Jibekteı jumsaq jan edi

Áńgime janrynyń has sheberi Saıyn Muratbekov búginde kózi tiri bolsa, 75 jasqa keler edi. Taǵdyrdyń jazýyna ne shara... Kóńilge medet eterimiz, ol artyna ólmes týyndylaryn qaldyrdy. Iá, ol tól ádebıetimizdiń qorjynyna mol olja salýmen qatar, qazaq prozasyna tyń tynys, ózgeshe óris ákelgen jazýshy. Sondyqtan da, onyń qalamynan týǵan «Meniń qaryndasym», «Raıgúl», «Jýsan ısi», «Basynda Úshqaranyń», «Jabaıy alma» sııaqty áńgime-hıkaıattary ýaqyt tabymen eskirip qalmaı, búgingi oqyrmannyń da izdep júrip oqıtyn súıikti shyǵarmalaryna aınalǵan. Biz búgin jazýshynyń jan jary Márııam Muratbek kelininiń esteligin oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Saıynmen bir aýylda turdyq. Alǵash kórgenim 1953 jyly. Bizdiń úıde un bitip qaldy da, anamyz: «Kolhoz qambasynan ózim baryp suramasam, senderdi balasynyp bermes», dep ózi ketken. Sálden soń esik aldyna shana kelip toq­tady. Shyqsam, bir jigit eki qap un ákelgen eken. Maǵan kómektesip, túsirisip jiberdi de: – Meniń atym – Saıyn, tany­syp qoıaıyq, al seniń atyń she? – dep surady. Men atymdy aıttym. Sodan bastap kórgen jerde sálemdesip júrdik. Men oqýymdy bitirip, aýylǵa keldim. Onda anam, ini-sińlilerim turatyn. Ákemiz qaıtys bolǵan. Sol aýyldaǵy aý­rýhanany basqardym. Saıynnyń anasy da kópten beri osy jerde akýsherka bolyp qyzmet isteıdi eken. Bilmegenim bolsa, sol kisimen aqyldasamyn. Jónin aıtyp, aqyl-keńes berip júrdi. Bir kúni ol kisi: – Márııa, balam aýyryp, 3-4 kúnnen beri ystyǵy túspeı tur­ǵany. Baryp kórip beresiń be? – dedi. Men: – Táte-aý, ózińiz de medıksiz ǵoı, – desem: – Sen de qarap kórshi, kómegiń qajet bolyp turǵany, – deıdi. Aý­rýlardy qabyldap bolǵan soń, álgi kisiniń úıine birge baryp, qaraýǵa týra keldi. Balasynyń baspasy (angınasy) asqynyp ketipti. – Táte, siz jumystasyz, eshkim qaraı almaıdy ǵoı. Aýrýhanaǵa jatqyzaıyq, – dep edim, anasy birden kelisti. Qolyna: «Erteń saǵat on kezinde kel», dep qaǵaz jazyp berip kettim. Bir aptadaı emdelip, jazylyp shyqty. Arada biraz kún ótken soń taǵy kelip tur. – He boldy, taǵy aýyryp qaldyń ba? – deımin. – Joq. Stýdenttermen birge kúzgi jumysqa Qostanaıǵa ketip bara jatyr edim. Qoshtasyp keteıin dep keldim, – deıdi. – Jaqsy, jolyń bolsyn! Endi aýyrma, – desem, kúlimsirep: – Men kelgenshe kút, – dedi. – Túsinbedim, – dep edim. – Sen maǵan kóp jigitterdiń biri dep qana qaraısyń ba? Meniń kóńilim basqa, túsinshi meni, – deıdi. Erteńine anasy kelip: – Ázer ketti. «Siz qaraı jú­rińizshi, maǵan ol qyz unaıdy», dep. Men maǵan da unaıdy dedim, – dep jymııady. Men de kúlip: – Táte, sonda qaısyńyzdy tań­daıyn, – desem: «Báribir ǵoı, biz bir adambyz ǵoı», – dep tur. – Buıryq biledi ǵoı, táte, – dedim de qoıdym. Bir aıdan keıin Saıyn kelip tur. – He, aýyryp qaldyń ba? – Joq, jumystan qaıttym, – deıdi. Keshke úıge kelsem, anam: Saıynnyń ákesi kelip: «Ruqsat berseń, 3-4 kúnnen keıin quda túseıik» dep ketti, – dep otyr. – Sen ol balaǵa qalaı qaraısyń? О́zi jaza­tyny bar, jazýshy bolamyn dep oqyp júr. Senderdi men jalǵyz baǵyp júr­min, qalaı bolar eken?» – dep sóziniń aıaǵyn bulyńǵyrlatyp bitirdi. Naǵashylarymnyń qolynda ósken­dik­­ten, anamdy táte deıtinmin. – Basqalary unamaıdy, buıyrǵany bolar, – dedim. Sol jyly úılendik te, keler jyly Sákeń syrttaı oqıtyn bólimge aýysty. – Hege olaı ettiń? – dep edim. – Jazatyn bolǵan soń aýyl ómirin bilýim kerek eken, – dedi. Eki jyldan keıin meni aýdandyq partııa komıtetine shaqyrtyp, birinshi hatshy Alybaev degen aǵaı aýdan ortalyǵyndaǵy perzenthanaǵa basshy etip qoıǵysy keletin oıyn bildirdi. Men otbasymnyń barlyǵyn, jolda­symnyń Almatydaǵy joǵary oqý ornynda syrttaı oqıtynyn aıttym. – Ol kim? – dedi. – Muratbekov Saıyn. – Bilemin. Jaqsy boldy. Aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy etip kimdi qoısaq dep otyr edik. Durys boldy. Endi kelesiń be, qaryndasym? – dep kúldi. – Jaraıdy, aǵa, – dep 4-5 kúnnen keıin jańa jumysqa kiristik. Bir jyldan soń Taldyqorǵan ob­lysy Almaty oblysyna qosyldy da biz Almatyǵa keldik. Aeroport jaqtan páter jaldap, 4-5 jyl turdyq. Sákeń oblystyq «Jetisý» gazetine jumysqa kirdi. Odan «Qazaq ádebıeti» gazetine aýysty. Sol jyldardan bastap, Ju­meken, Ábish, Asqar Súleımenov, Zeınolla Serikqalıev, Qalıhan, Maǵ­zom, Jaısańbek syndy shyǵarma­shy­lyq adamdarymen aralasa bastady. Áýe­jaı­dyń janynda bolǵandyqtan, is­saparǵa baratyndar bizdiń úıge kelip qonatyn da, tań eleń-alańnan olardy Sákeń ekeýmiz shyǵaryp salatynbyz. Áýejaı men bizdiń úıdiń arasy bir-aq aıaldama. Sol mańda Birinshi maı atalatyn shaǵyn kól bar. Joldastarymyz jaz kezinde soǵan kelip túsip, demalyp, qona jatyp qaıtatyn. Birde Sákeń Muqaǵalıdy ertip keldi. Otbasy áli aýylda, ózi salt júrgen kezi eken. Men kartop pen etten qýyr­daq jasap jatyr edim. Sákeń keshke qaraı «sháı» dep, óte shóldep keletin. Qonaq kelgen soń, tamaq salaıyn dep et alyp kelip em, Muqaǵalı: – Márııash, maǵan et aspa. Qazir myna qýyrdaq pen shaıdy aldyǵa alalyq. Sonan soń jaqsylap kespe jasashy, – dedi. Kespe jasap berdim. Sondaı bir raqattanyp otyryp ishti. Onyń artynan terlep-tepship samaý­ryn­nyń shaıyna qandy. Qonyp, erte­ńine Sákeń ekeýi kólge túsip, demaldy. Men jeıdesin jýyp, shalbaryn útiktep berip em, balasha qýanyp: – Lashyn balalarmen kóship kelgenshe kelip turaıynshy, – dep máz bolyp, rıza kóńilmen attandy. Kórgen jerde: «Haliń qalaı, qaryndasym? Aına­laıyn!», dep jany qalmaıtyn. Sákeń «Alǵashqy qar», «Qysqy kesh», «Ananyń armany», «Otaý úı» áńgimelerin, «Qyran qus kók júzin sharlap ketti» atty ocherk, dıplom jumysyn sol áýejaı mańyndaǵy pá­ter­de turǵanda jazdy. Tórt-bes jyl­dan soń qaladan úı berdi. Munda «Kúsen-Kúseke», «Jabaıy alma», «Jý­san ıisi», «Kókoraı», «Basynda Úshqaranyń», taǵy basqa týyndylary dúnıege keldi. Máskeýden oqý bitirip kelgennen keıin «Tel ósken ul» kınopovesin, «Jeńeshe», «Kúzgi buralań jol», «Qudanyń fokýsy», «Bireý» áńgimelerin jazdy. Biraz aýdarma jasady. Olardyń ishinde Ońtústik Afrıka elderiniń progresshil jazýshysy Aleks La Gýmanyń «Tas ǵalam», Ánýar Álimjanovtyń «Ustazdyń oralýy», taǵy basqa týyndylar bar. Osylardyń ishinde «Basynda Úsh­qaranyń» áńgimesiniń jazylý tarıhy bylaı edi. 1967 jyldyń jazynda Sákeń Tahaýı Ahtanov, Berdibek Soq­paqbaev úsheýi Saıynnyń aýylyna baryp, eki aptadaı jaılaýdy tamashalap, otaǵasymyzdyń ata-babalary, naǵashy atalarynyń mekenin aralap qaıtty. Jaılaýlary Qapal taýy men Tekeli taýynyń arasy. Ortasynda Qora ózeni aǵyp jatyr. О́te asaý, tasyǵanda maldy da, adamdy da aǵyzatyn doly taý sýy. Sol ózenniń jaǵasynda jazdaı malshy­lar qonystaıdy. Joǵary­daǵy ja­zyqta Muratbek atasynyń jaı­laýy. Odan árirektegi tekshe naǵa­shy atasy Tileýdiki. Eki júz metr­lik bıikten «Burqan bulaq» dep atalatyn sarqyrama qulaıdy. Úsheýi sol jerlerdi aralap, dema­lyp, rıza bolysyp qaıtqan. Kelgennen keıin bir kúni Saıyn maǵan: «Oıyma bir keremet sıýjet keldi, sony jazamyn», – dedi. Basyn bastap, oılanyp júrdi. Kelesi jyly Ákim Tarazımen birge Jambyl oblysyna ketti. Sodan kelgennen keıin kúzde jazýǵa otyrdy da álgi bastaǵan dúnıesin aıaqtap, «Basynda Úshqaranyń» degen atpen jarııalady. Týyndysy­nyń basyna «Ákim Tarazıge ar­naımyn» dep jazdy. Áńgimesin Ákim aǵaǵa arnaý sebebi, ekeýi bir týǵandardaı tatý, adal dos edi. «Ákim kókemiz 1962 jyly jazda oqýdy Máskeýden bitirip kelgende alǵash Tahańmen birge baryp tanysyp edik», – dep otyra­tyn Sákeń. 1964 jyldan bastap aǵaly-inili baýyrlardaı birin-biri syılap, sońǵy kúnderge deıin jaq­s­y aralasty. Saıajaıdaǵy úıde terezesi taýǵa qaraǵan bir bólmeni Ákim Tarazı qatty unatatyn, kelgen saıyn sol bólmede jatatyn. «Bul jerden Naızaqara taýy jaq­sy kórinedi, sonysymen unaıdy», – deýshi edi. Áli kúnge deıin qo­ńy­raý shalyp, Almatyǵa kelse, úıge soǵyp, amandyq surap, qamqor bo­lyp júredi. Dál qazir ondaı adal dostyqqa árkim de zárý emes pe. Al bizdiń joldastyǵymyz ta­my­ryn tereńge jaıyp, birge týǵan baýyr­lardaı jaqyndasyp ketkenbiz. Shyǵarmanyń basty keıipkeri Áset – Saıynnyń ózi. Zaǵıpa – áli de bar, aqsary, aqjarqyn kelin­shek-tin. Qazir aýylda turady. Mal­shynyń áıeli. Shyn aty – Sárýar. Almatyǵa kelse, mindetti túrde úıge soǵady. Sáýletaıǵa keletin bolsaq, áńgimede baıandalǵan jaǵdaı shynymen de bolǵan oqıǵa. Ony Sákeń biraz óńdep, shyǵarmaǵa qosqan ǵoı. Al ápke dep otyrǵany – Muratbektiń inisi Muratýdyń qyzy. Áńgimedegi uzatylyp jatqan sol qyz bolatyn. Basqa keıipkerler de osy Qońyr aýylynyń turǵyndary. Sákeń týǵan aýylyn, onyń ásem tabıǵatyn, móldir bulaǵy men asqar taýyn súıetin... Nesin aı­taıyn, kelmeske ketti ǵoı kóp kúnder... Ol shyǵarmalaryn kóbinese tún­de otyryp jazatyn. Jyl mezgilderinen kúzdi jaqsy kórdi. Jazýǵa jańbyr ne qar jaýyp tur­ǵanda otyrǵandy unatýshy edi. 1987-1988 jyldary qatty jótel qysyp, dárigerler demikpe (astma) degen dıagnoz qoıdy. Taý jaqta saıajaıymyz bar edi. «Sol jaqta kishkene tynshımyn», dep sonda jıirek baryp júrdi. Kúzde úlken bir bólmeniń ortasyn peshpen bó­lip, ekeýmiz sonda kóship aldyq. Jyl ótpeı jóteli cap qoıyp ketti. «Myna jerdiń aýasy jaqty maǵan, endi osynda turamyn», dep sony­men ol jerde toǵyz jyl turdyq. 2003 jyly sýsamyr (saharnyı dıabet) degen dert cap etip, odan emdelip júrgende taǵy syrqatqa dýshar boldy. Dál osy kezde úlken qyzymyz aıaqasty ınsýlttan qaı­tys bolyp, bul aýyr soqqy Sákeń­niń dertin ýshyqtyryp jiberdi. Keıingi kezde: «Men myna aýrýdy jeńe alatyn túrim joq. Álsirep baramyn. Sen myqty bol, eń bolmasa qalǵan balalarǵa bas-kóz bol», – dep aıtýmen boldy. Saıyn – eshkimge jamandyǵy joq, kerisinshe, qolynan kelgenshe bárine kómek kórsetip, eshkimdi renjitpeýge tyrysatyn jan bola­tyn. Aınalasyndaǵylardyn bárine – otbasy, bala-shaǵasy, ini-qaryn­dastary, áke-sheshesi, týǵan týysta­ry, dostaryna da óte meıirimdi edi. Mádenıetti, ustamdy-tyn. Bárin tereń oılap, aqylmen sheshetin. Abaı atamyzsha aıtqanda «aqyryn júrip, anyq basatyn» adam der edim. Shyǵarmalarynyń barlyǵynda Saıynnyń shynaıy sezimi, taza kóńili aıqyn baıqalyp, adal júregi soǵyp turady. Keıipkerleri qandaı uıań, sypaıy, bııazy bolsa, Saıyn dál sondaı jan-tyn. Qansha jerden aıt, aıtpa, Sa­ıynnyń orny men úshin bólek qoı. Jarty ǵasyr otasyppyz. Qatty ketip, bet jyrtysyp kórmepti. Ot­basy bolǵan soń neshe túrli jaǵdaı bolady ǵoı, biraq ta, jazatyn adam el, halyq adamy bolǵan­dyqtan, keshirimdilikpen, sabyr­ly­lyqpen qaraýǵa ty­rysa­tynmyn. О́zi de júre­gi jyly, meıirimdi, jum­saq minezdi adam edi. Jany jánnatta bolǵaı! Marııam MURATBEK KELINI. Almaty.