Aýyl tirshiligin qalaı kórkeıtemiz?

Sońǵy jyldary el basshylyǵy aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýyna úlken kóńil bólýde. Munyń sebebi túsinikti. Bizdiń elimizde kóptegen tabıǵı resýrs kózderi bar. Munaı, metall, ýran, kómir, taǵy basqalar. Biraq údemeli sıpatqa ıe ónerkásiptik áleýetimizdiń qazirgi deńgeıimen eseptegende bulardyń barlyǵy taýsylýǵa jatatyndyqtan jáne atalǵan ónimderge halyqaralyq baǵalardyń turaqsyz bola bastaýynan halqymyzdyń bolashaǵy negizinen aýyl sharýashylyǵymen baılanystyrylady. Sońǵy jyldary álemdik rynoktarda aýylsharýashylyq ónimderine degen suranys turaqty ósýde. Osy suranysty qanaǵattandyrýǵa Qazaqstannyń mol múmkindigi bar. Memleketimizdiń ıeligindegi 272 mıllıon gektar jer durys ıgere bilgen jaǵdaıda urpaqtarymyzdyń alańsyz ómir súrýin qamtamasyz etýshi negizgi tabıǵı resýrs kózi bolyp tabylady. Ol úshin eń aldymen elimizdiń basty salasy – aýyl sharýashylyǵyn zaman talabyna saı órkendetýimiz qajet. 

Mine, osy jaǵdaıdy eskere otyryp, bul salaǵa memlekettik bıýdjetten jylma-jyl mol qarjy bólinip keledi. Endigi mindet – osy qarjyny tıimdi paıdalanyp, ósý múmkindikteri bar qajetti salalarǵa durys baǵyttaı bilý.

Osyndaı mindetti alǵa qoıǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi saladaǵy qordalanǵan problemalardy sheshýdiń naqty joldaryn aıqyndady. Nátıjesinde jeti baǵyt boıynsha agroónerkásip keshenin damytý jónindegi jol kartalarynyń jobalaryn ázirledi. Atalǵan jobalar osydan biraz buryn ǵana mınıstrlikte ótken  Agrarlyq saıasat jónindegi  keńestiń otyrysynda talqylandy. Bul, shamasy, mınıstrliktiń byltyrǵy jyldyń sońynda ázirlegen agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń tujyrymdamasynan keıingi ekinshi úlken qujaty bolsa kerek. Sonymen bul jol kartalarynyń jobalarynda qandaı máseleler qozǵalǵan?

Jol kartasy mynadaı baǵyttar boıynsha ázirlengen eken: tuqym sharýashylyǵy, ósimdikterdi qorǵaý quraldary óndirisi, agrohımııa, azyq óndirisi (azyq teńgerimi), otarly qoı sharýashylyǵy, kóterme saýda ortalyqtaryn damytý jáne  egistik jerlerdi ıgerý. Kartalarda osy atalǵan salalardyń jaǵdaıy, olqylyqtary men problemalary jáne olardy joıýdyń joldary kórsetilip, osyǵan saı bólinetin qarjy kólemi anyqtalǵan.

Máselen, Agroónerkásip keshenin tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý kartasy negizinde aýylsharýashylyq tehnıkalary parkteriniń jaı-kúıimen qosa osyndaı tehnıkalar jasaıtyn kásiporyndardyń áleýetine taldaý júrgizilipti. Taldaý nátıjelerinde myna máseleler anyqtalǵan: aýyl sharýashylyǵy  salasynda qazirgi qoldanysta júrgen traktorlardyń – 65, kombaındardyń 46 paıyzynyń paıdalaný merzimi 17 jyldan asqan.

ondaı-aq traktorlardyń 15 paıyzy qazirdiń ózinde isten shyqsa, 26 paıyzy esepten shyǵarýǵa jatady. Kombaındardyń da jaǵdaıy osyndaı.

Eski tehnıkalardy paıdalaný shyǵyndy kóbeıtedi jáne egindi tolyq jınap alýǵa múmkindik bermeıdi. Osynyń saldarynan tuqym sebý jáne egin jınaý kezinde dándi jáne maıly daqyldardyń 14 paıyzy shyǵynǵa ushyraıdy. Bul degenińiz 200 mıllıard teńge jelge ushty degen sóz deıdi kartany ázirlegen mamandar.

Osy olqylyqtardy joıý úshin tehnıkalar jasaýshy otandyq kásiporyndardy qoldaý sharalary belgilendi. Solardyń qatarynda otandyq tehnıka jasaýshylarǵa óz ónimderin aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerge arzandatyp satý úshin sýbsıdııalar berý, qosymsha qun salyǵynan jeńildikter jasaý sharalary bar. Al otandyq óndiristiń ózdiginen júretin jáne aspaly, tirkemeli tehnıkalaryn satyp alýshylarǵa jeńildikti nesıeler usynylmaq.

Kartany jasaýshylardyń atap kór­se­týin­she, mundaǵy negizgi maqsat – aýyl­sha­rýa­shylyq taýarlaryn óndirý­shi­lerdiń kirisin 20 paıyzǵa kóbeıtý, eńbek ónim­diligin 1,5 esege, óndiris kóle­min 2 esege arttyrý jáne aýyl­sha­rýa­shylyq mashınalary parkin jańartý.  

Tuqym sharýashylyǵy kartasy da joǵa­ry­daǵydaı problemalardy sheshý úshin ázirlenipti. Bul kartany jasaýshylardyń aıtýynsha, egistik ónimdiliginiń áli kúnge deıin artpaı kele ja­týy­na aýylsharýashylyq daqyl­dary tuqymdary sapasynyń tómendigi, tuqym ósirýshi sha­rýashylyqtardyń tehnıkalarymen durys jaraqtandyrylmaýy jáne tuqymnyń tıimsiz sort­tary­nyń paıdalanylýy áser etýde. Sońǵy 5 jylda orta eseppen egis alqaptarynyń 4,6 paıyzyna ǵana elıtaly tuqymdar sebilgen. Ǵylymı derekter boıynsha egis kezinde tómengi reprodýksııaly tuqym paıdalanylatyndyqtan astyqtyń 20 paıyzy óspeı jatyp-aq shyǵynǵa ushyraıdy.  Máselen, elıtaly tuqym sharýa­shy­lyqtaryndaǵy prob­lemalarǵa júrgizilgen taldaý­lar tuqym sebý jáne egin jınaý tehnıkalarynyń jartysy­na jýyǵy, tuqym tazalaýshy teh­nı­kalardyń úshten eki bóligi 10 jyldan astam ýaqyttan beri paıdalanylyp kele jatqandyǵyn kórsetken. Sonyń ishinde tu­qym sebetin tehnıkalardyń 83 paıyzy, egin jınaıtyn tehnı­kalardyń 72 paıyzy, tuqym tazalaıtyn quraldardyń 94 paıyzy jańartýdy talap etedi. 

Tuqym sharýashylyqtarynda paıdalanylatyn tehnıkalardyń eskirýinen týyndaıtyn shy­ǵyn­dar da kóp. Máselen, 1,1 mıllıard teńgeniń elektr qýaty men janar-jaǵarmaıy qumǵa sińgen sý sekildi artyq jumsalýda. Son­daı-aq eskirgen tuqym tazalaı­tyn tehnıkalardyń paıdala­ny­lýy tuqym dánderine zaqy­myn tıgizip, munyń arty egiske se­bil­gen kezde olardyń durys ósip-jetilýine keri áserin tıgizip, sapasyn tómendeýine ákelip soǵýda. 

Tuqym sharýashylyǵyndaǵy osy olqylyq­tar­dy joıý úshin jol kartasy boıynsha keshendi sharalar ázirlendi. Sonyń ishinde tuqym sharýashylyqtaryna sýbsıdııa berýdiń tetikterin jetildirý, sýbsıdııany tek qana joǵary tıimdilik, mol ónim beretin sapaly sorttar úshin berý kózdelinýde. Sonymen qatar respýblıka boıynsha jumys istep turǵan sýbsıdııa berý shemasy da qaıta qarastyrylýda. Eginniń jáne ónimniń sapasyn arttyrý úshin sapasy 1-shi reprodýksııadan tómen emes tuqymdar  paıdalanylmaq.  Munyń ózi sort almasý men sort jańartý úderisin kúsheıtedi dep kútilýde. Mundaı elıtaly tuqym sebiletin egistik alqaptarynyń kólemi kezeń-kezeńmen ulǵaıtylmaq. Máselen, elıtaly tuqym sebiletin egis alqaptarynyń kólemi 2018 jyly 6 paıyzdy quraıtyn bolsa, 2021 jyly ol 12 paıyzǵa jetkizilmek. Osy úshin elıtaly tuqym sharýashylyqtary men tuqym sharýashylyqtarynyń jelisi keńeıtilmek. 

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy maldardy tolyqqandy azyq­tan­dyrý men olardyń ónimdiligin arttyrý – jol kartalaryndaǵy ne­gizgi baǵyttyń biri. О́kinishke qaraı, búgingi kúni mal azyǵynyń tapshylyǵy ótkir sezilýde. Máse­len, bul jónindegi jol kartasynda elimizdegi qazirgi mal men qus kólemin qajetti deńgeıde qam­tamasyz etý úshin qatqyl mal azyǵyn 68 paıyzǵa nemese 33,8 mıllıon tonnaǵa deıin, shyryndy azyqtardy 5 ese nemese 6,4 mıllıon tonnaǵa deıin, quramajemdi 2,5 ese nemese 10,8 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrý qajettigi aıtylǵan.

Mal azyǵy óndirisin damytý úshin oblystarda aınalymǵa jańa jerlerdi qosý jáne mal azyǵy óndirisin ártaraptandyrý sharalary qolǵa alynatyn bolady. Sondaı-aq bir jyldyq jáne kóp jyldyq shópterdiń 1 gektaryna beriletin sýbsıdııany jalǵastyrý, qunary mol jem-shóp  shyǵaratyn kishi sehtardy satyp alýshylarǵa sýbsıdııa berý, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» AQ-tan ishki qajettilikter úshin arpa satyp alý sharalary kózdelinýde.

Mine, osyndaı sharalardyń negizinde mal azyǵy óndirisi jol­ǵa qoıylyp, mal sharýa­shy­lyǵynyń ónimdiligi artady dep kútilýde. Máselen, bul baǵyttaǵy kartany jasaýshylar osyndaı qoldaý sharalarynyń nátı­je­sinde mal sharýashylyǵy ónim­deriniń kó­lemin 21 paıyzǵa, sonyń ishinde sútti mal sha­rýa­shylyǵynyń ónimdiligin 19 paıyzǵa, mal tuqymdarynyń túrlerin 21 paıyzǵa art­tyrýǵa bolatyndyǵyn aıtady. Sóıtip mal sha­rýashylyǵynan 255,6 mıllıard teńgeniń  qo­symsha ónimin óndirýge bolady. 

Sharýalardy der kezinde tyńaıtqysh­tar­men qam­tamasyz etý isinde de problemalar bar­shylyq.  Egistik alqaptarǵa jyl saıyn 260-290 myń tonna kóleminde tyńaıtqysh s­e­bi­ledi  eken. Bul óte az. Negizgi qajettiliktiń bar bolǵany 10 paıyzyn ǵana quraıtyn kór­set­kish. Agrohımııalyq zertteýlerdiń ná­tı­jeleri boıynsha  topyraq quramynda azot já­ne fosfordyń úlesi tómen ekendigi baı­qa­lady. 

Kishigirim jer telimderi bar kóptegen sharýalar úshin tyńaıtqyshtardy zaýyttardyń ózinen tikeleı alyp, olardy temir jol arqyly jet­kizý tıimsiz bolyp keledi. Sondyqtan olar­dyń túr-túrin jaqyn qoımalardan satyp al­ǵan durys sekildi.  

Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń jeti baǵyt boıynsha ázirlengen jol kartalarynda mine, osyndaı qordalanyp qalǵan kóptegen máseleler qozǵalǵan jáne olardy sheshýdiń naqty joldary men qajetti qar­jy kólemi aıqyndalǵan. Eger jol kartalarynyń joba­lary naqty sheshim retinde qa­byldanatyn bolsa, munyń ózi aýyl sharýashylyǵyn damy­týǵa memleket tarapynan jasaly­natyn jańa múmkindik bola­tyn­dyǵy aıqyn.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»