Latyn árpi tilimizge utymdy beıimdeledi - akademık

Sodan beri qanshama ǵasyr ótip, atalǵan árip bul kúnde tek Roman tobyndaǵy tilderdi qoldanatyn elderdiń ǵana menshigi emes, búkil álem qoldanatyn tańba bolyp, qazirgi tańda eń ozyq, eń baı tilderdi túrlendirgen jahandyq qundylyqqa aınaldy. Búgingi zamanda damýdyń ozyq dańǵylyna  túsken memleketter osy latyn árpin qoldanýda. Olaı bolsa, biz de latyn árpine kóshý máselesin qolǵa alǵanymyz óte oryndy.   

Latyn árpine kóshý qajettigi – búginde daý týǵyzbaıtyn aqıqat. Mamandar ǵana emes, basqa salalardyń ókilderi de, búkil qoǵam da bul aksıomany túsinip te, qoldap ta otyr. 

Jalpy, memlekettiń kúsh, tiregi – halyq bolsa, halyqtyń tiregi – til. Til durys áriptelip, du­rys emlenetin bolsa, mem­le­ket­tiń de búkil tirshiligi durys júredi. Til tabıǵatyn saqtap, durys qoldanylsa ǵana adamdar da, memleketter de bir-birimen durys qatynas jasaı alady. Til qatelikke urynsa, qoǵamnyń da, halyqtyń da, memlekettiń de ishki, syrtqy tirshiligi ońǵa baspaıdy. Sondyqtan qazaq álipbıin latyn árpine kóshirý – memleketimiz ben halqymyzdyń óte mańyzdy ári tarıhı sheshimi bolyp tabylady.

Endigi alda turǵan úlken  máse­le – sol latyn árpin qazaq tiline durys ári utymdy beıim­deý. Tarıhtan belgili: kezinde kırıllısaǵa kóshkende keıbir elderde dybystar durys árip­tel­megenniń saldarynan ol tilder keıbir tól dybystaryn joǵaltyp alǵan bolatyn. Nátı­je­sinde ol tilderdiń tabıǵaty buzylyp,  dybystar ózgeshe aıty­lyp, oqylyp júrdi. Ádi­lin aıtý kerek, qazaqtyń kırıl­lı­salyq jazýy basqa tilderge qaraǵanda birshama durys boldy. Sonyń ózinde de qazaq jazýyna  arakidik reforma jasalyp turdy. Aıtalyq, 1953 jyly «Uly» degen sózdegi «u» (apokrıf) alynyp tastaldy da, ol árip «u» bolyp osy kúngi formada jazyldy. Sondaı-aq 1957 jyly tildiń «únem­dik zańyna»  baılanysty máse­len, «qumy­rysqa» degen sóz «qumyrs­qa» bop qysqartyldy, al jeke sózdegi «yı» degen eki tańba «ı» degen bir tańbamen aýys­ty­rylyp, «jyıyrma» sózi «jıyrma» bop jazyldy. Qazaq tiline jat abbrevıatýra endi, orys, eýropa tilderinen engen sózder esh ózgerissiz qol­da­nyldy. Mine, osy tektes kem­shilikter latyn árpine kóshkende eskerilgeni abzal. 

Osyǵan qosa, myna bir jaǵ­daıdy da este ustaý kerek sııaq­ty. Qansha degenmen, HH ǵasyr­da qazaq tili kóp jaǵynan tolyǵyp, baıı túskeni belgili. Sonyń nátıjesinde bizdiń artıkýlıa­sııamyz keńeıip, sanalýandyq qasıetke ıe boldy. Qazir qazaq tiliniń artıkýlıasııasy kez kel­gen tildiń sózin dál beredi: aǵyl­­shynnyń da, arabtyń da, qytaı­dyń da, ıspannyń da, fran­sýz­dyń da, t.b. Demek, latyn ár­pin en­gizgende, tıisti emle-ereje túz­gende artıkýlıa­sııam­yzdyń osy múmkindigin joǵal­typ almaýdy da oılastyrǵan jón. 

Árıne, birden minsiz jańa alfavıt jasaý ońaı emes. Ázirshe usynylyp otyrǵan nusqany taǵy jetildire túıip, bekitken jón sııaqty. О́mir bir orynda turmaıdy, áli taǵy da qajetti reformalar jasalar. «Kósh júre túzeler», –degen sóz osyndaıda aıtylǵan shyǵar. 

Seıit QASQABASOV,  QR UǴA akademıgi

ASTANA