AVTOR MEN OQYRMANNYŃ BERIK BAILANYSYN AIQYNDAITYN ALTYN ARQAÝ
Qoltańba avtor men oqyrmannyń berik baılanysyn, kózqaras murattaryn, sabaqtastyq syrlaryn aıqyndaıtyn altyn arqaý ekenin bárimiz de bilemiz.
Ol kóbinde qysqa-nusqa úlgide berilýi múmkin.
Qoltańba muraty men taǵylymynyń qaısybir tustaryn jazýshy eńbegi men shyǵarmashylyq úderisi tóńireginde órbitýge ábden bolady. Osy oraıda, sóz joq, jazýshy Á.Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq sheberhanasyna enýdiń paıdasy mol.
Jýrnalıst-jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq murasy qalyń kóptiń qyzyǵýshylyǵy men qurmetine erte ıe bolǵany belgili. Tanymal tulǵanyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyna jiti den qoısaq, oıly ocherkten – parasatty prozanyń bel-belesterine erkin kóterilip, onyń barshasynda – adam álemi, ómiri men eńbegi, adaldyq pen ádilettilik, kisilik pen kishilik, ıgilik pen izgilik syndy syr-sıpaty joǵary qasıetter shyndyq qalpynda kórsetilip, ýaqyt tynysy keń kólemde kórinis beredi.
Kórnekti qalamgerdiń zamandastary men tustastary sekildi óz kezegimde kesh-kezdesý, suhbattarda birge bolǵan, qatar júrgendegi jarqyn júzdesý men sáýleli sátterdiń, nurly beıneniń áser-yqpaly mol boldy. Ásirese, jazýshy shyǵarmashylyǵyna qatysty júzdesý-suhbattar, jekelegen keıipkerler haqyndaǵy kózqarastar (mysaly, professor Áýenov – M.Áýezov, Kerbez – B.Shalabaev, Meńtaı – N.Nurbosynova, Jomartbek – M.Dúısenov, Záıkúl- Kúlzaı Smaǵulova, Tana – Tursyn Serikbaeva t.b.) ádebı-kórkem qyrlarymen, aqıqat jaıttar men shyndyqqa syıymdy sıpattarymen tartymdy, berer deregimen mándi, taǵylymdy tustarymen mańyzdy edi. Kezinde jazýshymen júzdesýlerdi syrly suhbatqa aınaldyrdyq. Orta jáne joǵary mektep baǵdarlamasyna sáıkestendirip, oqý quraldaryn daıyndadyq (mysaly, «Ázilhan Nurshaıyqov». О́miri men shyǵarmashylyǵy. Oqý-ádistemelik qural. – Astana: EUÝ, 2007; «Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq murasy». Oqý quraly. – Almaty: Qazaq ýnıversıteti, 2005).
Aıryqsha atap óter jaıt: jazýshynyń jeke muraǵatynda, Ortalyq memlekettik muraǵatta – qoljazbadan kitapqa deıingi ár alýan derek kózderi, qosymsha materıaldar, áldeneshe joba-nusqalar, hat-jazbalardan kúndelikke deıingi myń san úlgi-órnekter, jýrnalıstik sapardan-jazýshy eńbegine deıingi aralyqtaǵy izdenis pen kózqarastar, kórkemdik qupııasyna qatysty oılar men tolǵanystar, túıin-tujyrymdar, qysqasy shyǵarmashylyq úderis tabıǵaty men taǵylymyna baılanysty alýan taqyryptar, joba-josparlar, qanatty sózder merzim-ýaqyty, ret-júıesine sáıkes oryn alǵan. Daıyndalýy men saqtalýy kóńilge qonady.
Aqıqatynda, qalamgerdi qalyń kópshilik pen oqyrman ortasynda jıi kóretin edik. Stýdent jastarmen bolǵan syr-suhbat, kesh-kezdesýlerde jazýshy eńbegi men shyǵarmashylyq úderis máselesi keńinen qozǵalatyn. Suraq-jaýap – syr-suhbatqa ulasatyn. Atap óter jaıt, jazýshy qaısybir kesh-kezdesý, suhbattasý tusynda mindetti túrde qoltańba berý isin júzege asyratyn. Ýaqyttyń basym bóligin osy tusqa arnaıtyn-dy.
Jazýshy qoltańbasy júrdim-bardym oryndalmaıtyn. Qoltańba alýshynyń nazaryn ózine aýdaryp, aty-jónin, jumys ornyn, kásip-daǵdysyn, ajar-kórkin, aqyl-parasatyn kórip-sezip, estip-bilgen soń ǵana kóńil tolqynynan tebirenip, terbelip shyqqan áserli, mándi tustardy baıyppen, marjandaı tizip, júıeli jetkizetin. Qoltańba alýshynyń qaı-qaısysynyń da kóńili ósip, erekshe sezimge bólenip, marqaıyp qalatyn.
Aıta júrer áser-yqpaly men taǵylymdy tustardy biz de áldeneshe ret bastan ótkerdik. Jazýshy eńbegi men shyǵarmashylyq murasyna qatysty izdenis-zertteýler tusynda – Á.Nurshaıyqovpen birneshe ret kezdesýdiń sáti túskeni bar. Jazýshy úıine jolym túsken sátterde qolymda únemi onyń kitaptary bolatyn («Mahabbat, qyzyq mol jyldar», «Aqıqat pen ańyz», «О́mir órnekteri», «Men – jýrnalıstpin», «Qalamger jáne onyń dostary», «Máńgilik mahabbat jyry», t.t.).
Jeke kitaphanamnan kórnekti oryn alǵan sol jazýshy eńbekterin qolǵa alǵanda alǵash kózge túsetini, sóz joq, onyń qoltańbasy desek, qalamgerdiń óz qoltańbasyna kóńil tolqynynyń bederli, sáýleli tustaryn túsiretini, jan-júrektegi beıneli kórinisterdi lebiz-tilek túrinde júıeli jetkizetini nazar aýdartar edi.
Iá, jazýshy qoltańbasynyń basty belgisi, jarqyn úlgisi «... 9 jyl ǵashyq bolǵan, 54 jyl birge baqytty ómir súrgen jan jary, máńgilik ǵashyǵy » (qalamgerdiń óz sózi) Halımaǵa arnaǵan, qalyń kópshilikke etene tanys joldardan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Onyń basty, ári alǵashqysy, jazýshy sózimen aıtsaq: «...ózime erekshe unaıtyny myna bir shýmaq»:
Halımaǵa
Qasıettep, qurmettep,
Seniń mahabbatyńdy.
Urpaqqa úlgi bolsyn dep,
Alashqa jaıdym atyńdy
(«Máńgilik óz Ázilhanyń. 03.04.03 j.»).
P.S. Bul Halımaǵa qoıylǵan qulpytastaǵy epıtafııa
Budan ózge: «Men prozalyq «Halımadan» basqa «Muńdy maqamdar» degen atpen jan-jaryma arnalǵan saǵynysh saryndaryn-2000 joldan asa óleń etip jazdym», – degeninen de jazýshy qoltańbasy, qurmeti men taǵylymy tereń tanylady. Qoltańba muraty, bederi kórinis beredi.
Kezekti tusta jazýshy Á.Nurshaıyqovqa tartý etilgen kitaptardaǵy qoltańbalarǵa nazar aýdaralyq. Ádebıet zertteýshisi M.Dúısenov «Ǵasyrlar syry» kitabynyń alǵashqy betine bylaı dep qoltańba qaldyrǵan:
«Qadirli Ázilhan!
Tabıǵattyń syry bar ashylmaǵan
Derekter kóp áli de basylmaǵan.
Keıde olaı jorylǵan, keıde bulaı,
Adamzattyń tarıhy ǵasyrlardan.
Bilsem-daǵy áljýaz óz jaıymdy,
Kóp izdedim, taýysyp kóz maıymdy.
«Qudyq qazdym ınemen» erinbedim,
Jaqyndyǵyn bilsem de «kúz» aıymnyń.
Jazǵanym joq tarıhta qalaıyn dep,
Qalamaqy molyraq alaıyn dep.
Aıamadym júrekti, jaraladym,
Kádesine jastardyń jaraıyn dep.
О́zińniń Myrzabegiń. 30.07.88. Aýrýhana».
Dańqty aqyn O.Súleımenov «AZ ı Iа» kitabyna tómendegideı qoltańba jazyp qaldyrǵan eken: «Ázekege, soldatqa-jazýshyǵa-naǵyz adamǵa.
Qurmetpen, Oljas inińiz.
22.02.84 j.».
«AZ ı Iа» kitabynyń jańa basylymyna arnaǵan sózi:
«Qurmetti, súıikti Ázekeme. Oljas,
4.09.92 j.».
A.Baıtanaev:
Týystyqqa bergisiz dostyǵymyz ámanda jalǵasa bersin.
(«Jańǵyrǵan dala», roman, 1965).
M.Álimbaev:
Asyl sózdiń ǵashyǵy, baǵaly oıdyń ǵalymy Áz-aǵańa!
(«Marjan sóz», 1978)
Áset Beıseýov:
Qazaq halqynyń ardaqty uly, tamasha jas arýlardyń jazýshysy, talantty Ázekeńe.
(12.10.1976).
M.Maqataev:
Áz aǵama!
Meniń ádebıettegi kindik atama.
(1970)
Q.Myrzalıev:
Qurmetti Áz aǵa!
Aspandaı taza aǵa!
Qyzyqty kitapty,
Sizdeı el jaza ma?!
M.Shahanov:
О́nerde keń qanat, ıyqty,
Qyrandaı ańsaǵan bıikti.
Talantyn jastyq shaq qoldaǵan,
Jastyqtyń ánindeı samǵaǵan.
Azamat aǵasyń súıikti...
Jastyqtaı qymbatsyń sen maǵan!
(1977)
Jazýshy eńbegi degende eske túsedi, ol – qalamger qoltańbasy, ondaǵy avtorlyq ustanym men janjúrek jazbasynyń kóńil tolqyny arqyly qysqa-nusqaly úlgide berilip, onyń ózi ózgeshe qurmet pen qoldaý, erekshe mán-mańyz berilýimen de shynaıy syılastyq pen súıispenshilikti aıqyn ańǵartady. Bizdińshe, jazýshy eńbegindegi aıryqsha iz-bederi bar – qoltańba tarıhy men taǵylymynan, ómir shyndyǵy men ýaqyt tynysynan ózge adam men onyń ómirine qatysty kózqaras murattary, qarym-qatynas hám syılastyq ıirimderi, kóńil nury, meıirim shýaǵy jiti kórinis beredi.
Endi bir sát akademık S.Qırabaevqa usynylǵan kitaptarǵa jazylǵan qoltańbaǵa úńilip kórelik.
«Qymbatty Álııa (Álııash), Serik (Seke)!
Sizderge ómir boıy óteı almaı kele jatqan dám qaryzym bar edi. Sonyń esesine osy kitapty usynamyn. Qaǵaz da bolsa, qazy men qartadaı kórip, qabyl alýlaryńyzdy suraımyn. Mundaǵy adamdardyń báriniń de tolymdy beıneleri jasalǵan joq. О́ıtkeni, bul kórkem roman emes, kóz kórgendi bloknotqa túrtkileı bergennen týǵan dúnıe ǵoı – epıstolıarlyq eńbek. Sondyqtan beınemiz jarqyrap kórinbepti dep renjimeńizder. Jarqyrap turmasa da, jastyq shaǵymyzdyń bir belgisi ǵoı.
Zor qurmetpen: aǵalaryń − urpaqúrim butaǵy myń bolyp órkendegir ardaqty Rymbala apanyń «kıimsheń» uldarynyń biri
Áz.Nurshaıyqov.
28.VIII.2000 j. Almaty.
«Qymbatty kelinim Álııa!
Bul kitap - 2006 jyly shilde aıynda 40 jazýshy, ártis, ǵalymdar «Alataý» sanatorııinde birge demalǵan, syılas, syrlas bolǵan kúnderdiń belgisi bolsyn, qalqam.
Asa qadirli inim Serik ekeýińizge zor qurmetpen syılaımyn.
Áz.Nurshaıyqov.
17.07.2006 j.
«Alataý» sanatorııi.
Professor Tursynbek Kákishevke arnalǵan qoltańbada bylaı dep jazylǵan:
« Kákishev Tursynbekke!
Júregi jalyndy, kóńili darııa, sózi altyn – ardaqty kelinim Kúbiraǵa!
Qaınaǵalyq kóńilmen, yqylaspen, rızalyqpen!
Áz.Nurshaıyqov.
7.XII.1966 j.»
«Qymbatty inim, dosym, syılasym, syrlasym Tursynbek pen qadirli kelinim – dos baýyrym Kúbiraǵa, aǵalyq yqylaspen.
Áz.Nurshaıyqov.
23.II.1970 j. »
« Qurmetti Tursynbek!
Elý jasqa tolǵan toıyńmen shyn júrekten quttyqtaımyz. Uzaq ómir súrip, tirshiligińniń jemisti ár jyly elý jyldyq máńgilik ómirge aınalsyn dep tileımiz. Odan kelin umytsa, urpaq kináli, sen kináli emessiń.
Halıma, Ázilhan Nurshaıyqovtar.
25.IX.1977 j. Almaty».
Qalamger Q.Álim uzaq ýaqyt boıy Á.Nurshaıyqovpen kezdesip hám suhbattasyp, tipti ózara hat-jazbalar arqyly da berik baılanys ornatqany – «Mahabbat jyrshysy» (epıstolıarlyq hıkaıat) atty eńbeginen keń oryn alǵan eken. Oraıly tusta Á.Nurshaıyqov qalamger áriptesine birsypyra kitaptaryn tartý etipti. Árıne, kitaptardyń alǵashqy betine – qoltańba qaldyrǵan. Oqyp kórelik:
«Qaısar Álimge!
Qymbatty Qaısar inim! Bul meniń óz ustazym Muqan Imanjanov týraly jazǵan kitabym edi. Siz ótken aǵalardy «óltirmeı» – umytpaı ardaqtaıtyn abzal azamattardyń birisiz ǵoı. Sizdiń sol aǵalarǵa degen asyl iltıfatyńyzǵa, sheksiz súıispenshiligińizge degen rızashylyǵymnyń belgisi retinde bul kitabymdy ózińizge erekshe yqylaspen syılaımyn.
Qabyl alǵaısyz.
Kelin, balalar bárińizdiń baqytty bolýlaryńyzǵa shyn júrekten tilektespin.
Zor qurmetpen:
Áz.Nurshaıyqov.
20.IX.2001 j. Almaty.
«Qaısar jáne Altyn Álimderge!
Qymbatty Qaısar! Aıaýly Altyn!
Bul Halıma apalaryń týraly kitap. Jaqynda ol kisiniń 80 jyldyǵyn ótkizdim. Sol toıdan tábárik dep qabyldaǵaısyzdar.
О́zderińizge degen sheksiz qurmetpen,
Áz.Nurshaıyqov.
20.05.2005 j.».
Oqyp, tanysqan qoltańba bederinen qalamgerdiń áriptesine degen kóńili kirshiksiz ekeni birden kórinip-aq tur. Jalpy mundaı aqjoltaı lebiz-tilekterden avtor men oqyrman arasyndaǵy baılanys-sabaqtastyqty, ózara qurmet pen qoldaýdy, ár kezeń, tustardaǵy suhbattardyń syrly sıpattaryn, eń negizgisi adamı kóńildiń qarapaıym qaǵıdattary men úlgi-órnekterin, izgilik ıirimderin tereń tanýǵa bolady.
Jazýshy qoltańbasy jeke kitaphanamdaǵy eńbekterden de oryn alǵan. Onyń da birnesheýin oqyp kórelik:
«Qymbatty Raqymjan inim!
Sizge bul kitabymdy («Mahabbat, qyzyq mol jyldar» – R.T.) ózińizdiń tanymdyq qýaty kúshti – «Paryz ben parasat» atty jańa kitabyńyzǵa baıǵazy retinde usynamyn.
Sizdiń meniń bul romanym týraly ǵylymı-zertteý jumysyn jazǵanyńyzǵa tántimin...
О́zińizdiń ǵylymı, ádebı shyǵarmashylyq qyzmetterińizdiń jyl saıyn jemisti bola berýine shyn júrekten tilektespin.
Zor qurmetpen – aǵańyz Áz.Nurshaıyqov.
20.12.2003 jyl»
«Qymbatty ini dosym! Baýyrym! Avtorym! Qadirli, asa kishipeıil Raqa! Sizge shyn júrekten alǵysymnyń bir belgisi osy kitap («Aqıqat pen ańyz» – R.T.), osy qoltańba bolsyn.
Zor qurmetpen, Áz.Nurshaıyqov.
23.04.2005».
«Astana qalasyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń professory R.Turysbekke! Ardaqty baýyrym Raqymjan!
Sizge degen súıispenshiligimdi qalaı aıtyp, ne dep jetkizerimdi bilmeı otyrmyn. Men týraly tamasha maqalalar jazyp, «Dala men qala», «Nur-Astana» gazetterinde jarııaladyńyz. Endi, mine, maǵan «Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq murasy» degen taýdaı kitapty tartý etip otyrsyz.
Munyńyz baǵa jetpes baılyq, rýhanı óshpes mura ǵoı, qalqam-aý!
Zor qurmetpen basymdy ıemin...
Áz.Nurshaıyqov.
26.10.2005.
Bizdińshe, jazýshy qoltańbasy – jan-júrek tynysy, kóńil tolqyny ǵana emes, sonymen birge kitap ıesiniń belgi-erekshelikterin tap basyp, soǵan kózqarasyn, lebizin bildiredi. Tilek qosady. Jazýshy kózqarasy men qoltańbasy – jan-júrek alǵysynan, kóńil qanaǵatynan turady. Alǵysy men qurmeti qatar seziledi. Adamdyq álemi, adamgershilik ıirimderi, kózqaras murattary da tanylady. Qysqasy, avtor men kitap – jan jylýy men kóńil qýatyn tanytýymen birge kórkemdik-rýhanı muranyń qundylyq qyrlaryn, tanymdyq-estetıkalyq muratyn, sezim men súıispenshiliktiń máńgilik sıpattaryn keń kólemde kórsetedi.
Tutastaı alǵanda, jýrnalıst-jazýshy Á.Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyq murasynda – qoltańba mádenıeti aqyl-parasatqa qurylyp, ózindik órnek, ózgeshe qyrlarymen mándi bolyp tabylady. Bul – bir.
Ekinshiden, jazýshy eńbegi men shyǵarmashylyq qyrlaryna nazar aýdarsaq, adamdyq álemi, jasampazdyq hám izgilikti qadamdary aıryqsha tanylyp, janashyrlyǵy men jaýapkershiligi, qurmeti aıqyn ańǵarylady.
Úshinshiden, qalamger qoltańbasy – ómir men ýaqyt bederi, avtor men oqyrman arasyndaǵy baılanystyń berik arqaýy, búgin men bolashaqtyń rýhanı kópiri, estelikti eskertkishterdiń áserli Hám taǵylymdy tustaryn jiti tanytatyn mańyzdy da mándi belgilerdiń biri.
Demek, qoltańba – jan-júrek jazbasy. Kóńildiń sáýlesi molynan túsirilgen, arman-ańsarlar da, jaqsylyq-jetistikter de lebiz-tilek túrinde kórinis tabatyn, júıeli jetkiziletin asyl sózdiń qysqa úlgisi, nusqaly úrdisi.
Jarqyn júzdesý, syrly suhbattar tusynda birde jazýshydan qoltańba (( avtograf)) haqynda suraǵanymyz bar.
– Men qoltańba qaldyrý arqyly kópshilikke Hám oqyrmanǵa sol sáttegi kóńilimdi ǵana bildirýmen shektelmeımin, – degen edi qalamger. – Sonymen birge, qudiretti qazyna – kitaptyń tabıǵaty men mazmunyn ashamyn. Kitaptyń rýhanı qýat-nárin, kórkemdik-estetıkalyq áser-yqpalyn da negizgi nazarda ustaımyn. Kitap mádenıetin, ony oqyp-úırený men jınaýdy, tálim-taǵylym alýdy da úlgi etemin. Soǵan baǵyt-baǵdar beremin.
Qoltańbada qalamger muraty, adam álemi, aqyl-parasat deńgeıi, bilimı-mádenı múmkindikteri, kózqaras evolıýsııasy kórinis beredi. О́mir órisi, ýaqyt bederi bary da anyq. Demek, qoltańba – lebiz-tilektiń toǵysy ǵana emes, bilim-biliktiń, tálim-tárbıeniń de taǵylymdy tustaryn tereń tanytady. Endeshe, jýrnalıst-jazýshy Á.Nurshaıyqovtyń qoltańbasy rýhanı baılyqtyń qadir-qasıetin jiti zerttep-zerdeleýdiń úzdik úlgisi, qalyń kópshiliktiń qymbat qazynaǵa kózqarasy men qushtarlyǵynyń bederli belgisi, eń negizgisi oqyrmanǵa berik senimi men sheksiz súıispenshiliginiń kórkemdik qaınary, máńgilik máni men syrly álemi.Raqymjan TURYSBEK, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.