Dinı ahýaldy jetildirý – mańyzdy mindet

Aldyn alý jáne boldyrmaý sharalary

Birqatar elderdiń táji­rıbesi kórsetkendeı, qoǵamǵa jat dinı-saıası ıdeologııalardy ashyq túrde taratýǵa talpyný barysynda qandaı qaýiptiń jasyrynyp jat­qanyna kórnekti dálel bolatyn bul oqıǵalar ekstremıs­ter men terrorıster úshin qolaıly jaǵdaıǵa jol beredi. Sondaı-aq bul oqıǵalar bel­gili dárejede qoǵamnyń bir bóliginiń, ásirese jastardyń ıslamnyń jáne basqa da dinderdiń mánin túsinýdegi dinı saýatsyzdyǵynyń saldary. Buǵan jergilikti oryndardaǵy dástúrli dinderdiń keıbir ókilderiniń bilim deńgeıiniń tómen bolýy, dinı saýatsyz­dyqtyń saldarynan ıslam doktrınasyn burmalaý já­ne dinı kózqarastardyń ker­tartpalyǵy edáýir deńgeıde áser etedi. Bir sózben aıtqanda, osyn­daı faktorlar dinge se­nýshilerdiń radıkaldanýyna, sonyń ishinde dinı eks­tremızmniń paıda bolýyna qo­laıly jaǵdaı týǵyzady. Bul máselelerdiń birshama dárejede bizdiń qoǵamǵa da áser etkeni kópshilikke málim. 

Osy oraıda Qazaqstan Pre­zıdentiniń 2017 jylǵy maýsym aıyndaǵy Jarlyǵymen dinı saladaǵy ahýalǵa baılanysty qabyldaǵan memlekettik saıası tujyrymdamasy der kezinde jáne mańyzdy qujat retinde tanylýda. 

Búgingi tańda bizdiń ǵa­lym­dar men sarapshylar, mem­lekettik basqarý organdary, dinı birlestik ókilderi osy sa­ladaǵy naqty jaǵdaıdy es­kere otyryp, atalmysh quby­lystardyń aldyn alý men bol­dyrmaý úshin ǵylymı negiz­delgen usynystar men salaýatty baǵa berýlerin tereńdetýi óte mańyzdy. Dinı ekstremızm sekildi qubylysqa qarsy kú­reste tek ákimshilik sharalardy qol­daný jetkiliksiz bolatyny túsinikti. Bul – dinimizben qa­tar dilimizdi damytatyn sala, sana keńistigi. Sondyqtan má­sele bul qubylystyń má­nin tereń túsinip, shyǵý se­bepterin, bolmysyn jáne áleýmettik negizin anyqtaýǵa baǵyttalýy tıis. Sondaı-aq osyndaı qaýipterdi boldyrmaý úshin jaqsy oılastyrylǵan sharalar júıesin ázirleýge daǵdylanǵan jón.

Qazaqstan Prezıdentiniń Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylarynyń IV sezin­de, tózimdilik pen se­nimdilikti nasıhattaıtyn ar­naıy ınternet-resýrs­ty qu­rý qajettigi týraly bas­­ta­masy ózekti jáne der ke­zinde kóterilgeni anyq. «Adam­­­gershilik – ónegelik qun­­dylyqtardyń jahandyq daǵdarysy artyp keledi. Kóptegen qoǵamdaǵy «jalǵan bostandyqtyń» nasıhattalýy men taralýyn kórmeý múmkin emes. Adamı qarym-qatynastyń tabıǵı sıpaty jóninde burmalanǵan kózqarastar qazirgi qoǵamnyń qalypty sapasy retinde usynylyp, adal eńbekke degen umtylysty kez kelgen tásilmen paıda tabýǵa al­mastyrmaq. Mundaı adam­gershilikke qarsylyq talaı jer­de absolıýttik deńgeıge kóteriledi», dep atap ótti Mem­leket basshysy.

Qazaqstandaǵy qazirgi di­nı ahýal men júrip jatqan úr­dister bilim berý men dinı tárbıe jóninde uzaq merzimdi memlekettik baǵdarlamany shuǵyl túrde jasaýdy talap etedi. Bizdiń kózqarasymyz boıynsha, ulttardyń rýhanı dástúrleri men mádenıetterine negizdelgen, psıhologııasy men erekshelikteri qamtylǵan baǵdarlamalar jasaqtalsa, osy baǵdarlamanyń ózeginde bizdiń halqymyzdyń dili men dinı erekshelikteri bolýy tıis. 

Otandyq jáne sheteldik kóptegen ǵalymdardyń, son­daı-aq dinı qaıratkerlerdiń pikiri boıynsha, memleket pen qoǵam dindarlardyń bo­ıyn­da berik ımmýnıtet pen ag­ressııaǵa tózbeýshilikti senim ne­gizinde qalyptastyrýy qajet. Mundaı indetterdiń aldyn alýdyń ońtaıly tásili – halyqty rýhanı turǵydan aǵartý. Sondyqtan da búgingi kúni álemdik dinderdiń dú­nıe­tanymdyq, rýhanı-adam­gershilik, áleýmettik jáne ǵy­lymı negizderin saýatty di­nı bilim berý arqyly ta­ny­týdyń mańyzy zor. Osy­laısha, elimizdegi jastar arasynda ekstremısterdiń nemese terrorısterdiń paıda bo­lý múmkindiginiń túp-tamy­ryn joıýǵa sheshýshi qadam ja­salmaq.

Dili myqtylar jigin aldyrmaıdy

Qazaqstanda tyıym salyn­ǵan ekstremıstik ári terrorlyq uıymdardyń, radıkaldy jáne tirkelmegen dinı aǵymdardyń jaq­taýshylary bar ekeni anyq­taldy. Osy oraıda álgin­deı áreketter baıqalǵan jaǵ­daı­da túrli qoǵamdyq uıym­dar men birlestikterdiń aran­da­týshylyq áreketterge jol ber­­­meý maqsatynda birigip, qy­­­raǵylyq pen uıymshyldyq ta­nyta otyryp toıtarys berýi ma­ńyzdy shara. 

Dinı qajettilikter kóbi­ne­se qoǵamdyq qarym-qaty­nastardyń kúrt ózgeriske ushy­raǵan nemese túbegeıli jańa­shyl baǵyt ustanǵan qıyn-qystaý ótpeli kezeńderinde óte mańyzdy bolary sózsiz, óıtkeni dál sondaı shaqtarda jeke tulǵanyń bolashaqqa degen úmiti joǵalyp, ózine degen seniminiń azaıatyndyǵy belgili. Sondyqtan bolar ke­ńestik júıeniń ydyraýy, ıaǵnı «kommýnıstik baqytty bolashaqtyń» júzege aspaı qa­­lý­ynyń nátıjesinde adam­dardyń kópshiligi ártúrli dinı konfessııalarǵa, birlestikterge bet burdy.

Kóptegen ekstremıstik ilim­derdiń jastardy qyzyqtyrýy, olardyń kóptegen dástúrli dinderden aıyrmashylyǵy soǵysqumarlyq, agressıvti úndeý júrgizý ekenin este ustaý mańyzdy. Dástúrli dinderden ta­ǵy bir aıyrmashylyǵy, olar adamdar arasyndaǵy syı­las­tyq, kelisim men tózimdiliktiń qajettiligi jaıly sóz qoz­ǵa­maıdy, mahabbat pen jana­shyrlyqqa shaqyrmaıdy, Qu­daı­dyń qalaýyna kónbeıdi. Keri­sinshe, olar batyl ári tabandy áreketter jasap, adamdardy kúshpen jáne qarýmen qorqytyp, óziniń nemese rýhanı basshysynyń pikirine ǵana súıenip, qurylymdy ózger­týge, tartyp alýǵa nemese qol jetkizýge shaqyrady. 

Bul sektalardyń uıym­dastyrýshylary qatarlaryna tartý men izbasarlaryn úıretý barysynda dástúrli ǵana emes, sonymen qatar sanany manı­pýlıasııalaýdyń zamanaýı ádis­terin keńinen qoldanýlary ábden múmkin. Ádette, olardyń jaqtaýshylaryna salaýatty oıǵa qurylǵan dálelder de, ońtaıly ári qısyndy dáıekter de áser etpeıdi. О́ıtkeni sanasy barynsha ýlanǵanyn baıqaımyz. 

Qazirgi jastarǵa ıslam men hrıstıan sekildi barlyq uly dinder qoǵam birliginiń rýhanı negizi ekenin tyńǵylyqty ári dáleldi túrde ashyp tú­sin­dirý mindetti jáne óte ma­ńyzdy. Demek, endigi jerde dinı birlestikter qyzmetine qatysty jańa zań jobasyna ózgertýlerdi engizý qajet. Zań jobasynda qamtylmaǵan keı máseleler áli de kópshi­liktiń kókeıin kúpti etip, alań­daýshylyǵyn týǵyzǵandaı. Bul turǵyda teris pıǵyldy dinı aǵym­dar men uıymdardyń belsendiligin shekteýdiń aldyn alý baǵytynda keıbir kórshiles elderdiń is-tájirıbesin nazarda ustaǵan qajet pe dep qalasyń. Olarda qazir qaýǵa sa­qaldylar da, beti-basyn tumshalap alǵan, hıdjab kıip etegine súringender, túrli kúmándi dinı kitaptar taratyp, ǵalamtor arqyly ýaǵyzdarǵa senip, essiz eltigender atymen joq. Bizde de sondaı ke­leńsiz jaıttarǵa jol bermeı, ár aımaq, óńirler men eldi meken­derge, qalalarǵa kelgen is-áreketi kúmándi beıtanys adamdardyń júrýin, olardyń túrli dinı kitaptardy taratýyn qatań baqylaýǵa alý nazardan tys qalmaýy tıis. 

Jaqynda Almatydaǵy Dos­tyq úıinde ótken «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasyna tolyq­tyrýlar men ózgerister engi­zýge oraı ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi qatysqan dóń­gelek ústel talqylaýynda jurt­shylyqtyń kókeıine qo­nymdy birqatar usynystar ortaǵa salyndy. Atap aıt­qanda olar: kámelet jasyna tolmaǵan balalardy ata-ana­synyń ruqsatynsyz dinı is-sharalarǵa qatystyrýǵa tyıym salý, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń kelisi­minsiz jastardy shetelge dinı bilim alýǵa jibermeý, dinı uıym­­darǵa túsken qarjyny áleýmet tarapynan ashyq túrde qadaǵalaýdy qamtamasyz etý, medısınalyq mekemelerdegi bala densaýlyǵy úshin qa­jet­ti mindetti ekpeden ata-ana­lar­dyń dinı senim sebebimen qashýyna jol bermeý, «talaq» sııaqty dinı ǵuryptar men basqa da bizdiń qoǵamǵa jáne jalpy adamzattyq normalar men dástúrlerge jat amaldardan áıelderdiń quqyǵyn zańnamalyq deńgeıde qorǵaýdy qamtamasyz etý sekildi tolyq­tyrýlar.

Osyndaı ózgerister men tolyqtyrýlar ýaqyt talabyna saı ekenin jáne Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı­ jańǵyrý» maqalasynda qoıǵan mindetterge tolyǵymen sáı­kes keletinin atap ótken jón.­ Bul bizdiń qoǵamnyń di­nı máselelerge qatysty kóp­te­gen túıtkilderin sheship qa­na qoımaı, elimizdegi rýha­nı birlik pen áleýmettik tu­raqtylyqqa da septigin tı­gizedi.   

Aqan BIJANOV,  Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Fılosofııa,  saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń  dırektory, saıası ǵylymdardyń  doktory, professor