Prezıdent Jarlyǵymen qazaq alfavıtiniń kırıllısadan latyn grafıkasyna aýysýy úlken jańalyq boldy.
Elimizdiń bolashaǵy úshin óte mańyzdy jáne aýqymy keń is taqyr jerden bastalǵan joq. О́tken ǵasyrdyń 20-40 jyldary qazaq tiliniń jazbasyna birneshe ret reforma jasaldy. 1924 jyly Ahmet Baıtursynovtyń arab jazbasy negizinde jasaǵan «Jańa emlesi» qazaq tiliniń negizderine sáıkes kelgen edi. Alaıda saıasat yqpalymen sol kezdegi qoǵam qaıratkerleri, mamandar arab álipbıi óziniń áleýetin joǵaltty degen pikirde boldy. Sodan Túrkııa, Iran, Ázerbaıjan memleketterinde jáne Qazaqstanda arab jazýy bul halyqtar tabıǵatyna sáıkes kelmeıdi, jat degen pikirler kóterildi. Sóıtip 1929 jyly arab jazýy negizindegi álipbı «Biryńǵaı túrik álipbıi» sanalǵan latyn grafıkasyna kóshirildi. Bar-joǵy onshaqty jyldyń ishinde qazaq álipbıi latynshadan kırıllısaǵa aýysty. Rasynda, kerekti jaǵdaı jasalmaǵan, kadr jáne ozyq tehnologııalar atymen joq elde álipbı grafıkasynyń bulaı aýysa berýi qazaq tiline az soqqy emes edi.
Táýelsiz Qazaqstanda memlekettik til mártebesine ıe qazaq tili búginde elimizdiń barlyq shalǵaıynda qyzmetin oryndap otyr. Ony damytýdyń alǵysharttary bolyp tabylatyn jáne memlekettik tildi Qazaqstan azamattary ıgerýiniń ınstıtýttyq negizderi quryldy. Qazir Qazaqstanda turyp jatqan ózge ult ókilderine memlekettik tildi úırenýge eshqandaı kedergi joq, barlyq jaǵdaı jasalǵan. Alaıda kırıllısamen jazylatyn qazaq tili ınformatıkanyń zamanaýı jetistikterinen syrt qalyp otyr. Qazaq kırıllısasy ǵylymı, halyqaralyq keńistikke shyǵýǵa asa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan Elbasy Nursultan Nazarbaev 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda, sońyraq 2012 jyly Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan -2050 strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý máselesin tótesinen qoıdy. Al «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda ony júzege asyrýdyń ýaqyty jetkendigin aıtty.
Biz qazaqstandyqtardyń rýhanı ózegi bolyp tabylatyn qazaq tiline qatysty bul problemanyń júzege asyp, barlyq salada paıdalanylýy qajettigin túsinemiz. Barlyq zamandastarym sekildi men de qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirýde eshqandaı saıası astar joq ekenin bilemin. Qazaq tili grafıkasynyń reformasyn sol tildiń ózin jańǵyrtý ustanymy turǵysynan qaraý kerek. Reforma tek grafıkaǵa ǵana qatysty. Odan qazaq tili basqa tilge aýysyp ketpeıdi, áńgime ony tek jańǵyrtýda bolyp otyr. Memlekettik til álipbıiniń latyn grafıkasyna qaıtyp oralýynan Qazaqstandaǵy orys qaýymynyń múddesine eshqandaı nuqsan kelmeıdi. Kompıýter klavıatýrasynda latyn qarpi de, orys qarpi de tur. Eger oryssha qujat toltyrsa – kırıllısa álipbıin, qazaq tilinde toltyrsa – latyn álipbıin paıdalanady. Bolashaqta latyn álipbıi qazaq tiline jańa aqparattyq tehnologııalardy meńgerýde qolaılylyq tanytatyn bolady.
Memlekettik tildiń latyn álipbıi grafıkasyna kóshýi Qazaqstandaǵy rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń ózegine aınalady, elimizdegi úsh tuǵyrly tildiń qalyptasýyn jeńildetedi. Qazaqstanǵa ınvestısııa tartýǵa, halyqaralyq bıznesti jáne týrızmdi damytýǵa da yqpaly artatynyna kózimiz jetedi.
Qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi 2025 jyly aıaqtalady. Demek, asyǵystyq jóninde eshqandaı sóz bolmaıdy. Árıne, aldaǵy jeti jylda qyzý jumys júretini aıan. Sondyqtan barlyǵymyz jańa grafıkany meńgerýge ázirden kirisýimiz kerek.
Valerıı VIShNIChENKO, oblystyq memlekettik arhıv dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, saıasattanýshy
QOSTANAI