Osydan biraz buryn «Sport juldyzdary» degen jekemenshik jýrnaldyń bas redaktory Musaǵalı Tasqalıev esimdi azamat óziniń feısbýk paraqshasynda qazaq kúresi týraly jazyp, meniń de atymdy atap, «Qazaq kúresin sergeldeńge salǵan kimder?» degen saýal qoıǵan eken. Oılana kele, mundaı negizsiz jazylǵan dúnıelerdiń qazaq kúresiniń bolashaǵy úshin atqaryp jatqan sharýalarymyzǵa qatysty kópshiliktiń oıynda kúmán týdyratynyn ári jeldiń qaı baǵyttan soǵatynyn eskere otyryp, osyǵan deıin qazaq kúresi týraly el ishinde kereǵar pikir qalyptaspasyn dep aıtpaı kelgen keıbir dúnıelerdi el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde ashyq túrde jarııalaýdy jón kórdim. Sonda ǵana sportsúıer qaýym qazaq kúresin sergeldeńge salyp júrgenderdiń kim ekenin ózi-aq ajyratyp alar dep túıdim.
Men respýblıkalyq qazaq kúresiniń basshylyǵyna 2013 jyldyń sońyna qaraı saılandym. Oǵan deıin respýblıkalyq federasııanyń prezıdenti Serik Tókeev myrza bolatyn. Sol jyly qazaq kúresinde meniń federasııanyń basshylyǵyna kelýime birneshe keleńsiz oqıǵa sebep boldy. Onyń eń birinshisi, árıne 2013 jylǵy «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń fınaldyq synynda tóreshilerdiń eldi dúrliktirgen júgensizdigi edi. Ekinshisi – «Qazaq kúresi Qazan qalasynda ótetin HIII Ýnıversıadanyń baǵdarlamasyna kirdi», dep «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» dep atalynatyn uıymnyń alty alashqa jar salǵanyna qaramastan, tól sportymyzdyń atalǵan oıyndar baǵdarlamasyna kirmeı qalýy. Úshinshisi – sol jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Sport-Akkordtyń aıasynda qazaq kúresinen kórsetilim bolady dep Qazaqstannyń atyna FILA dep atalynǵan (qazirgi – UWW, ıaǵnı Birikken kúres álemi) uıymnan hat kelip, soǵan oraı qazaqstandyq delegasııa sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasy Sport jáne dene shynyqtyrý isteri agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Tastanbek Esentaevtyń basshylyǵymen Sankt-Peterbýrgke barǵanynda kórsetilim bolatyn zalda bizdiń sportshylar men ókilderden basqa eshkimniń bolmaı shyǵýy, artynan belgili bolǵanyndaı munyń Ýnıversıadaǵa qazaq kúresiniń kirmeı qalǵanyna yrza bolmaǵan qazaqstandyqtardyń kóńilin aýlap, kózboıaýshylyq úshin ǵana uıymdastyrylǵan shara bolǵandyǵy edi.
Aıta ketetin jaıt, qazaq kúresiniń Ýnıversıada baǵdarlamasyna kiretinin alǵash súıinshilegen de, Sport-Akkordtyń aıasynda qazaq kúresinen kórsetilim bolady dep hat joldaǵan da sol kezdegi FILA-nyń, qazirgi Birikken kúres áleminiń resmı ókili Gıntaýtas Vıleıta bolatyn. Al ony odan ári jelpildetken «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» dep atalynatyn uıymnyń basshylyǵy edi. Biraq, osy atalǵan uıymdardyń eshqaısysy da qazaq kúresiniń nelikten Ýnıversıadanyń baǵdarlamasyna kirmegendigi, Sport-Akkordta kórsetilimi bolmaǵandyǵy týraly kúni búginge deıin jaq ashqan emes.
Sonymen qatar, biz sol kezde «Eýrazııa barysy» halyqaralyq týrnırine daıyndyq júrgizý kezinde, jarysqa shet eldik komandalardy shaqyrý barysynda taǵy bir qıynshylyqqa tap boldyq. Ol – «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» dep atalynatyn uıymnyń basshylyǵy álemniń alpystan astam elinde qazaq kúresi federasııalary qurylǵan dep únemi BAQ-qa suhbat berip kelgenine qaramastan, elimizdi qosa eseptegende álemdegi ulttyq federasııalardyń bir qoldyń saýsaǵanynan aspaıtyndyǵy, ıaǵnı, Qazaqstan, Mońǵolııa, Qytaı, Reseı men Qyrǵyzstannan basqa birde-bir elde qazaq kúresiniń federasııalarynyń bolmaýy edi.
Kópshilik qaýym men aıtqan jaıttardyń rastyǵyna ınternetti aqtaryp ta, ortamyzda júrgen, osy oqıǵalarǵa kýá bolǵan adamdardan surap ta kóz jetkize alady.
Osynyń barlyǵy, sol kezdegi qazaq kúresinde qordalanǵan problemalardyń bar ekendigin kórsetti. Sol sebepti de sý basynan tunatyndyǵyn, al qazaq kúresiniń bastaýy qazaq jerinde ekendigin, eń aldymen óz elimizdegi qazaq kúresin damytý kerektigin eskere otyryp, óz kandıdatýramdy respýblıkalyq federasııanyń prezıdenttigine usyndym.
Basshy bolyp saılanǵan soń óz jumysymdy respýblıkalyq federasııany qaıta qurýdan bastadym. Sebebi, «Respýblıkalyq ulttyq kúres «qazaq kúresi» federasııasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi» dep atalynatyn federasııanyń respýblıkalyq mártebesi bolý úshin «Qoǵamdyq birlestikter týraly» QR Zańyna sáıkes keminde segiz oblysta fılıaldary bolýy kerek-tin. Fılıaldar ashylmaǵan, al oblystyq qazaq kúresi federasııalary jergilikti qoǵamdyq birlestikter retinde qurylyp, respýblıkalyq federasııaǵa zańdyq ta, ekonomıkalyq ta turǵydan eshqandaı qatysy joq ózindik zańdy tulǵa (samostoıatelnoe ıýrıdıcheskoe lıso) retinde jumystaryn atqaryp jatqan eken. Sondyqtan da, oblystyq qazaq kúresi federasııalaryn respýblıkalyq federasııanyń quryltaıshylary, ári respýblıkalyq federasııanyń jarǵysyn moıyndaıtyn, biraq ekonomıkalyq turǵydan derbes qyzmet etetin músheleri etip bekitip, «Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasy» qaýymdastyq nysanyndaǵy zańdy tulǵalar birlestigi etip qaıta qurdyq. Tek osydan keıin ǵana respýblıkalyq qazaq kúresi federasııasy QR Ulttyq Olımpıada komıteti tarapynan tanyldy. Buǵan deıin bizdiń federasııa táýelsizdik alǵannan bergi 23 (!) jyl boıyna QR UOK tarapynan tanylmaǵan bolatyn.
О́z kezeginde, respýblıkalyq federasııa 2014 jyly qabyldanǵan «Sport jáne dene shynyqtyrý týraly» QR Zańyna sáıkes sport túri (bizdiń jaǵdaıymyzda qazaq kúresi ekendigi belgili) boıynsha halyqaralyq federasııanyń múshesi bolýy tıisti-tin. Osyǵan oraı biz «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» dep atalynatyn uıymnyń jarǵysymen tanysý barysynda atalǵan uıymnyń mórinde «Halyqaralyq qoǵamdyq birlestik» dep kórsetilgenine qaramastan, onyń «Qoǵamdyq birlestikter týraly» QR Zańyna sáıkes qurylǵan, quryltaıshylary – Tókeev myrza bastaǵan qazaqstandyq azamattar, sol kisiniń qol astynda hatshy, júrgizýshi, ádisker bolyp jumys isteıtin, istegen, tipti keıbiriniń qazaq kúresiniń salasyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn on adam ekendigin, al federasııanyń bar-joǵy Astana qalasynyń ádilet departamentinde tirkelgen jergilikti qoǵamdyq birlestik ekenin anyqtadyq.
Osy turǵydan kelgende «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» jergilikti qoǵamdyq birlestigi qalaısha óziniń mórine, jarǵysynyń tıtýldyq betine «Halyqaralyq qoǵamdyq birlestik» degen ataýdy jaza alady, oǵan ruqsat bergen federasııa tirkeýden ótken Astana qalasynyń ádilet departamenti me, oǵan sol federasııa tirkeýden ótken kezde Astana qalasynyń ádilet departamentinde basshylyq qyzmette bolǵan Serik Tókeevtiń týǵan inisiniń yqpaly bolýy múmkin be? Eger mundaı jaǵdaı oryn alǵan bolsa, elimizdiń kez-kelgen memlekettik organyna nemese laýazymdyq tulǵasyna Qazaqstan zańdaryn belden basyp, óz betinshe áreket ete berýine bolady ma degen saýaldar týyndaıtyny ras. Degenmen, bul basqa taraptan keletin áńgime bolǵandyqtan buǵan toqtalmaı-aq qoıalyq.
Sonymen, osyǵan deıin «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» dep atalatyn uıymnyń ataýyndaǵy qazaq kúresi ataýynyń tyrnaqshaǵa alynyp júrgenine tańǵalyp kelgen respýblıkalyq federasııanyń basshylyǵy «Dúnıejúzilik» federasııanyń atyna zaty saı emestigin, oǵan tek jeke tulǵalardyń ǵana múshe bolyp kire alatyndyǵyn, birlestik Zańǵa sáıkes Qazaqstannyń tek bir oblysynyń nemese qalasynyń ǵana aýmaǵynda áreket ete alatyndyǵyn, sondyqtan da federasııany qaýymdastyq nysanynda qaıta qurý, ony QR Ádilet mınıstrliginde tirkeý, oǵan respýblıkalyq qazaq kúresi federasııasynyń múshe bolyp kirýi qajettigin «dúnıejúzilik» federasııanyń basshylyǵyna birneshe ret eskertip aıtylǵan bolatyn.
О́kinishke qaraı, «dúnıejúzilik» federasııanyń basshylyǵy respýblıkalyq federasııa basshylyǵynyń aıtqan sózin qulaqqa ilmek turmaq 2015 jyly «Azııa kontınentaldyq qazaq kúresi federasııasy» qoǵamdyq birlestigin quryp, ony Astana qalasynyń ádilet departamentinde tirkeýden ótkizdi. Baıqap otyrǵandaryńyzdaı, bul Qazaqstanda qurylǵan úshinshi «halyqaralyq» federasııa. Biraq, báriniń músheligi jeke dara, ıaǵnı jeke tulǵalar. Al, QR Qazaq kúresi federasııasynyń zańdy tulǵa ekendigin, álemdik sporttyń zańdylyǵy boıynsha halyqaralyq federasııaǵa tek ulttyq federasııalar ǵana múshe bolyp kire alatynyn eshkim de eskermedi. Sonda aıtyńyzdarshy: Qazaqstannyń Qazaq kúresi federasııasy múshe bolyp kire almaıtyn ol qandaı «dúnıejúzilik» qazaq kúresi federasııasy?
Al, endi osy «dúnıejúzilik» federasııa uıymdastyryp kelgen álem jáne Azııa chempıonattaryna keletin bolsaq, bul da atan túıege júk bolatyn taqyryp. Degenmen, biz osy atalǵan chempıonattardyń barlyǵyna derlik Qazaqstannyń resmı qurama komandasymen qatar beıresmı qurama komandanyń da qatar qatysyp kelgendigin aıtsaq jetkilikti shyǵar. Tóreshi, jattyqtyrýshy, tipti, kórermen bolyp kelip, jarysqa qatysyp, júldeger nemese chempıon atanyp ketetin, bolmasa, bir eldiń sportshysy (qazaqstandyq) basqa bir memlekettiń (mysaly, Tájikistannyń) atynan synǵa túsip, fınalǵa shyqqanda qaıtadan óz eliniń (Qazaqstannyń) sportshysy bolyp shyǵa keletin sport túrinen álem nemese Azııa chempıonatyn bilesiz be? Bilmeseńiz, bul qazaq kúresinen álem jáne Azııa chempıonaty bolatyn. Al, Afrıka, Eýropa, Amerıka chempıonattary týraly aıtyp qajeti joq. «Dúnıejúzilik» federasııanyń atqarǵan tirligi mine osyndaı. Eger sózimde qatelik bolsa, «dúnıejúzilik» federasııa ózderi elimizden tys jerlerde uıymdastyrǵan álem, Azııa, Afrıka chempıonattaryn elimizdiń qaı telearnasynan kórsetti, kórsetpese beınenusqasyn halyqqa usyna ala ma eken? Sonda qalyń kópshilik qalǵanyn men aıtpaı-aq atalǵan chempıonattarǵa óz baǵasyn berer edi.
Al, endi bul chempıonattardyń, olardyń nátıjesi, berilgen ataqtar men qosylǵan ústemelerdiń zańdy, zańsyzdyǵyna baǵa beretin men emes. Sondyqtan bul taqyrypty qozǵamaı-aq qoıaıyq.
Men tek respýblıkalyq federasııaǵa basshy bolyp kelgen kezden-aq qazaq kúresine abyroısyzdyqtan basqa eshnárse bermeıtin bul úderiske toqtam salýǵa tyrystym. Biraq, «Baıaǵy jartas bir jartas». Áli kúnge ózgergen eshnárse joq.
Ol ol ma, byltyrdan beri «dúnıejúzilik» federasııa qazaq kúresiniń Ashǵabadta ótken jabyq keshendegi V Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kiretinin aıtyp jalpaq álemge jar saldy. Shynyn aıtaıyq, buǵan basynda bárimiz de qýandyq. Degenmen, áý bastaǵy aptyǵymyzdy basyp, bajaılap surastyryp bilsek, qazaq kúresiniń jabyq keshendegi V Azııa oıyndaryna kiretini ras eken. Biraq… áńgime sol «biraq»-ta bolyp tur. «Baqsam baqa eken» demekshi, qazaq kúresi bul Azııa oıyndaryna jeke sport túri bolyp enbegen eken, tek belbeý kúresiniń quramynda kiripti. Buǵan qazaq kúresiniń janashyr jankúıeri Ashǵabadta ótken jabyq keshendegi V Azııa oıyndarynyń www.ashabat2017.com resmı saıtyna, nemese Azııa oıyndarynyń ıegeri Azııa Olımpııalyq keńesiniń www.ocasia.com resmı saıtyna kirip kóz jetkize alady. Bul saıttardyń eshqaısysynda qazaq kúresi Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kirdi degen sóz joq. Bul oıynnyń baǵdarlamasynda ózbektiń kýrashy, túrkimenniń kóróshi, tatardyń belbeý kúresi, orystyń sambosy, japonnyń djıý-djıtsýy bar. Biraq, qazaqtyń kúresi joq. Sebebi, «dúnıejúzilik» federasııanyń basshylyǵy qazaq kúresin belbeý kúresiniń qanjyǵasyna bókterip berdi. Bul burynǵy FILA, qazirgi UWW-Birikken kúres áleminiń dástúrli kúres túrleri komıtetiniń basshylyǵyna kiretin, ózi aldymen túbi qyrǵyzdyń kúresi delinetin alysh-belbeý kúresi federasııasyn basqarǵan, keıinnen Halyqaralyq belbeý kúresi federasııasyna prezıdenti bolǵan jáne qyrǵyz ben qazaq kúresin osy federasııanyń aıasyna tarta bastaǵan Gıntaýtas Vıleıtanyń «saıasaty».
Qazaq kúresine kelgende bizdiń maqsatymyz bıik, armanymyz asqaq edi. Ol maqsat, ol arman qazaq kúresin Olımpıada baǵdarlamasyna engizý bolatyn. Bul qalyń qazaq jurtynyń maqsaty men armany dep bilemin.
Mine, joǵarydaǵy jaıttardyń barlyǵy bizdi qol qýsyryp qarap otyrmaýǵa, áreket etýge ıtermeledi. 2013 jyldan bastap QR Qazaq kúresi federasııasy men «Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qory birlese otyryp Grýzııa, Ýkraına, О́zbekstan, Polsha, Túrkııa, Argentına, Ýrýgvaı, Kanada jáne t.b. elderinde qazaq kúresiniń ulttyq federasııalaryn ashýǵa muryndyq boldy. Al, qazaq kúresiniń Azııa oıyndary baǵdarlamasynda belbeý kúresiniń quramynda kirýi bizge jansaqtaý qımyldaryna barýǵa májbúr etti. «Dúnıejúzilik» federasııanyń basshylyǵymen qazaq kúresin jeke-dara sport túri retinde damytýǵa, birlese áreket etýge shaqyrǵan birneshe kelissózderimiz esh nátıje bermegennen keıin, Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasy quryltaıshy, ári tolyqqandy múshe bolyp tabylatyn «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasııasyn» qurdyq. Bul federasııanyń quryltaıshylary jáne músheleri qatarynda Qazaqstan, Mońǵolııa, Qytaı jáne joǵaryda atalǵan memlekettermen qatar álemniń otyzdan astam eliniń ulttyq federasııalary bar. Biz bul áreketimizben qaıtken kúnde de qazaq kúresin dzıýdo, kýrash, sambo t.b. sııaqty jeke sport túri, ulttyq muramyz retinde saqtap qalǵymyz keledi jáne bul maqsatymyzǵa jetý úshin aıanbaı eńbek etemiz. Aıta ketetin jaıt, osy atalǵan úsh kúrestiń úsheýi de Birikken kúres álemini uıymynyń quramyna kirmeı-aq, tipti keıbiri kirip turǵan jerinen shyǵyp ketip te óz jolyn, óz damý baǵytyn tańdaǵan kúres túrleri. Qazirgi tańda atalǵan kúresterdiń kez kelgeniniń bedeli Birikken kúres áleminiń quramyna kirip otyrǵan belbeý kúresinen basym bolmasa kem emes, qazaq kúresine úlgi bola alatyndaı-aq kúres túrleri.
Tasqalıev «Qazaqstan barysy», «Eýrazııa barysy», «Álem barysy» týrnırleriniń keremet joba ekendigin ózi de aıtypty. Bul jobalardyń osy jyldardyń ishinde tek Tasqalıevtyń ǵana emes qalyń buqaranyń da kóńilinen shyqqandyǵyn eskere otyryp, basqa birnárse qosýdy artyq dep bilemiz. Tek, «kommersııalyq jobalar» degeni ǵana qısynǵa kelmeıdi. Sebebi, osy jobalardyń arqasynda qazaq kúresi alys-jaqyn shetelderde tikeleı efırden kórsetilip, oǵan tolyqqandy qurama komandalar qatysyp, tól sportymyzdy biraz el tanyp qaldy. Osy jobalardy júzege asyrý barysynda álemniń joǵaryda atalǵan biraz elinde qazaq kúresiniń federasııalary ashylyp, jumys isteı bastady. «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasııasy» on alty jyldan beri isteı almaǵan sharýany aınaldyrǵan tórt-bes jylda artyǵymen atqaryp jatsaq, ol da osy jobalardyń jetistigi dep bilgen jón.
Arman ShORAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti,
«Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qory qamqorlyq keńesiniń tóraǵasy