Múltiksiz áriptestik múmkindigi

Álemniń kóptegen el­der­inde memleket pen jeke­menshik áriptestigi tabys­ty júrip jatyr. Kóptegen damyǵan elderde bul is uzaq jyldardan beri óris alyp kele jatsa, bizdiń elde qolǵa alynǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Tájirıbemiz azdaý. Biraq soǵan qaramastan, eli­mizde de jekelegen jaǵymdy mysaldardy kóp­tep keltirýge bolady. Máse­len, mektep jasyna deıingi jetkinshekterdi balabaq­shamen qamtýda bul istiń bergen paıdasy kóp boldy. Qazir memleket pen jekemenshiktiń tize qosyp birigýimen uıymdas­ty­rylǵan mektepke deıingi mekemelerdi ár qaladan kóptep kezdestirýge bolady.

Bıýdjettiń qarjysyn únemdeý, kásipkerlikti jetildirý úshin mańyzy zor áleýmettik jobalarǵa jeke bıznesti tartý qajettigin Elbasy Nursultan Nazarbaev sóı­legen sózderinde, óńirlerge sapar­lary kezindegi júzdesýlerinde úne­mi aıtyp keledi. «Jekemenshik ın­ves­tısııalardy tartý jóninen mem­leket-jekemenshik áriptestigi tetigi orasan zor áleýetke ıe bolyp otyr. Biz Qazaqstanda bul tetikti iske qostyq, biraq ol ozyq álemdik praktıkaǵa sáıkes jetildirýdi talap etedi», degen bolatyn Memleket bas­shysy 2010 jyly «Jańa on­jyl­dyq, jańa ekonomıkalyq órleý, Qa­zaqstannyń jańa múm­kin­digi» atty Qazaqstan halqy­na Jol­daýynda. 

Elbasy Joldaýyn júzege asy­rý maqsatynda 2011 jyly Qazaq­stan Res­­pýb­­lıkasynda mem­le­ket-je­ke­men­shik árip­testigin da­mytý jónin­degi baǵdarlama qa­byl­danyp, osy istiń qanat jaıýyna negiz qalandy. 

Sondaı-aq osy máseleni retteý te­tikteri Azamattyq kodeks, «Je­ke­­she­lendirý týraly», «Aksıo­ner­lik qoǵam­dar týraly» jáne «Mem­lekettik satyp alýlar týraly» zańdarda kóri­nis tapty. Qazaq­standaǵy mem­leket-jeke­men­shik árip­testigin retteı­tin negizgi zańdardyń biri retinde «Kon­ses­sııalar týraly» zań da qabyl­dandy.

«Konsessııa» termıni qolda­nyl­ǵan alǵashqy kelisimshart boı­ynsha Qa­zaqstannyń gaz tasy­maldaý júıe­sindegi «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ, sondaı-aq Shúlbi, О́skemen já­ne Buqtyrma qa­lalyq elektr stan­sa­lary kon­s­es­sııaǵa berildi. Keıin­nen kólik ınfraqurylymy men ener­­­getıka salalaryndaǵy «Shar – О́s­kemen» temir jol jelisi jáne «Sol­­tústik Qa­zaq­stan – Aqtóbe oblysy» elektr tara­tý jelileri qury­lys­tary konses­sııalyq negizde salyndy. 

Al endi memleket-jekemenshik árip­testiginiń qazirgi jaǵdaıyna kel­sek, búgingi kúni jalpy soma­sy 139,5 mlrd teńgeniń 166 keli­sim­sharty jasalypty. Tek bı­yl­dyń ózinde 70 mlrd teńgeniń 88 shartyna qol qoıylypty. 

Osyndaı kelisimsharttar bo­ıynsha О́skemen, Semeı, Shym­kent qalalarynda, Qostanaı ob­lysyndaǵy Zarechnoe jáne Zatobol kent­terinde, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mankent, Qarasý jáne Aqbıik aýyl­darynda jáne basqa da óńirlerde 45 bilim berý, 27 densaýlyq saqtaý, 17 má­de­nıet jáne sport nysan­dary sa­lyn­baq. Sondaı-aq Petro­pa­vl qalasynda tennıs orta­ly­ǵyn, Aqtóbe qalasynda muz sa­raı­yn, deneshynyqtyrý-saý­yq­tyrý keshenderin, Almaty ob­ly­synda 7 servıstik daıyn­daý or­t­a­lyǵyn, Aqtóbe, Temirtaý, Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Balqash qalalaryndaǵy 5 oftal­mo­logııalyq mekeme, Aqtaý, Aqtóbe, Lısakov jáne Pavlodar qala­larynda 4 tur­mystyq nysan, Qaraǵandy, Qyzyl­orda jáne Shymkent qalalarynda 3 emhana, Atyraý jáne Ekibastuz qa­la­­larynda kóshelerdi jaryq­tan­dy­rýdyń 2 jobasyn, Astana qala­­syn­da 1 beınebaqylaý júıe­sin, Aq­tóbe qalasynda 1 jedel me­dı­sı­­nalyq kómek stansasyn já­ne Al­maty qa­lasynda 1 qoǵam­dyq kólikti dıs­petcherleý meke­me­sin salý kózdelýde.

Bul derekterdiń syrtynda, memlekettik organdardyń esep­terine sáıkes, jalpy somasy 1,8 trln teńgeni quraıtyn 547 joba ártúrli daıyndyq satylarynda qarastyrylý ústinde. Respýb­lı­ka­lyq deńgeıde shamamen 1 trln teńgeniń 18 jobasy, al jergilikti deńgeıde 800 mlrd teńgeniń 529 óńir­lik jobasy pysyqtalýda.

Sóıtip «kósh júre túzeledi» de­gendeı, elimizde memleket-je­kemenshik áriptestigi jyl ótken saıyn qalypqa túsip, damyp keledi. Onyń jańa túr­leri de paıda bolýda. Árı­ne áriptestiktiń bul túri zaman­ǵa saı damyp, áleý­mettik-eko­no­mıkalyq ómirdi keńinen qam­­týy úshin memlekettik organdar tarapynan tynymsyz izdenister, tyń tásilder men jańa­lyq­tarǵa jol ashyp, kez­desken kedergilerdi joıyp otyrý qajet. Osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystar da joq emes. Máselen, bıylǵy tamyz aıynda Úkimet Parlament qaraý­yna memleket-jekemenshik árip­­t­estigi tetikterin odan ári jetil­dirý men jeńildetý jó­nindegi zań jobasyn usyndy. Par­lament Májilisi atalǵan zań jobasyn ma­quldady jáne qazirgi tańda ol Parlament Senatynyń qaraýyna jiberilgen. 

Zań jobasy birqatar ázirleý kezeńderin alyp tastaý arqyly rá­simderdi ońtaılandyryp, joba­lar­dy bekitýge baǵyttalǵan. Bul MJÁ jobalarynyń bekitý jáne saraptamalar merzimderin qa­­­zirgi jeti aıdan úsh aıǵa deı­in qysqartýǵa múmkindik be­redi. Bu­­dan ózge, zań jobasyn­da tutyný ke­­­pil­digin úsh jáne odan da kóbirek jy­l­ǵa berý qa­­­rastyrylǵan. Ol ın­­ves­­tor­­­­­­larǵa kóp jyldyq ka­pı­­­­tal jumsalymyn josparlaı alý­­­­­­la­ryna múmkindik beredi.

Kelisimsharttardy ázirleý boı­yn­sha buryn ázirlengen 10 úl­­gilik jobaǵa jańadan tórt qo­sym­sha úlgi ázirlendi. Olar avto­mobıl joldaryna servıstik qyz­met kórsetý, medısınalyq jab­dyqtar lızıngi, emhanany senimgerlikpen basqarý, mektepterge servıstik qyzmet kór­setý máselelerin qamtıdy. En­di óńirler bul qujattardy úlgi re­tin­de paıdalana alady. Al bul óz kezeginde konkýrstyq qu­jat­tama men sharttardy ázir­leý mer­zimin oń­taı­landyrýǵa múm­kindik beredi.

Munyń syrtynda baǵdarla­malyq MJÁ engizý jumystary bastaldy. Qazir salalyq memle­kettik organdar memlekettik baǵ­­dar­lamalar arqyly ózderi­niń stan­darttalǵan MJÁ jobalaryn erekshe josparlaý rásimderin salalyq erekshe­lik­terdi eskere otyryp júzege asyra alady. Atalǵan tetik jal­pyǵa belgilengen tártip bolyp tabylatyndyqtan, endigi kezekte olardy saraptamadan ót­kizýdiń qa­­jeti joq. Bul josparlaý­dy qys­­qa merzimde belgileýge múm­kin­­dik beredi.

Bıyl mamyr aıynda ınves­tor­­larǵa arnalǵan MJÁ jo­ba­larynyń biryńǵaı bazasy is­ke qosyldy, ol respýblıka boıynsha sátti iske asy­ryl­­ǵan jobalardyń tájirı­be­­sin tırajdaýǵa múmkindik be­redi. Osy jyly qol qoıylǵan ke­li­sim­sharttar boıynsha eleý­li il­gerileý baıqalýda. So­ny­men qa­tar MJÁ naryǵyn odan ári jan­dandyrý jáne «Baǵ­dar­la­malyq MJÁ-ni» iske asyrý úshin jobalardy synaqtan ót­kizýdiń qanatqaqty salalaryn ázir­leý jumystary júrgizilip jatyr.

Jýyrda Úkimette memleket-je­ke­menshik áriptes­tigin damytý má­­selesi taǵy da pysyq­ta­lyp, ar­­­tynsha jýrnalıstermen bas­pa­sóz máslıhaty ótkizildi.Jýr­­­­­­­­­nalıster suraqtaryna jaý­ap bergen Ulttyq ekonomı­ka mı­nı­­s­­tr­ligine qarasty «Qazaq­stan­dyq memleket-jekemenshik ári­p­tes­­­­tigi ortalyǵy» AQ bas­qar­ma tó­­ra­ǵasynyń orynba­sary Talǵat Ma­taev memleketke de, kásip­ker­ler­­ge de tıim­di bolyp otyr­ǵan is­ti odan ári ilgeriletý úshin onyń zań aıa­syn­daǵy te­tik­terin áli de je­­­til­dire túsý qa­jet­tigin atap kór­­­­setti. «Mysaly, me­dı­sına sa­­la­synda Aqtóbe obly­syn­da iri oftalmologııalyq orta­lyq pen jedel járdem stansasy sa­lynady. Ár jobanyń quny 4-5 mlrd teńge kóleminde. Bul – otan­dyq kásipkerlerdiń mem­le­­­ketke degen kómegi. Al mem­le­­ket ká­sipkerlerge kómek re­tin­­de qarjyny birden bólmeı, jyl saıyn olardyń shyǵynyn ke­li­­sim­shartta kórsetil­gen mer­zim ishin­de ınvestısııa retin­de qaı­ta­rady. Zańda qaıtarý mer­zi­mi 3 jyl­dan 30 jylǵa deıin dep kór­se­tilgen. Jobaǵa baı­la­nys­ty ony jú­zege asyrý mer­zimi de ártúrli. Kelisimshartta kórse­til­­gen ýaqyt ishinde memleket sol qa­r­jyny qaıtarady ári ınflıasııa jaǵdaıy da eskeriledi» deıdi, T.Mataev. 

Qazaqstandyq memleket-je­ke­­­men­shik áriptestigine shet­el­dik ın­ves­torlardy tartý máselesi de nazardan tys qal­maǵan. Búginde chehııalyq kom­panııa Aqtóbe qala­synda Muz saraıyn salyp jatsa, túr­kııalyq kásipkerler Shym­kentte jáne Aqtóbe oblysynda je­del járdem stansasynyń qabyr­ǵa­syn qalaýǵa kirisipti.

Mine, osylaısha memleket-je­ke­menshik áriptestigi jyl ót­ken saıyn ekpin alyp, damyp ke­ledi. Elimizdiń áleýmettik-eko­no­­mıka­lyq jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa bul istiń beretin paıdasy mol bolady degen senimdemiz. 

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»