«Baký – Tbılısı – Kars» joba­sy­: Qazaqs­t­an úshin jańa balama dáliz

Qazirgi tańda Qytaıdan Eýro­paǵa júkterdi teńiz arqyly tasy­mal­daý quny arzan bolýmen qatar uzaq ýaqyt alatyny belgili (shamamen 30-40 kún). Al atalǵan temirjol baǵyty tolyǵymen iske qosylǵanda Azııadan Eýropaǵa shyqqan júk 10-15 kúnde jetetin bolady. 

Qazaqstandy Kaspıı teńizi ar­qyly Ázerbaıjan, Grýzııa, Túr­kııa jáne Eýropamen baı­la­nystyratyn baǵyt 2013 jyly «Jibek jel» ataýymen Qazaqstan tarapynan jáne TMD-nyń múddeli múshe-memleketteriniń, sondaı-aq Qytaı men Eýropalyq odaqtyń (EO) qoldaýymen usynylǵan bolatyn.

TRASEKA baǵdarlamasyn (Eýropa-Kavkaz-Azııa kóliktik dálizi) qarjylandyratyn EO bul jo­baǵa tehnıkalyq qujattamany daı­yndaýǵa tıisti qoldaý kórsetti.

Budan on jyl buryn, 2007 jyl­­d­yń 7 aqpan kúni Grýzııa, Ázer­baı­jan jáne Túrkııa «Baký-Tbı­lı­sı-Kars» temirjol jelisin qurý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıdy. Shyǵys-Batys dálizine balama baǵyt bolyp tabylatyn bul jobanyń 76 shaqyrymy Túrkııa aýmaǵy arqyly, 29 shaqyrymy Grýzııadan  jáne 165 shaqyrymy Ázerbaıjannan ótedi.

Jalpy alǵanda 800 shaqy­rym­nan astam uzyndyqqa ıe BTK temir jol jelisi Ortalyq Azııa arqyly Qytaı men Eýropa arasynda, so­nymen qatar Iranǵa, Parsy shy­ǵa­naǵy elderine, Pákistanǵa jáne Ún­distanǵa turaqty tasymaldaýǵa múmkindik beredi.

Ahalkalakı stansııasynda keń dóńgelek joltabanynan Eýro­pa­lyq dóńgelek joltabanyna  (1520 mm-den 1435 mm-ge) aýystyrý be­keti sa­lynyp, alǵashqy synaq jumys­ta­ry atqaryldy. Grýzııadaǵy qu­rylys isterin Ázerbaıjan pre­zıdentiniń jarlyǵymen Mem­le­kettik munaı qory tarapynan qar­jylandyrylǵanyn jáne jal­py somasy 775 mıllıon AQSh dol­laryn quraıtyn eki jeńildikti ne­sıe berilgenin atap ótý kerek (2011 jylynda birinshi transh – 575 mıllıon AQSh dollary, 25 jyl merzimdi jyldyq 5%, 2017 jylynda ekinshi transh – 200 mıllıon AQSh dollary, 20 jyl merzimdi jyldyq 1%). Túrkııa aýmaǵyndaǵy jumystaryn óz qarajatymen atqarýda.

Bastapqy josparǵa sáıkes poıyzdar 2010 jyly júrýge tıis edi. Túrkııa Respýblıkasynyń Kó­lik jáne kommýnıkasııa mınıs­tri Ahmet Arslannyń bıylǵy sáý­ir aıyndaǵy málimeti boıyn­sha, joldyń iske qosylý mer­zimi qar­jylyq jáne saıası máse­le­ler­diń kúrdeliligine baılanys­ty ózgerdi. Onyń pikirinshe, Túr­kııadaǵy keshigýdiń sebebi – sot isi. Tenderde utylǵan qurylys kom­panııalarynyń biri sotqa be­rip, uzaqqa sozylǵan sot isine baı­lanysty jumystar toqtap qal­ǵan. Ázerbaıjan tarapy da ke­shigý sebepteriniń biri retinde 2012 jyly Grýzııadaǵy saıası bıliktiń ózgerýine qatysty saıası turaqsyzdyqty kórsetýde.

Aımaqtaǵy geostrategııany óz­gertý áleýetine ıe osy mega joba­dan taraptar ne kútýde?

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pr­e­zıdenti N.Nazarbaev jarııa et­­ken «Nurly jol» baǵdarlamasy ar­qyly jyldan jylǵa tranzıttik áleý­etin arttyryp keledi. Osy­laı­sha óńirdegi tartymdy mem­le­ketterdiń birine aınalyp otyr. Qazaqstan Qytaıdan Eýropaǵa júk­terdi jetkizý baǵdaryn ár­ta­rap­­tandyrýǵa múddeli. Osy balama baǵyttardyń biri – BTK jobasy.

Sonymen qatar Qytaıdan Qazaqstan men Reseı arqyly Eýropaǵa deıingi baǵyttar ara­syn­da kelesi úsheýin kórsetýge bolady: Reseı arqyly soltústik baǵyt; orta­lyq baǵyt – TRACECA dálizi boı­ynsha (Qytaı – Qazaqstan – Kaspıı teńizi – Ázerbaıjan – Grýzııa – Túrkııa – Eýropa); ázirshe óziniń áleýetine jetpese de – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran – Túrkııa – Eýropa baǵyty. Astana osy baǵyttar boıynsha júkterdi sátti tasymaldaýǵa  múddeli dep aıtýǵa bolady.

«Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda salynyp jatqan mańyzdy nysandardyń ishinde Quryq portyndaǵy paromdyq keshen jáne elimizdiń ońtústiginde Qazaqstan – Qytaı shekarasynda boı kótergen já­ne qurǵaq port dep atalatyn «Qor­ǵas – Shyǵys qaqpasy» ar­naıy ekonomıkalyq aımaǵyn ataý­ǵa bolady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Investısııalar jáne damý mını­str­­liginiń málimetine sáıkes, «Baký – Tbılısı – Kars» temirjoly iske qosylǵannan keıin Qytaıdan Qazaqstan arqyly kútiletin júk aǵyny 300 myń TEU-ǵa (jıyrma fýttyq ekvıvalenti) deıin ósedi. Búgingi tańda 2017 jyldyń birin­shi jarty jyldyǵyndaǵy jaǵ­daı boıynsha Qazaqstannyń Tran­skas­pıılik halyqaralyq kólik ba­ǵytymen (Qytaı, Qazaqstan, Ázer­baıjan, Grýzııa jáne Túrkııa) ári qaraı Eýropaǵa jetetin temir jol arqyly 80,8 myń tonna júk tasymaldandy. 

Ázerbaıjandyq jáne grýzı­ıalyq sarapshylardyń pikirin­she, bul joba ońtústik Kavkazdyń temir­joldaryn Túrkııa arqyly Eýro­pamen baılanystyratyn asa aýqymdy jobanyń bir bóligi. Son­daı-aq joba aıasynda Kars-Nahı­chevan temirjol qurylysy jos­parlanǵan. Bolashaqta joǵary jyl­damdyqty jobalardy iske asy­ra otyryp, Baký – Tbılısı – Ahal­kalakı – Kars jobasy Eýropa – Kavkaz – Azııa temirjol dáliziniń bó­ligi bolady dep kútilýde.

Grýzııa. Shyn máninde, Grýzııa eki básekeles jobadan bireýin (Ázerbaıjan arqyly «Baký – Tbılısı – Kars» jáne Armenııa ar­qyly «Tbılısı – Gıýmrıý – Kars») tań­daý jasaýǵa májbúr boldy deý­ge bolady. Eýroodaq jáne AQSh sekildi syrtqy yqpaldy saıası kúshter bastapqyda bir oı­dan shyǵyp, sheshim qabyldaýdy Grý­zııanyń ózine qaldyrǵan sııaqty. Grý­zııanyń kúrdeli jaǵdaıǵa tap bol­ǵany anyq, óıtkeni qaı bir jo­bany tańdasa da kórshilerden bir­eýin «renjitetini» belgili. Sonymen, Grýzııa saıası konteksti nazarǵa ala otyryp, «Tbılısı – Gıýmrı – Karsqa» emes, ekinshi baǵytqa toqtaldy.

Ázerbaıjan tranzıttik áleýetin tolyq qoldaný maqsatynda jýyr­da Alıaty (Bakýge jaqyn) el­di mekeninde jańa konteıner ter­mınalyn iske qosty.  Eldiń res­mı organdarynyń boljamdary boıynsha osy baǵytta júk tasy­mal­daýdan qazynalaryna jyl saı­yn kem degende 50 mıllıon AQSh dollary túsip turady.

Túrkııanyń Kólik jáne kom­mý­nıkasııa mınıstri Ahmet Ars­lannyń málimetine qaraǵanda «Baký – Tbılısı – Kars» temir jolymen jylyna 34-35 mıllıon tonna júk tasymaldaýǵa múmkindik bar. «Bastapqy kezeńde BTK-da 1 mıllıon jolaýshy men 6,5 mıllıon ton­na júk tasymaldanady», de­gen bolatyn A.Arslan. Túrkııa aýmaǵynda sońǵy 10 jyl ishinde mega ınfraqurylymdyq jobalar isk­e asyryldy. Bosfor buǵazynyń as­tynan ótetin «Marmaraı» temir jol jobasy iske qosylyp, el ishin­degi temir jol baǵyttary kú­sheıtildi.

«Baký – Tbılısı – Kars» joba­sy­na tek qana geo-eko­nomıkalyq jo­ba retinde qosylyp otyrǵan Qazaqs­t­an úshin jańa balama dálizdiń paı­da bolǵany mańyzdy. Sonymen qa­tar bul jobanyń Qazaqstannyń «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty bastamasyn jáne «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» men «HHI ǵasyrdaǵy Teńiz Ji­bek joly» atty aımaqtyq st­ra­tegııalyq jos­par­lardy qam­tı otyryp, Jańa Jibek joly boıyn­da­ǵy elimizdi jańa belesterge shy­ǵarýǵa áleýeti mol.

 

Ashat KESIKBAEV,

saıasattaný ǵylymdarynyń doktory