Ulttyq sport – óner-oıyn túrleri degenimiz ne? Osyny qarapaıym oqyrmandarǵa túsindire ketýdi jón kórip otyrmyz. Ulttyq sport degenimiz – jaýyngerlik jattyǵý. Buǵan kókpar, aýdaryspaq, teńge ilý, sadaq atý (jamby atý), báıge túrlerin jatqyzýǵa bolady.
Qaı zamanda bolsyn daıyndyǵy kúshti, sheberligi myqty sarbazdar shaıqasta jeńiske jetedi. Sol sebepti, baıyrǵy kóshpendi babalarymyz beıbit kúnniń ózinde sarbazdardyń jaýyngerlik daıarlyǵyn jetildirip otyrǵan. Iаǵnı, shaıqas kezinde jaýynger qoldanatyn ádis-tásildi beıbit kúnderi ulttyq oıyn retinde úzdiksiz damytqan. Ári qomaqty báıge tigip, jaýyngerlerdi yntalandyrǵan.
Mysaly, kókpardy alaıyq. Bul jaýyngerdiń at ústindegi eptiligi men taqymyn shynyqtyratyn jattyǵý. Shaıqas kezinde joldasyń jaralanyp attan aýyp barady... Onyń denesin jerge túsirmeı ilip alyp qutqarý kerek. Nemese jaý sarbazynyń taqymǵa basqan jaraǵyn tartyp alý qajet. Osyndaı jaǵdaıda kókpar tartyp shynyqqan jaýynger qınalmaı-aq jeńiske jetedi.
Aýdaryspaq she?! Dala sarbazy úshin jaýdy at ústinen aýdaryp tastap, astyndaǵy tulparyn oljalaý nemese qıyn-qystaý sátte qarsylasqan jaýǵa naızasyn tirep, erdiń ústinen aýdarý sııaqty jaýyngerlik jattyǵýdy jetildiretin tásil.
Teńge ilýdiń de ilkidegi mańyzy osy tektes. Mysaly, shaıqas kezinde qoramsaqtaǵy oǵyńyz taýsyldy. Jaý entelep kele jatyr. Qaıtesiz, atpen shaýyp ótip, jerde shashylyp jatqan jebelerdi terip alasyz nemese jaýdyń qolynan sýsyp túsip ketken qanjar-qylyshyn lyp etkizip ilip alyp ózine jumsaısyz. Mundaı jaýyngerlik ádis-tásildi jetildirip otyrý úshin qazaq «teńge ilýdi» oılap tapqan.
Sadaq atý da jaýyngerlik jattyǵý. Beıbit kúni sadaqty kóp atqan sarbazdyń mergendigi jetiledi, jebe tartýdyń mashyǵyn úırenedi. О́ziniń nysanaǵa dál tıgizetin qashyqtyǵyn anyqtap alady. Kóshpendilerdiń asa bir qadirleıtin adamy osy – mergender. Qazaqtyń batyrlyq dastandary men epostyq jyrlarynda asqan mergenge han qyzyn bergeni jaıly derek jetkilikti. Mysaly, Qobylandy batyr jyrynda Kóktem aımaq degen han aı astyna altyn jamby quryp, ony atyp túsirgen adamǵa qyzymdy beremin dep jar salady. Jambyny Qobylandy batyr atyp túsirip, Qurtqa sulýdy alyp qaıtady.
Al ulttyq óner degenimiz – ol joǵaryda aıtyp ótken jaýyngerlik jattyǵýdyń basqasha qyry. Qazirgi tańda qazaqtyń atbegilik, qusbegilik, saıatshylyq ónerin sportqa jatqyzyp júrmiz. Bul sport oıyndaryna qaraǵanda ıntelektýaldyq sıpaty basym kóshpendilerdiń aqyl-oı eńbeginiń turmystaǵy jemisi. Bul jerde halyqtyń baıyrǵy genetıkalyq jadysy jatyr dese de bolady.
Mysaly, sonaý baǵzy zamanda ataqty Tolybaı synshy jolaýshylap kele jatyp, anadaı jerde jatqan qýarǵan attyń bas súıegin kózi shalady. Tizgindi tartyp tura qalyp: «Eı, mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kóziniń oıyndysy tereń, jar qabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Myna tumsyǵyna qaraǵanda, shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıan tirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin at qoı bul. Jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan der shaǵynda ólgen eken, janýar», depti. Tiri jylqyny kórmeı-aq qý basqa qarap osylaı degen. Sol sııaqty kánigi qusbegiler de samǵaý kókte, kóz kórim bıikte ushyp bara jatqan qyrandy da osylaı tap basyp tanyp aıta beretin bolǵan. Mundaı ıntelektýaldyq qabiletti qazaq «suńǵylalyq» dep ataǵan.
Qazir osy ıntelektýaldyq jadyǵa qatysty ulttyq ónerdi ulttyq sportpen aralastyryp jiberdik. Bul bolashaqta bólek taqyrypqa júk bolatyn dúnıe. Qazaq osy jadysyn qalpyna keltirmeı, baıyrǵy tek-tanymymen qaýysha almaıdy.
Úshinshi – ulttyq oıyn. Bul joǵarydaǵy jaýyngerlik jattyǵýdyń alǵashqy bastaýysh sabaqtary sııaqty dúnıe. Qazirgi tańda qoǵamdyq ómirge jalpylasqan ulttyq oıyn túrlerine asyq atý men toǵyzqumalaqty jatqyzýǵa bolady. О́ıtkeni bul eki túrden respýblıkalyq deńgeıde jarystar uıymdastyrylady jáne sheberlik ataqtary beriledi.
Asyq atýdy alaıyq. Munyń óńirlik nemese ólkelik oıyn túrleri kóp. Mysaly, oǵan «Hantalapaı», «Han atý», «Qulja atý», «Qumar», «Qaqpaqyl», «Qarjý» nemese «Qarjymaq», «Tórt asyq», «Bes tas», «Iirmekil», «Ompa», «Báıge», «Bes taban» t.b. jatady. Bul oıyndardy negizinen jasóspirim balalar oınaıdy. Iаǵnı bolashaq el qorǵaıtyn jaýynger jas kezinde asyq atý arqyly mergendigin shyńdaıdy, dáldigin jetildiredi, eptiligin arttyrady. Osylaı jastaı shynyqqan bala erjetkende epti jaýyngerge aınalady. Qysqasy bizdiń «Ulttyq sport» dep júrgenimizdiń tarıhı-etnografııalyq mańyzy osy.
Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórme aıasynda ulttyq sport túrleriniń de qalys qalmaı, keshendi túrde jarystar uıymdastyrylýy qýantty. Kórme ashylýynyń alǵashqy aptasynda «Qazanat» atshabarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń júldesine arnalǵan báıge túrlerinen EKSPO-2017 kýbogynyń ótkizilýi kópshilikti bir serpiltip tastady.
Iаǵnı toq eterin aıtqanda, ulttyq sport elimizde turaqty túrde ulyqtalyp keledi.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»