Professor Jasan ZEKEIULY: «Medısınada adam aqyly men qolynan artyq qural joq»

Shyǵys medısınasynyń da­mýynda bizdiń ata-ba­ba­la­rymyzdyń da úlesi bar ekenin dáleldeýmen kele jatqan qazaqtyń bir perzenti bolsa ol – «Jas-Aı» Shyǵys-Tıbet medısınalyq ortalyǵynyń bas dırektory, medısına ǵy­lymynyń doktory, professor Jasan Zekeıuly. Bul kúnde elimizde Jasannyń qo­lynan janyna shıpa tapqan adamdar kóptep sanalady. – Jasan Zekeıuly, táýelsiz­­dik jyldarynyń bederinde elimizge mıllıonnan astam qan­das­tar oraldy. Atajurtqa qaıta qonys aýdaryp jatqan qazaq­tar­men birge aqyl-oı, bilim, umyt bola bastaǵan dástúrler de oralýda. Al siz elge Shyǵys-Tıbet medısınasy tájirıbesin alyp kelgen alǵashqy adamsyz... – Shyǵys-Tıbet medısınasy Shyǵys halyqtarynyń bárine or­­taq. Sol halyqtardyń qataryna al­dy­men biz jatamyz. Sondyqtan 5 ǵasyrdan beri qoldanysta bar Shyǵys medısınasynyń bizge de qatysy bar. – Shyǵys-Tıbet em-domyn meń­gerý óte qıyn desedi. Ba­tys­tyq bilim alǵan siz buǵan qalaı keldińiz? – Eger erinbeı, tabandylyq­­pen qupııasyna boılasań, qabile­­­tiń bol­­sa – alynbaıtyn qamal joq. Osy medısınany tereń meń­gergen kór­shi­lerimiz onyń elge paıdasy kóp ekenine ábden kózi jetti. Dúnıede jer kólemi jaǵy­nan toǵyzynshy oryndy ıelenetin keń baıtaq otan­dy bizge mu­raǵa qaldyrǵan ata-babalarymyz paıym-parasatynyń, kúsh-qýa­ty­nyń arqasynda Shyǵys ilimi men medısınasynyń negizin qalaǵan joq pa?! Ál-Farabı, Ibn Sına, О́teboıdaq sııaqty ǵula­ma­lary­myz boldy ǵoı. Biraq, kósh­pendi halyq bolǵandyqtan kóp derekterimiz Otyrarda oırandaldy. Odan keıingi basqynshylyq so­ǵystar talaı muralarymyz ben dástúr­le­rimizdi joıǵanyn ózińiz bilesiz. Sol ilim-bilimnen qalǵan jurnaq­tyń biri – Qytaıda tabyl­ǵan О́teıboıdaqtyń emshilik ósıet­teri men tájirıbeleri. – Sol uly babamyzdyń eń­bek­teriniń úshten biri ǵana saq­talǵany ókinishti-aq... – Ol kisi halyqtyq em-domdy 7 kitap etip jazǵan. Qalǵandary ór­tenip ketken. О́teıboıdaqtyń sol eńbekterin búginde Qytaı hal­qy­nyń ózi moıyndap otyr. Sol zamandarda qazirgideı myqty me­dısı­nalyq quraldar joq kezde ol tamyr ustap, adamnyń júris-tu­rysy, bitimi men sózine qarap aýrýyn anyqtaı alǵan. Halyq emshiligin zerttep, tájirıbede qolda­nyp, jetildirip úlken eńbekterge aınaldyrǵan. Shyǵys medısınasynyń bir tarmaǵyn keńestik otarshyldyq saıasat ortan belinen úzdi ǵoı. Endigi bizdiń muratymyz zerttelmeı qalǵan, zerttetpeı qoıǵan osy ilim-ǵylymdy túgendeý, halyqtyń ıgiline qaıta berý bolyp otyr. Sońǵy kezde ǵylym men teh­nıkanyń damýyna baılanysty shet­elderde Shyǵys medısı­na­sy­na qa­­­tys­ty ǵylymı-zertteý ıns­tı­týt­ta­ry ashyldy. Sonyń súbeli nátı­je­leri áli de bizge kele qoı­ǵan joq. Men ózim de elimiz egemendik alǵan soń, bar bilgen-túıgenimizdiń ulty­myz­ǵa septigi tısin dep, Qazaq­stanǵa kóship keldim. Shyǵys-Tıbet medısınasy­nyń halyqqa tıgizetin paıdasy kóp ekenine qandasta­ry­myz­dyń kó­zin jetkizgim keldi. Ká­dýilgi medısınaǵa kóne bermeıtin kóp dertke Shyǵys medısınasynyń paıdasy óte zor ekendigin ómirlik tájirıbemnen kórip júrmin. – Egemendiktiń eleń-alańyn­da atajurtqa oralý ońaı bol­maǵan shyǵar? – Ol qıyn kúnderdi elimizben birge eńserdik qoı. Bir memleketten bir memleketke kóshpek túgili, kórshi aýylǵa qydyryp barsańyz da óz qıyndyǵy bolady. Ár eldiń salty basqa, degen bar. Atajurtqa qonys aýdara salý ońaı bola qoıǵan joq. Ol jaqta da biz qarap júrgen joq edik. Halyqty emdedik. Biraq, óz elime oralyp, kóptiń ketigine jamaý bolsam degen oı osy jaqqa súıreı berdi. Munda alǵash kelgende orys tili degen kedergi aldydan shyqty. Til bilmeımin dep toqyrap qalmaı, S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq medısına­lyq ýnıversıte­­ti­niń aspırantýra­sy­na qabyldandym. Tórt jyl bo­ıy ǵylymı eńbek ja­zyp, ony qorǵap shyqtym. – Qazir ózimiz aıtyp júrgen al­­­tyn ıne, ıaǵnı ınemen emdeý terapııasynyń Qazaqstanda keńinen tarala bastaýyna sizdiń de yqpalyńyz bar ekenin dertine daýa tapqan jandar joqqa shyǵara qoımas. Degenmen, on­yń Shyǵys-Tıbet medısınasy ata­lýyna tereńirek úńilip kórsek... – Shyǵys-Tıbet medısınasy­­nyń otany sanalatyn Qytaıda biz­diń dáýirimizge deıingi III ǵa­­­syr­da-aq júıeli medısınalyq eńbekter jaryq kóre bastaǵan. 18 tomdyq «Hýańdy Nesýzın», 12 tomdyq «On Szın» eńbekteri – sonyń dáleli. Sondaı-aq 1026 jyly jaryq kórgen «Qola adam núk­teleriniń atlasy» deıtin ki­tap­tyń orny aıryqsha. Sol zaman­nyń áıgili ǵalymy Van Ben adam­nyń qoladan jasalǵan músinine 600 emdeý núktesin 12 syzyqqa ornalastyryp, hatqa túsirgen. Sol yqylym zamandardan beri ıne emi óziniń erekshe dárýlik qasıetimen adamzattyń saýlyǵyna qyzmet jasap, búgingi kúnge jetip otyr. Tipti bertingi 200-300 jyl kóleminde ıne terapııasy erekshe damydy. Degenmen ınemen emdeýdi tek Qytaı nemese Tıbet ha­lyq­taryna menshiktep qoıýǵa bol­maı­dy. Bul – adamzat aqyl-oıynyń ortaq qazynasy. Oǵan ata-ba­ba­larymyz da zor úlesin qosty. Qa­zaqtyń qarapaıym emshiliginde Shy­ǵys-Tıbet medısınasymen uq­sas­tyqtar óte kóp. Máselen, jo­ǵa­ry qan qysymy barlardyń basy­nan qan aldyrýy, mertikken adam­dardyń parshalanyp ketken súıek­terin otashylyq sheberlikpen qııý­lastyryp, múltiksiz emdep jazýy. О́kpe aýrýyna shaldyq­qan­dardy qy­­­­­­myz, shubatpen qýattan­dyryp, qatty tumaýratqandardy sút qo­syl­ǵan sýyq sýmen ushyq­tap emdeý. Ibn Sınanyń ózi emdeýde núk­telik ýqalaýdy kóp paıda­lanǵan eken. – Elimizdegi aǵa býyn keshegi Keńes ókimeti kezinde eseıip, Batys medısınasyna beıimdelip ósken. Dárigerge barsa aldymen «analızder» tapsyryp baryp, sodan keıin ǵana aýrýynyń atyn bilip jatady. Al siz tamyr ustap dıagnoz qoıady ekensiz. Bul qanshalyqty dál keledi? – Siz eýropasha emdi aıtyp otyrsyz. Biz taýly óńirlerde, qa­zaqtyń en dalasyn jaılaǵan ha­lyq­pyz. Batystyq medısına bol­maǵan kezde de ata-babalarymyz túrli aýrýǵa daýa tapqan. Baıaǵy zamandardan beri el arasynda emshiler, baqsylar, juldyznamashy­lar boldy. Olardyń halyqqa istegen em-domynyń shıpasy boldy. Al men aldyma kelgen naýqas adamdy birden pálenbaı aqshaǵa qan tapsyr, ÝZI-ge tús, tomografııa jasa dep, áýre-sarsańǵa sal­maımyn. Bizdiń ustanǵan óz ereje, qaǵıdamyz bar. Qatyp qalǵan tár­tipke súıenbeý kerek. Medısına únemi damyp kele jatqyn ǵylym. Kóptegen dertterdi men óz qabi­letimmen 100 paıyzǵa deıin dál dıagnoz qoısam da, qajet kezinde zamanaýı medısınalyq qural-jab­dyqtardyń kómegine súıe­ne­min. О́tke, búırekke baılanǵan tas­tardy anyqtaýda mindetti túr­de apparattarǵa júginemiz. Adam­nyń dene qyzýy túspegen jaǵ­daıda qanǵa saraptama jasaımyz. Mundaǵy halyqtyń ulty qandaı bolsa da, aýrýy ábden asqynǵanda keletin ádeti bar. О́zimiz biletin kórshilerimiz derttiń alǵashqy klı­­nıkalyq belgileri baıqala bas­taǵanda-aq aldyn alýǵa qa­re­­­ket jasaı bastaıdy. «Sharshamaı jatyp – demal, aýyrmaı jatyp – em­del», degen qytaıdyń maqaly bar. Osy arada Elbasymyzdyń sa­la­matty ómir saltyn qalyp­tastyr­ý­ǵa, adamnyń ortasha ómir súrý ja­syn uzartýǵa baılanysty qabyl­daǵan baǵdarlamasynyń kókeıkes­ti­ligi óte joǵary ekenin aıta ketkim keledi. Biz osyǵan asa mán bermeı júrmiz. – Jurt Jasan Zekeıuly altyn ıne salady deıdi. Sizdiń qolyńyzdan altyn ıne kór­medik. Osynyń anyǵy qandaı? – Máselen, sizdiń qolyńyz­da­ǵy ıneler halyqaralyq standart boıynsha belgilengen, ǵylymı tur­ǵyda zerttelgen ıneler. Onyń 80 paıyzy kúmisten, 10 paıyzy tazartylmaǵan mystan, ½ paıy­zyna altyn jalatylǵan. Qytaıda Hýa-To degen ǵulama dáriger bolǵan. Sol kisiniń atynda ashylǵan emdik ıne shyǵaratyn zaýyt bar. Sonyń ónimderin paı­dalanamyz. О́ıtkeni, ol halyq­ara­lyq ólshemderge saı. Adam denesindegi núktelerdiń ornalasýyna qaraı, uzyn-qysqalyǵy dál eseptelinip jasalynǵan. Ár naýqasqa kerekti ıneler jeke qutylarǵa salynǵan, sanıtarlyq tazalyǵy da saqtalynady. Bir adamǵa salynǵan ıne kelesi naýqasqa qoldanylmaýy kerek. Altyn ıneniń emdeý qaǵıdasy – adamnyń tabıǵı qýat kózderin ashý. Áreketsiz jatqan núktelerge qozǵaý salyp, oıatý. Munyń taǵy bir qasıeti – dertti zalalsyz emdeıtindiginde. – Alaıda, qazir elimizde ınemen emdeıtin adamdar kóbeıdi. Olardyń adam aǵzasyndaǵy 700-ge jýyq núkteni ábden meń­ger­ge­nine kimder kepildik bere alady? – Adam densaýlyǵy – adam taǵdyry. Shynynda da bas paıda­syn oılaıtyndar kisiniń qasire­tinen de paıda tabýdan tartyn­baıdy. 1,5 mıllıard halqy bar Qytaıdyń ózinde bir jylda adam denesindegi 600 núkteni tolyq ıgergen 8-9 adamǵa ǵana ıne salýǵa ruqsat beredi. Osynyń ózi kóp nárseni aıtyp turǵan joq pa? – «Aǵashtyń qýraýy tamy­ry­nan, adamnyń qartaıýy ta­banynan» degen tamasha támsil­di medısınalyq ortalyqtyń kisiler kóp júretin jerine ilip qoıypsyz. Eleń etkizdi. – Adam balasynyń búkil mú­shesi aǵzamen tutastaı qosylyp, tabanmen tyǵyz baılanysqan. Qaı jer aýyrǵan bolsa, sol jerdiń núktesin tabannan dál taýyp ıne qoısa nemese ýqalasa, aýyrǵany sol zamatta basylady. Jalpy tabandy jyly ustaýdy da nasıhattaý kerek. Talaı dert tabandy jyly ustamaǵannan jabysady. – Siz osydan jarty jyl bu­ryn ǵana Eýropalyq bıznes as­sam­bleıasy nomınasııalyq ko­­mı­tetiniń uıymdastyrýymen ót­ken «HHI ǵasyrdyń kóshbas­shy­lary» atty úlken sharaǵa shaqyrylyp, Vena halyq­ara­lyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory ataǵyn aldyńyz. Mundaı joǵary mártebege qa­laı qol jetkizdińiz? – Bul Shyǵys medısınasynyń baǵalana bastaǵany dep bilińiz. Biz Qazaqstannan 3 adam kútpegen jerden shaqyrtý aldyq. TMD-nyń 13 elinen, Eýropanyń 7 memleketinen kelgen qonaqtardyń sany 200-deı boldy. Sharanyń ekinshi kúngi baǵdarlamasy boıynsha, Palavıchına saraıynda Vena halyq­aralyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory ataǵyn berý men dıp­lommen marapattaý saltanaty ótti. Men sol joly qazaq halqy atynan baryp, eńbegimizdiń ha­lyq­aralyq deńgeıde baǵalan­ǵan­yna qatty qýanyp qaıttym. – О́tken jyly jeltoqsan aıynda ǵylymdy damytýǵa qos­qan úlesińiz úshin halyq­aralyq «Sokrat» ordenimen ma­rapattalǵanyńyzdy bilemiz? – Ol da mereıimizdi kótergen marapat boldy. Bıyl da tabyssyz emespiz. Mamyr aıynda AQSh-tyń Nıý-Iork, Boston qala­la­rynda ótken «Zamanaýı medısı­na­lyq klınıka: basqarý men jab­dyqtaý» atty konferensııaǵa qa­ty­syp, AQSh Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Qurmet medali jáne sertıfıkatyn aldyq. Osy­laı eńbegimiz elenip júr.

Áńgimelesken Aınash ESALI.

Almaty.