Latyn álipbıine kóshý: másele, pikir, usynys

Latyn álipbıine kóshý – álemdik órkenıetke ilesý

Atalmysh maqalada qazaqstandyqtardy HHI ǵa­syr­dyń talaptary boıynsha daıar­lap, «Máńgilik el» bolýdyń shart­tary kórsetildi. Ulttyq sana­ny jańǵyrtý men ulttyq biregeılikti saqtaý joldary aıqyndalyp, aýqymdy mindetter júkteldi. «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tildi bilim berý», «Mádenı jáne kon­fessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar júzege asyrylyp, el jańǵyrýynyń bas­ty mindetteri – «Latyn qarpine kóshý», «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq ti­lindegi 100 jańa oqýlyq» pen «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim», «Tý­ǵan jer» baǵdarlamalary qabyl­danyp, búgingi tańda olar or­nymen júzege asyrylýda. Bul óz kezeginde jastarǵa jańa sapa­lyq deńgeıde bilim berip, álem­dik básekege qabiletti mamandar­dy daıarlaýǵa jol ashatyny anyq. Sondyqtan táyelciz el bolyp, rý­hanı jańǵyrýda álipbıdi ayyc­typy – Máńgilik el bolydyń negizgi alǵyshapty bolmaq. 

Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy mem­le­ketimizdiń jahandaný kóshin ilge­riletý maqsatyndaǵy mańyzdy qu­jatqa aınaldy. Sondyqtan qo­ǵam aǵzasynyń soǵyp turǵan jú­re­gi ispetti rýhanııatymyzǵa jana­shyr­lyq tanytqan bul bastamaǵa biraýyzdan qoldaý bildiremiz. 

Barsha qazaqstandyqtar, ási­rese jas urpaq jańǵy­rý jó­nin­degi Elbasy usynystarynyń mańyzdylyǵyn tereń túsinip, damýymyzdyń basty qaǵıdasy ekenin sezinedi. Elbasynyń ıgi basta­masyn qazaqstandyqtar yjda­ǵatpen qoldaıdy. Ony júzege asyrýda josparly túrde is-sha­ralar atqarýda. Osy oraıda M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti til janashyrlary, belgili ǵalym­dar men qoǵamnyń belsendi aza­mat­tarynyń qatysýymen «Latyn grafıkasy – qoǵamnyń rýhanı jań­ǵyrýy men jahandanýynyń negizi» atty konferensııa ótkiz­di. Basqosýda halyqtyń talqy­laýy­na usy­nyl­ǵan álipbı jobasy talqylanyp, onyń artyqshylyǵy men mańyzy jaıynda pikirler aıtylyp, oǵan qosa tómendegideı usynystar qarastyryldy. 

Álipbıdiń úlgi-jobasyn daıyn­daý barysynda elimizdegi til­shi-ǵalymdardyń jasaǵan túrli usynystaryn jan-jaqty qarastyryp, birneshe saraptamadan ótkizip, ońtaıly sheshim qabyldap, onyń Tujyrymdamasy jasalý kerek. Bul turǵyda biz­den áldeqashan buryn latyn ár­pi­ne kóship ketken týystas Túr­kııa, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Túrik­menstan sııaqty elderdiń jetis­tikteri men kemshilikterin eskerip, tájirıbelerin mindetti túrde eskergen jón. 

Saýattylyq – rýhanı ke­mel­­denýdiń negizgi alǵyshar­ty­nyń biri. Durys jazý – orfo­gra­fııa­lyq erejelerdi jetik meń­ge­rýdi talap etedi. Al orfo­gra­fııalyq erejelerdiń jetik­tigi alfavıttiń tildiń fonetı­ka­lyq júıesimen tolyq sáıkes kelýi­men baılanysty. Osyndaı zańdy­lyqtardy biriz­dendirýde qazaq tiliniń latyn álipbıine negiz­delgen orfo­­gra­fııalyq ereje­lerin jetildirip, ony zańdyq kúshi bar normatıvtik qujatqa aınaldyrǵan durys.

Mektepke deıingi mekemelerde, mektepterde, jalpy oqý úr­di­­sinde latyn áripterin jazýdy úı­re­tetin pán – «Kallıgrafııa» (ja­zý óneri) degen sabaqty engizý qajet.

Usynylyp júrgen latyn álip­­bıiniń jobalaryna qa­raıtyn bolsaq, ondaǵy dy­bystar sanynyń ártúrli ekenin baı­qaımyz. Olar 29-42 aralyǵynda. Osy jerde «qazaq tilinde qansha dybys bar?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Sondyqtan jobalardy talqylaý, tańdaý barysynda, eń aldymen, qazaq tilinde qansha dybys bar ekenin anyqtap alǵan durys. Bul dybystardyń sanyn anyqtaý úshin A.Baıtursynovtyń qazaqtyń dybystyq júıesine qa­tysty pikirin negizge alǵa­nymyz tıimdi bolady. Sodan keıin ǵana olardy belgileıtin áripterdi qarastyrý tıimdi bolady. 

Kórnekti til mamany, professor Q.Jubanov kezinde álipbıdiń «buqarashyl» bolýyn eskertken. Jalpy, álipbı qarapaıym ha­lyq­tyń tez meńgerýine, til úıre­ný­shilerge, sonyń ishinde balanyń jas ereksheligine qaraı jasalǵan jón. Osy oraıda álipbıdi túzý­ge pedagog mamandardyń qatys­ty­rylýyn eskergen durys.

Latyn álipbıine kóshý – ana tilimizdiń jahandyq ǵylym men bilimge kirigýin, álem qa­zaq­tarynyń rýhanı tutastyǵyn qamta­masyz etetin biregeı qadam. Ǵalam­dyq ister adamzattyń ıgiligi­ne aınalary anyq. Osy jol­da Elbasy ata-babamyz arman­daǵan «Máńgilik El» ıdeıasynyń ózi ulttyq tilimizdiń tuǵyryn beki­tip, rýhanı jańǵyrýǵa jasal­ǵan naqty qadam ekenin túsindirip berdi. Sonymen qatar jańa jo­baǵa joldaǵan usynystarymyz es­keriledi degen senimdemiz.

Mahmetǵalı Sarybekov, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory

Jambyl oblysy

Qaryshtap damýymyzǵa qajet

Latyn álipbıine kóshý – Elbasynyń asa baǵaly bastamalarynyń biri jáne der kezinde qozǵalǵan, tilimizdiń bolashaǵy úshin jasalǵan qadam. Shynymen de, tehnologııalyq, jahandyq zamanda Qazaqstannyń latyn grafıkasyn tańdaýy – memlekettik deńgeıdegi mańyzdy sheshim dep oılaımyn. Sol sebepten bul másele kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolyp jatqanyn kórip otyrmyz.

Jaqynda ǵana halyqtyń talqysyna usynylǵan jańa nusqada qazaqtyń tól áripteriniń belgilengenin erekshe atap ótýge bolady. Aldyńǵy nusqa boıynsha synı kózqarastar eskerilip, nazarǵa alynǵandyǵy baıqalady. Sondyqtan álipbıdiń sońǵy nusqasy jastardyń kóńilinen shyqqanyn men senimmen aıta alamyn. 

Jastar uıaly telefon paıda bolǵannan beri, SMS-habarlamalardy, áleýmettik jelidegi aqparattardy latyn qarpimen almasyp júrgendikten, jańa álipbıdi meńgerý keıingi býynǵa asa qıyndyq týǵyzbaıdy dep oılaımyn. Jastardyń zamanaýı latyn qarpinde óz tilin meńgerýi, ony jahan jurtshylyǵyna pash etýi durys qadam dep esepteımin. Jahandaný úderisi qatty qarqyn alǵan búgingi tańda aqparat almasý, ǵylymnyń túrli salasy damyǵan saıyn óziniń ulttyq qundylyqtaryn jańa ómirge beıimdep, básekege qabiletti memleket qalyptastyrý, ony órge súıreıtin otanshyl urpaq tárbıeleý – qoǵamnyń basty baǵdary.

Jalpy, latyn qarpindegi álipbıge kóshý qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna jol ashyp, Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqpen jaqyndasýyna múmkindik beredi. Qazaq tiline kompıýterlik jańa tehnologııalar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tıimdi qadamdar bastalmaq. Eń bastysy túbi bir túrki dúnıesi, negizinen, latyndy qoldanady. Bizderge olarmen rýhanı, mádenı, ǵylymı, ekonomıkalyq qarym-qatynasty, tyǵyz baılanysty kúsheıtýimizge latyn tili altyn kópir bolmaq.

Qıyndyqsyz, kedergisiz sharýa bitpesi anyq, biraq biz osynyń bári bolashaq úshin zor progreske, pragmatıkalyq ilgeri basýshylyqqa aparatynyn túsine bilýimiz kerek.

Aıan HAFIZ, Kókshetaý qalalyq «Jas Otan»  jastar qanatynyń jetekshisi

Aqmola oblysy 

Jahandyq keńistikke bastar jol

Elimizdegi kópten beri she­shimin tappaı kele jatqan ózekti máselelerdiń biri – qazaq árpin latyn álipbıine kóshirý máselesine Memleket basshysy baıyppen qarap, túrli pikirler men usy­nystardy saralaı kele, óziniń salıqaly sheshimin aıtty. Bul qadam der kezinde, barlyq jaǵ­daıattar eskerile otyryp jasaldy. Qazaq eliniń saıası-eko­no­mıkalyq, áleýmettik-mádenı, ǵylymı-aǵartýshylyq damýyn, halyqaralyq keńistiktegi ornyn, ishki jáne syrtqy jaǵdaıdy jan-jaqty eskergen Memleket basshysy qazaq zııalylarynyń aldyna úlken mindet qoıdy.

Latynǵa kóshý isi úlken daıyndyqty qajet etti. Kóptegen túsindirý sharalary atqaryldy. Qoǵamnyń pikirine basa nazar aýdaryldy. Qoǵamymyzda latynǵa kóshýdi qoldaıtyndardyń úni basym tústi, óıtkeni latynǵa kóshý ýaqyt talaby, zamana suranysy ekenin halyq tereń túsine bildi.

Bir qýantarlyǵy, bıliktiń halyq talabymen sanasyp, alǵashqy nusqany ózgertkeni boldy. Alǵashqy nusqadaǵy halyqqa unamaǵan eń daýly másele – qazaqtyń daýysty – á, ó, ú tól dybystarynyń qos áripti bolyp kelýi bolatyn. Jańa nusqada bul talap tolyq sheshimin taýyp, endi olar bir árippen, áriptiń ústińgi oń jaǵyna noqat qoıylyp, belgilenedi. Sóıtip halyq kóńiline qonymdy latyn qarpindegi jańa álipbı jobasy daıyn boldy.

El arasynda erekshe qoldaý tapqan tereń taldaý men qazaqtyń tól dybystaryn belgileýdegi utymdy usynystary jańa jobada jaqsy kórinis tapqanyn kórip, qýana qoldap otyrmyz.

Usynylyp otyrǵan nus­qa­daǵy 11 áriptiń 9-y jańa formada qabyldanypty. Bizdi ol qatty qýantyp otyr.

Búkil álemdi sharpyǵan ja­han­daný úderisi aǵylshyn tili men latyn grafıkasynyń kók­jıegin burynǵydan beter ke­ńeıtip jiberdi. О́ıtkeni búgingi zamanaýı tehnologııalar men ınnovasııalyq ıdeıalardyń basym kópshiliginiń aǵylshyn tildi álemnen bastaý alyp otyrǵany belgili. Latyn álipbıiniń jańa nusqasy – búkilhalyqtyq tań­daýdyń jarqyn nátıjesi dep sanaımyz, sebebi qazaq tilin jańǵyrtýdyń basty kórsetkishi – latyn jazýyna kóshýde eke­nine jáne bul qadamnyń álem qa­zaqtaryn biriktiretin mańyzdy fak­tor ekenine halyqtyń kózi jetti. Qoǵamnyń jańa álip­bıdi talqylaýda kórsetken bel­sendiligi sonyń taǵy bir jarqyn dáleli dep sanaımyz.

Sánııa Aqlasova, Shyǵys Qazaqstan lıngvıstıkalyq ortalyǵynyń aǵa ádiskeri