Memleket basshysy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana», dep jazǵan edi. Bıyl mine sol ǵulama Muhtar Áýezovtiń 120 jyldyǵy elimizde, onyń ishinde qalamgerdiń týǵan topyraǵy Shyǵys Qazaqstanda keń kólemde atalyp ótip jatyr.
Mereıli mereıtoı aıasynda Jarma aýdanyndaǵy Áýezov kentinde álem moıyndaǵan tulǵanyń eńseli eskertkishi ashyldy. Saltanatty rásimge jazýshynyń uly Murat Áýezov, ǵalym, akademık Ǵarıfolla Esim, ádebıetanýshy, alashtanýshy Arap Espenbetov, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Meıir Eskendirov, Semeıdegi Abaı mýzeıiniń dırektory Bolat Júnisbekov, ánshi, sazger Estaı Álikeev syndy qurmetti qonaqtar qatysty.
Áýelde Baqyrshyq atalǵan kentke alash ardaqtysynyń esimi 1967 jyly, jazýshynyń 70 jyldyǵyna oraı berilgen eken. Al Muhtar Áýezovtiń ózi Jarma aýdanyndaǵy altyn óndiretin Aqjal kenishinde bolyp, derekti ocherkter jazǵany belgili. Eskertkishtiń ashylý saltanatyndaǵy sózin osyndaı derektermen tuzdyqtaı otyryp bastaǵan aýdan ákimi Nurlan Sydyqov ult maqtanyshyn ulyqtaý sharalary Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵanyn atap ótti. Tuǵyrymen qosa alǵanda bıiktigi 5 metrge jýyq, mystan quıylǵan eskertkishtiń avtory – jas músinshi Nurbol Qalıev. Jýyqta ǵana Abaı aýdanynyń ortalyǵy – Qaraýylǵa qoıylǵan Qunanbaıdyń alyp eskertkishin somdaǵan sheber bul týyndyǵa da úlken jaýapkershilikpen qaraǵanyn, eki aıǵa jýyq ýaqytyn jumsaǵanyn aıtady. Bir qolynda kitaby bar, qazaqtyń keń dalasyndaı mańdaıy sonadaıdan jarqyrap kózge túsetin, oıly keıiptegi uly tulǵa beınesi kórgen janǵa ózgeshe áser syılaıdy. «Shyǵysqa kelgeli birneshe kún boldy. Ákemniń týǵan jeri Bórilide, Shyńǵystaýda bolyp, odan keıin Semeıde ótken birqatar taǵylymdy sharalarǵa qatysyp, erekshe kúıdi bastan keship kele jatqan jaıym bar. Jarma jurtshylyǵy turǵyzǵan myna eskertkish qýanyshymdy odan ári eseleı túskeni ras. Qarańyzdarshy, qandaı ǵajap! Joǵary deńgeıdegi kórkemdik beıne. Oı da bar, muń da bar. Músinshige erekshe alǵysymdy bildiremin. Ákemizdiń kóptegen eskertkishteriniń arasynan oıyp turyp oryn alatyn eskertkish bolady dep oılaımyn», – dedi asyldyń synyǵy Murat Áýezov. Budan keıin sóz alǵan Ǵarıfolla Esim de týyndynyń sátti shyqqanyn tilge tıek etti. «Murat Áýezov osydan birer kún buryn Semeıde «ulylardy qurmetteıtin halyqtyń ózi uly halyq» degen jaqsy sóz aıtty. Sondyqtan sizderge bas ıemiz. Muhań ne deıdi bizge? «Abaı jolymen» júreıik deıdi. Abaı joly – halyqty danalyqqa bastaıtyn, jaqsylyqqa, yrys-berekege, molshylyqqa aparatyn jol. Abaı jolynda bolaıyq, Abaıdy oqıyq», – dedi abaıtanýshy. Alashtanýshy ǵalym Arap Espenbetov óz sózinde Áýezov esimi, onyń sońynda qaldyrǵan muralary HH ǵasyrda da, HHI ǵasyrda óz qunyn, ózektiligin joımaǵanyna erekshe toqtaldy. «Birneshe tomdyq «álemdik ádebıet kitaphanasynyń» eki tomy ǵana qazaqtyń mańdaıyna jazylyp edi. Ol Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń eki kitaby bolatyn. Biz sol eki kitapty búkil álemdik rýhanııatqa qazaq ultynyń qosqan úlesi dep maqtanatynbyz. Osydan bir-eki aı buryn Anglııanyń belgili, beıtarap sarapshylary álemdegi eń oqylymdy degen 197 kitaptyń ishinde 12-inshi bolyp M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany turǵanyn aıtypty. Endeshe, keńestik dáýirde de, búgin de Áýezovtiń qaldyrǵan asyl qazynasy halyqpen birge ómir súrip kele jatqany sózsiz», – deıdi ol. Áýezov kentindegi sharaǵa qurmetti qonaqtar qatarynda qatysqan aqyn, kompozıtor, ánshi Estaı Álikeev:
Ýa, teńeýdiń tóresi,
Kil júırikten ozyp týǵan óresi.
О́ziń jazǵan uly tommen kórikti,
Ár halyqtyń kitap saqtar sóresi,
– dep jyrdan shashý shashty.
Erekshe atap óterligi, klassık jazýshynyń eskertkishin ornatý qarjysyn búginde Reseıdiń Hanty-Mansıı avtonomııalyq okrýginiń Sýrgýt qalasynda turatyn, sondaǵy «IýganStroıTrans» JShS-iniń bas dırektory qyzmetin atqaratyn Áýezov kentiniń týmasy Orazhan Qalıev óz moınyna alypty. Atymtaı jomart azamat jyl saıyn Áýezov kentindegi «Mektepke jol» aksııasyna qatysyp, az qamtylǵan otbasylarǵa materıaldyq kómek kórsetedi eken. 2007 jyly 300 myń AQSh dollary kólemindegi qarajatyn jumsap, aýyldastaryna sáýletti meshit tartý etse, 2013 jyly 25 mıllıon teńgege «Dańq» memorıalyn salyp beripti. Saltanatty sharaǵa sonaý Sibirden arnaıy kelip, qatysqan kásipker: «Osy jerde ósip-óndik, oqydyq-toqydyq. Perzenttik paryz degen bolady. Ony eshýaqytta umytýǵa bolmaıdy. Qazaqty álemge pash etken uly tulǵanyń eńseli eskertkishiniń týǵan jerimde boı kóterýine úles qosqanyma shyn qýanyshtymyn» deı kele, taǵylymdy sharaǵa uıytqy bolǵan aýdan ákimine erekshe alǵysyn jetkizdi. О́z kezeginde N.Sydyqov týǵan jerine taǵzym jasaǵan jaısań janǵa «Jarma aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn tabys etti. Sonymen qatar qalamgerdiń uly Murat Áýezovke qurmet kórsetip, shapan jaýyp, at mingizdi.
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany