaý ja­saý júıesine negizdelgen «ISO 900» álemdik sapa standartyna sáıkes sapaǵa baqylaý jasaý júıesin engizýi shy­ǵarylatyn tehnıkanyń kez kelgen halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýine berik negiz qalap otyr. Máselen, «FOTON» avtobýstary men júk mashı­na­lary baǵasy, sapasy jáne rentabeldiligi j­a­ǵy­nan búginde eń bir joǵary degen baǵalarǵa ıe bolýda. Osy markamen shyǵatyn júk avtomashı­nalaryn onda arnaıy jobalanǵan qondyrǵylar kómegimen fýrgon, evakýator, refrıjerator retinde de paı­dalanýǵa bolady eken. Kásiporyn eko­logııalyq jaǵynan taza elektr qýatymen qozǵa­latyn avtomobılder shyǵarýdy da batyl qolǵa alypty. Aıtqandaı, osydan 4-5 jyl buryn bizdiń Astana kóshelerinde de osy zaýyttan shyqqan avtobýs­tardyń júrgenin elordalyqtar áli umyta qoı­maǵan bolsa kerek. О́kinishke qaraı, soltús­tiktiń qatty aıazyna shydas bere almaǵan ol avto­kólikter kóp uzamaı isten shyǵyp qalǵan bola­tyn. Sóıtsek, kiná zaýyttan emes, taǵy da ózimizden bolypty. Arada deldaldyq jasaǵan pysyqaılar baǵasynyń arzandyǵyna qyzyǵyp, avtomashına­lardyń klımattyq jaǵdaılarǵa qan­shalyqty sáıkesetindigine múlde «nazar aýdarma­ǵan». Dá­lirek aıtqanda, ońaı olja tabýdy kók­segender máseleniń mánisin bile tura Qazaq­stannyń aýa raıyna jaramsyz kólikterdi ádeıi alyp kelgen. Bir qyzyǵy, bul jáıtten zaýyt ókilderi de habardar bolyp shyqty. Al endi, keıbir málimetterge qara­­ǵanda, ózderindegi klımat­tyq jaǵdaıdy eskere oty­ryp jumys isteıtin Reseıde «FOTON» mar­­kaly júk kólikteri osy elde shyǵatyn osy tektes júk kólikterin áldeqashan-aq tyqsyra bastapty. Qytaılyq zaýyt óniminiń qanshalyqty suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn ózimiz keltirgen osynaý az­ǵan­taı derekterden-aq aıqyn ańǵara berýge bolady. Qalalyq máslıhat hatshysy Ermek Ospanov bastaǵan astanalyqtar sapardyń ekinshi kúninde Beıjińniń bas josparymen tanysyp, qala meri Go Szınlýnmen kezdesý qurmetine ıe boldy. Kezdesý barysynda Qazaqstannyń Qytaı úshin TMD elderi arasynda Reseıden keıingi ekinshi saýda árip­tesi bolyp tabylatyndyǵy, eki eldiń de qalyp­tasqan osy baılanystardy odan ári damyta túsýge barynsha múddeli ekendigi erekshe atap kórsetildi. Beıjiń qalasynyń meri jańa jetilip kele jatqan Astananyń aıaq alysyna óziniń únemi nazar aýdaryp otyratynyn aıta ketýdi de umytqan joq. Qytaı astanasynyń bas josparyn beıneleıtin pavılon tórt qabattan turady, qurylys ala­ńy 16 myń sharshy metrdi qurasa, kórme ala­ńy 8 myń sharshy metrdi quraıdy. Osyndaǵy beınezalda Qazaqstannan kelgen meımandar úshin qala­nyń ótkenin, búginin jáne bolashaǵyn aldyńa jaı­­yp salatyn fılm kórsetildi. Onda keleshekte boı kóteretin qurylystarmen qatar, Beı­jiń­de­gi tarıhı eskertkishter men olardy saqtaý jol­dary da óte tartymdy beınelengen. Keń ekrandy fılmdi qaraı otyryp, ózińdi sol kınoda kór­se­tilgen qala kóshelerinde júrgendeı kúıde sezi­ne­siń. Qalanyń bas jospary úshin ózindik ról atqa­ra­tyn zaldar pavılonnyń ár qabatynda ret-re­timen ornalas­qan. Tipti, pavılondy aralaýshy­lar­ǵa arnalǵan «demalys aımaǵy» da muqııat eskerilipti. Qalabasymen ótken ystyq yqylasty áńgime­den soń astanalyq delegasııa Beıjińniń Halyq ókilderi jınalysynyń Turaqty komıtetiniń tór­­­aǵasy Dý Deınmen kezdesti. «Beijing Hotel» qonaq­­­úı­inde ótken kezdesý sońy baýyrlas qalalar ara­­­syndaǵy qarym-qatynastardy odan ári jetildire túsý jónindegi memorandýmǵa qol qoıý rá­si­mimen aıaqtaldy. Osy oraıda Beıjińniń Halyq ókilderi jınalysynyń 770 depýtattan turaty­nyn, olar­­­dyń zań shyǵarýshylyq jáne qalanyń damýyna qatysty mańyzdy máselelerdi sheshýmen qatar, joǵary laýazymdarǵa, onyń ishinde sottar da bar, taǵaıyndaý quzyryna ıe ekendigin de aıta ketken jón. О́z kezeginde Astana qalalyq máslı­hatynyń hatshysy táýelsizdik­­­tiń 20 jyldyǵy qarsańynda elordalyqtarǵa osyndaı qurmet kór­setkenderi úshin qytaılyq áriptesterine alǵysyn jetkizip, ejelden tarıhı kórshiler bolyp taby­latyn el­­­derdiń arasyn­daǵy dostyq baılanys­tardyń alda­­­­­­ǵy ýaqyttar­da da damı túsetinine senim bildirdi. Sonymen birge ol jańa boı túzep kele jatqan Astana qalasynda EQYU Sammıtiniń, VII Qysqy Azııa oıyndarynyń, Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńe­si­niń jáne basqa da kóptegen halyqaralyq mańyz­dy shara­lardyń ótkizilgenin aıryqsha atap kórsetti. Beıjiń qalasynyń orta tusynda «Tyıym sa­lynǵan qala» degen ataýymen belgili saraılar kesheni bar. 720 myń sharshy metrdi alyp jatqan bul «qala» álemdegi eń úlken saraılar kesheni bolyp tabylady eken. Ol XV ǵasyr men XX ǵasyrdyń basyna deıin Qytaı ımperatorla­ry­­nyń basty saraılar kesheni bolyp kelgen. Mın jáne Sın áýletteriniń 24 ımperatory dál osy saraılarda otyryp óz bıligin júrgizgen. Qy­taı­daǵy nysan­­­dar ishinen 1987 jyly IýNESKO-nyń búkilálem­dik adamzat muralary tizimine eń alǵash engizilgen de osy arhıtektýralyq eskertkish. Osy saraılar ishinde 8707, al ańyz boı­ynsha 9999 bólme bar dep esepteledi. Ǵımarat­tardy salýǵa mıllıon qu­rylysshy men 100 myń maman tartylypty. «Tyıym salynǵan qala» óz zamany turǵy­synan alǵanda tańǵajaıyp sıpattamalarymen erekshelengen. Máselen, osynaý alyp saraılar kesheninen birde-bir pesh murjasyn taba al­maısyz. Sonaý zamandardyń ózinde-aq munda jylý júıesi turǵyn-jaılardyń edeni astymen júrgizilgen. Al jylý kózderi, bizshe aıtqanda, qazandyqtar qurylystan syrtqary jerde orna­las­tyrylǵan. Munyń ózi birinshiden, saraılar­dyń ishin tútin men ystan saqtasa, ekinshiden, órt qaýipsizdigi úshin de óte qolaıly ról atqarǵan. 1987 jyly jaryqqa shyqqan «Sońǵy ımperator» dep atalatyn kınofılm osy jerde túsirilgen kórinedi. Búginde álemniń túkpir-túkpirinen kelgen týrıster tamashalaıtyn bul saraılar aýma­ǵyna HH ǵasyrdyń basyna deıin birde-bir sheteldiktiń aıaǵyn attap basa alma­ǵanyn da aıta ketý oryndy. Osy «qalanyń» bir shetinen ekinshi shetine jetý úshin bir shaqyrym­nan astam jol júrýiń kerek. Eger qos qaptalda ornalasqan sán-saltanaty kóz tartatyn, ulttyq naqyshtar­men bezendirilgen ǵımarattardy ara­laı­tyn bol­sań, onda bútindeı bir kúnińdi arnaýyńa týra keler edi. О́ıtkeni, onyń eniniń ózi 753 metrdi quraıdy. Bul aıtylǵandardyń shyn­dyǵyna osy bir «qala ishindegi qalamen» tanysý barysynda ózimiz de anyq kóz jetkizdik. Astanadan barǵandar úshin Beıjiń sóziniń qazaqsha maǵynasynyń «Soltústik astana» degendi bildirýi de áldebir uqsastyqty sezdirip, qulaqqa jyly estilgendeı áser eteri anyq. Sebebi bizdiń de óz qalamyzdy keıde aýyzeki tilde «Soltústik astana» dep atap jatatynymyz bar. Den Sıaopınniń ekonomıkalyq reformalary bastalǵannan keıingi ýaqyttarda Beıjiń qalasy­nyń aýmaǵy aıtarlyqtaı ulǵaıa túsken. Biraq bul qubylys damýmen qatar kóptegen problema­lar­dy da kóldeneń tartqanǵa uqsaıdy. Jol keptel­meleriniń kóbeıýi, aýanyń lastanýy, tarıhı qurylystardyń qıratylyp, eldiń kedeı aýdan­darynan, ásirese selolyq jerlerden mıgrant­tar­dyń aǵylýy sonyń aıǵaǵy bolyp sanalady. Osyndaı jaǵdaılardy eskere kelip, úkimet 2005 jyly qalanyń jan-jaqqa qaraı keńeıe berýin toqtatý jóninde sheshim qabyldaıdy. Eldiń sol­tústik jáne soltústik-shyǵysynda paıda bola­tyn qumdy daýyldar da jyl saıyn Beıjińniń mazasyn alyp turatyn kórinedi. Astana aýasyn lastanýdan qorǵaý maqsatynda qalanyń shet aımaqtaryndaǵy ónerkásip kásiporyndaryna óz óndiristerin neǵurlym taza jolǵa qoıý, óıtpegen kúnde Beıjiń aýmaǵynan múlde ketý jóninde talap qoıylǵan. Osyndaı bıik talap údesinen shyǵa almaǵan kóptegen zaýyttar el astanasynan birjola qonys aýdarýǵa májbúr bolypty. Deı turǵanmen, qalanyń búgingi tańdaǵy damý qarqyny óte joǵary. Qazirgi zamanǵa laıyq­talyp salynǵan kóp qabatty úıler men ǵıma­rat­tar Beıjińniń kórkin burynǵydan da góri asha túsýde. Qurylystyń osynshalyq ekpindi júrip jatýynyń ózge turmaq, tipti beıjińdikterdiń ózin tań qaldyryp otyrǵan syńaıy bar. Osydan on eki jyl burynǵy Beıjińdi búgingi qalamen salystyrýǵa múlde kelmeıdi degendi aıtty bizge qytaılyq aýdarmashy qyz. Buryndary velosıpedtermen, mopedtermen júretinderdiń kóp bol­ǵandyǵy sondaı, kóliktiń osy túrleriniń ózi-aq kóshelerde keptelme týǵyzyp turǵan eken. Búginde velosıpedter azaıyp, olardyń ornyn avtomashınalar almastyra bastapty. Kóshe tol­ǵan Japonııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Germanııa­nyń jap-jańa avtomobılderi. Bizdegi tárizdi eski-qusqy mashınalar kózge onsha shalyna bermeıdi. Muny da eldiń ekonomıkalyq damýda qan­shalyqty alǵa ketkendiginiń basty kórsetkishte­riniń biri retinde qabyldaǵan jón. Uly halyqtyń – isteri de uly. Oǵan bizdiń búgingi Beıjiń qalasynyń jaı-japsarymen ta­ny­sa júrip-aq kózimiz jetti. Júrdim-bardym istelgen sharýalardyń talaıyn kórip, «áttegenaı­dan» aýzymyz bosamaıtyn bizdi qytaı halqynyń jasaǵan árbir jumysyn tııanaqtylyqpen tyn­dy­ratyny tańdandyrdy. Qalada turǵyzylǵan árbir ǵımarattan ádemilik qana emes, sonymen birge kórgen adamynyń mysyn basatyndaı sal­maq­tylyq pen sustylyq ta seziledi. Qurylys­tar­dyń 5-10 jylǵa emes, júzdegen jyldarǵa negizdelip, urpaq ıgiligine jaraıtyndaı etip salynǵany baıqalyp-aq tur. Keshegi keńestik kezde kósem­derdiń portretteriniń jaǵalaı ilýli turatynyn kórgen jáne ámirshil-ákimshil júıede solaı bo­lýǵa tıisti dep túsinetin biz sosıalızm jolyn­da­ǵy eldiń astanasynan birde-bir portret kóre almadyq. Sóıtsek, munda kózi tiri kósem­derge eskertkish ornatýǵa nemese olardyń sýretterin ilýge tyıym salynady eken. Osyǵan qa­rap-aq keshegi ózimiz kórgen Keńes ókimetinde jarasymsyz qy­ly­qtardyń az bolmaǵanyn ańǵar­dyq. Sóz oraı­ynda Beıjińniń Tıananmen dep atalatyn basty alańynyń álemdegi eń úlken alań bolyp sana­la­tynyn da aıta ketý kerek. Qalanyń qaq ortasyn­d­a Badalın dep atalatyn joǵary shapshańdyqpen júrýge arnalǵan avtojol bar. Ol jolmen júrý úshin 20 ıýan tóleýiń kerek, onyń esesine baǵ­darsham da joq, keptelis­tiń ne ekenin de bilm­eı­siń. Jalpy, munda avto­kó­likterdiń kóptigine qara­mastan jol-kólik oqı­ǵalary óte sırek kezdesetin kórinedi. Bul da ár­kimniń óz isine jaýapkershilikpen qaraıtynynyń nátıjesi. Eni úsh metrge jaqyndaıtyn trotýarmen júrip kele jatyp onyń bir jaq shetine kedir-budyr plıta tóselgenin ańǵardyq. Sóıt­sek, ol soqyrlarǵa arnalǵan jol eken. Jańaǵy uzynsha pishindegi kedir-budyrlar kóshe qıy­ly­syna kelgen tusta dóńgelek kedir-budyrlarǵa aýysyp ketedi. Ol da zaǵıp kisiniń sol arqyly tabanymen-aq óziniń qaı jerde turǵanyn bilip otyrýy úshin arnaıy jasalypty. Jan-ja­ǵyn­daǵy kez kelgen nársege kóz sala turyp olardyń báriniń de aldyn ala oılastyrylyp, belgili bir maqsattar úshin jasalǵanyn baı­qaı­syń. Qoǵam­dyq oryndardaǵy dárethanalardyń bárinde de múgedekterge arnalyp jabdyqtalǵan arnaıy kabınalar bar. Bizdi bárinen buryn 20 mıllıondaı (resmı túrde «kóship-qonýshy halyq» degen ataý alǵan 10 mıllıon adamdy qosqanda qalada 30 mıllıon halyq bar dep esepteledi) halyq turatyn qalada túnniń kez kelgen mezgilinde alańsyz júre berýge bolady degen sóz qaıran qaldyrdy. Osyny estigen bizdiń otandas­ta­ry­myz shydamaı ketip biz bolsaq qarańǵy tústi degenshe syrtqa shyǵýǵa qorqamyz degen renishterin de aıtyp saldy. Onyń syry bul elde tártip buzǵan­darǵa qatań jaza qoldanylatynynda bolsa kerek. Rasynda da, tártip ornamaǵan, zań jumys istemegen jerde qandaı da bir jetistikke qol jetkizemin deý bekershilik. Árkim zańdy qur­mettep, tártipke baǵynǵan jaǵdaıda ǵana qolǵa alǵan isten belgili bir nátıje shyǵatynyna senim artýǵa bolady. Ásirese, mıllıardtan astam turǵyny bar Qytaı úshin temirdeı tártip óte qajet. Ár nárseniń mánisin áriden oılaıtyn qytaı halqy sirá, osyny durys túsingen-aý degen oı keledi. Qalanyń úlkendigine qaramastan avtobýstarda júrý jola­qy­sy da qalta kóte­rer­likteı – barar jerińniń qashyqtyǵyna qaraı bizshe alǵanda 25 teńge men 50 teńgeniń arasy. Aı­lyq ortasha tabystary 700 dollardy quraıtyn beıjińdikter úshin bul aqy­nyń qymbat bolyp eseptelmesi anyq. Tipti eki bólikten turatyn, syrt­qy beınesi de jarasymdy kórinetin qoqys salǵyshtarynyń ózi qaldyqtardy qatty-jumsa­ǵyna qaraı bóle otyryp tastaýǵa arnalǵan. Úlken-úlken qonaqúılerdiń aldyna avtok­ó­li­k­pen jaqyn kelýiń úshin avtomatty túrde ashy­lyp-jabylyp turatyn shlagbaýmnan ótýiń kerek. Sóıtse, ol kelip-ketip jatqan avtomashı­na­lardy sýretke túsirip turady eken. Biz úshin «usaq-túıek» nárse bolyp kórinetin bul sııaqty erekshelikter Beıjiń qalasynda óte kóp. Má­se­len, bul elde qarańǵy túse ushaqtardyń ushpaıty­nyn, Beıjiń áýejaıynyń túnge qaraı múlde derlik jabylatynyn da osynda kelgende bildik. Onyń ózi qaýipsizdik úshin qabyldanǵan shara kó­rinedi. Qyrǵyzstannyń «Bishkek eır» áýe kompa­nııa­synyń Shyńǵys Aıtmatov esimi berilgen «A-320» ushaǵymen túnde ushyp kelip Beıjiń áýe­jaıyna qonyp, arada úsh kún ótkende dál sol ushaqpen taǵy da túndeletip Astanaǵa qaraı bet túzegen biz ǵana Qytaı eli aspanynyń túngi tynyshtyǵyn buzǵandaı boldyq. Qytaı astanasynda elde resmı túrde ta­nyl­ǵan 56 ulttyń báriniń de ókilderi turady. Tur­ǵyn­­dardyń 95 paıyzyn etnostyq qytaılar sana­la­­tyn handar quraıdy. Bizdi osyndaı baı tarı­hy bar elde 5 myń qazaqstandyqtyń bilim alyp jat­qany qýantty. Men «qýantty» degen sózdi án­sheıin aıta salyp otyrǵan joqpyn. Malaı­zııa­nyń burynǵy úkimet basshysy Mahathır Mohammad aıtqandaı, ýaqyttarynyń kóbi ereýildeýmen óte­tin, moral­dyq jaǵynan alǵanda túsiniksizdeý jol­dy tańda­ǵan batystan góri, ejelgi mádenıeti, baı tarıhy bar, salt-dástúrlerine berik shyǵys­qa qaraı betburys jasaǵan, Qazaqstannyń bola­shaǵy bolyp tabylatyn jastarymyzdy Qytaı sııaqty elde oqytqan durys-aý degen oıǵa qaldyq. Osyn­da bolǵan 2-3 kúnde aýdarmashy retinde bizge kó­mek kórsetip, qasymyzdan tabylǵan Dına, Álııa esimdi qazaq qyzdarynyń minez-qulyqtary men bilim deńgeıleri de meniń osy oıymdy rastaı tústi. Beıjińdegi Astana qalasynyń mádenıeti kún­deri Beıjiń Grand teatrynyń konsert zalynda qoıylǵan Qazaqstan óner sheberleriniń konsertimen qorytyndylandy. Nurjamal Úsenbaeva, Aıman Musaqojaeva, Talǵat Musabaev, Roza Rym­baeva, Edil Qusaıynov, Jámıla Serkebaeva sııaqty talantty ártisterimizdiń, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaıratker Aıtqalı Jaıymov jetekshilik etetin Astana qalasy memlekettik fılar­monııasynyń qazaq halyq ult-aspaptar orkestri­niń qatysýymen ótken óner keshi shy­nymen-aq kórermender kózaıymy bola aldy. Osy teatrdyń ekinshi qabatynda uıymdas­ty­ryl­ǵan Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna jáne jańa elorda – Astana qalasynyń tabys­ta­ryna arnalǵan kórme de jınalǵan qaýymdy rıza ete bildi. Seıfolla ShAIYNǴAZY. Astana – Beıjiń – Astana. Aspan asty eliniń astanasynan alǵan áserler týraly áńgimeni osymen tá­mamdaýǵa da bolar edi. Biraq... Osy elge kelgen birqatar aǵaıyndary­myzdyń, dálirek aıtqanda, ártisterimizdiń (al olardyń jalpy sany 165 adam boldy) sahnada ǵana emes, sonymen birge kóshede nemese qoǵamdyq oryndarda júr­­gende de ózderin ártis retinde sezinetindigi kóńilge azdap kóleńke túsirdi. Úıdegi daǵdysymen «ashy sýdy» simirip alǵan birqatar qandastarymyz ózderiniń syrt elde júrgenderin, olardyń minez-qulyqtaryna, ózderin-ózderi ustaýyna qarap qazaq degen halyqqa, jalpy Qazaqstanǵa baǵa beretinin «umytyp» ketetin tárizdi. Keıbir keleńsiz kórinister ushaq ishinde de oryn alyp, ondaılardy tártipke shaqyrýǵa tyrysqan stıýardessalardyń ábden yǵyr bolǵanyn da estip-bildik. Osyndaılardy kórgen kezde bálkim shetelderge shyǵatyn adam­dardy jınap alyp, syrtta júrgende olardyń ózderin qalaı ustaýlary kerektigi jóninde aqyl-keńester berip, túsinik ju­mys­taryn júrgizse qalaı bolar edi degen oı da qylań beredi. Al ondaı eskertýlerden nátıje shyǵarmaıtyndar, tula boıy tunyp turǵan talant bolsa da, endi qaıtip shetelderge jiberilmeıtindeı shara qabyldansa. Munyń ózi, túptep kelgende, qazaqtyń, odan qaldy, búkil Qazaqstannyń abyroı-bedeli úshin paıdaly bolar edi.