Qysqy maýsymǵa daıyndyq qalaı?

Jarylǵan jylý qazandyqtary men jeliler, sýyq mektepte búrseń qaqqan oqýshylar, qar basyp qalǵan joldar, tońǵan jurttyń janaıqaıy syndy jyl saıynǵy jyr bıyl taǵy jańǵyrmaı ma?

Aldymen Almaty men Asta­nanyń jaı-kúıin aıtyp keteıik. Almatylyqtar qazannyń qara sýyǵyna sál tońǵanymen, jylý kóp uzamaı berilgen-di. «Almaty jylý júıeleri» JShS-niń habarlaýynsha, megapolıs halqyn jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etetin 32 shaqyrymǵa tarta qubyr jazda tolyq jóndelipti. Bul Almaty úshin rekordtyq kórsetkish. Maýsymaralyq kezeńde osynsha uzyn qubyrdy aýystyrý Keńes Odaǵynyń kezinde de bolmaǵan kórinedi. Qyryq jylǵa tarta ýaqytta tozyǵy jetken qubyrlardyń jańarǵanynyń arqasynda bıyl apatty jaǵdaılar azaıyp, jylýdy páterlerge deıingi «jolda joǵaltý» tómendeýge tıis. 

Astananyń kommýnaldyq qyzmetiniń qala basshysy Áset Isekeshevke bergen esebine súıensek, shahar qysqa tolyq daıyn. Balabaqsha, mektep, densaýlyq saqtaý jáne mádenıet mekemeleri 100 paıyzǵa ázir. Jazda 2 jylý stansasy jóndeýden ótkizilgen, qalaǵa bir jylda tutynatyn kómir tolyq jetkizilgen. Tipti 25 myń tonna kómir artyǵymen alynypty. Jyl saıyn turǵyndardyń ótinishine oraı ákimdik jeke sektordyń keıbirin kómirmen qamtıtyn dástúr bar. Sol dástúr boıynsha zeınetkerlerge, áleýmettik az qamtylǵan otbasylarǵa kómir beriledi. 

Qystyń qahary eń kúshti seziletin, jyl saıyn jyry taýsylmaıtyn Shyǵys Qazaqstanda aıaz-boran bas­talmaı jatyp bir problemanyń sheti shyqqan-dy. Halyqqa kómir jetkizýmen aınalysatyn «VEÝS» JShS otynnyń jetkizilmeı qalǵanyn, oǵan taǵy da tasymaldaýshylar kináli ekenin aıtyp dabyl qaqqan edi. 

– Qarashada kómir tapshylyǵy О́skemende ǵana emes, barlyq jerde boldy,– degen bolatyn mekeme basshysy Ivan Tımofeev.– Taýar poıyzdary múlde toqtap qaldy deýge bolmas, biraq ázer jetkizip jatyr. 

Alaıda, ile-shala О́skemen qalasy ákimdigi ony joqqa shyǵardy. Kómir bazalarda kommersııalyq baǵa boıynsha da, jeńildikpen de satylyp jatyr, tapshylyq joq. «QTJ» UK» AQ tıisti bólimshesiniń habarlaýynsha, vagon jetkilikti, tasymal toqtap qalǵan joq, dep habarlady ákimdiktiń baspasóz qyzmeti. 

Oblystyń tıisti basqarmasynyń habarlaýynsha, bıyl turǵyn úıler men áleýmettik-mádenı nysandardy jylytý maýsymyna daıyndaý josparǵa saı júrgizilgen. 

– Semeıdegi «Teplokommýnenergo» MKK kompanııasyna jóndeý-ázirlik jumystaryna oblystyq bıýdjetten 162 mıllıon teńge bólinip, tıisti jumystar tolyq aıaqtaldy. Kásip­orynǵa qajetti qatty otyn kólemi 358 myń tonna, ol 21 tamyzdan beri kún saıyn jetkizilýde,– deıdi basqarma basshysy Almas Arslambaev. 

Jalpy, jergilikti ákimdikterdiń aldaǵy alty aı qysqa daıyndyqtary jaman emes syńaıly. Jetkizilgen otyn, jóndelgen JES, aýystyrylǵan jylý jelileri... bári josparǵa saı atqarylǵan. Biraq, «kári quda» qatal minez kórsetkende jaǵdaıdyń qalaı órbıtinin eshkim boljaı almaıtyny túsinikti. Qostanaıda Qazaqstan boıynsha jylý maýsymy birinshi bastaldy. Ázirlik jumystaryn jazda emes, ótken kóktemde bastap ketken óńir jylý qazandyqtaryn jóndeýdi erte aıaqtapty. Kúzge deıin 4 shaqyrymǵa jýyq jeli jańartylyp, «Nurly jer» boıynsha oǵan 238 mıllıon teńge jumsalǵan. 

Batys Qazaqstanda kómirge de, mazýtqa da suranys az ekeni belgili. Eldi mekenderdiń basym bóligi kógildir otynǵa qosylǵan aımaqta da jylytý maýsymy jyldaǵydan erterek bas­taldy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisine berilgen aqparǵa sensek, bıyl oblys boıynsha mekemelerdiń qajettiligi 4,4 myń tonna kómir men 1,4 myń tonna suıyq otyndy quraıdy. Onyń barlyǵy ashyq-jaryqta jetkizilip qoıylǵan. 

– Búgingi kúni 645 bilim berý, 407 densaýlyq saqtaý, 379 áleýmettik nysan, 1269 kóp qabatty úı qysqa ázir. 7,9 shaqyrym jylý jelisi jóndeldi, jylý elektr ortalyǵyn jóndeýge 154,2 mıllıon teńge jumsaldy,– deıdi BQO Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bas­qarmasynyń bastyǵy Ǵalym Orynǵalıev. 

Bul jaqtaǵy túıini sheshilmegen túıtkil – keıbir turǵyndardyń tu­tynǵan qyzmet aqysyn tólemeýi. Oral qalasynyń halqy «Jaıyq­jyl­ýqýat» mekemesine bas-aıaǵy 300 mıllıon teńge bereshek eken. Boryshkerlerdiń keıbiriniń páterinen jylý batareıa­laryn kesip alyp tastaýǵa deıingi qa­damdar jasalypty. Tipti olardyń múl­kin tutqyndaý, banktegi esepshotyn buǵattaý, shetelge shyǵýyn shekteý, tabysynyń bir bóligin ustap qalý syn­dy qatal sharalardy da qoldanýǵa týra kelýde. 

Bıylǵy qysta mektepter men ba­la­baqshalarda baldyrǵandar búrseń qaq­paıdy, sabaqta syrt kıimmen otyr­maıdy. Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń esebine qarap osyndaı baı­lam jasaýǵa bolatyn syńaıly. Jylytý maýsymyna daıyndyq barysy pysyqtalǵan Úkimet otyrysyn­da Erlan Saǵadıev elimizde 2 617 mem­lekettik balabaqsha, 7 094 mektep, 473 kolledj ben 130 joǵary oqý orny jylytý maýsymyna tolyq daıyn ekenin aıtqany esimizde. 

Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Bir­tanov ta jylytý maýsymyna daı­yn­dyq kommýnaldyq qyzmetter bekit­ken kestege saı júrgizilip jat­qanyn aıtady. Respýblıka boıynsha aren­da­lyq jáne jekemenshik nysandardy esep­ke almaǵanda, 5 774 densaýlyq saq­taý nysany bar eken. Onyń 822-si or­talyqtan jylytylsa, 312-si elektr­men, 3 815-i qatty ári suıyq otynmen, qalǵan 825-i gaz jabdyqtarymen jylytylady. Qys­tyń aıaz-boranyna barlyǵy sa­qa­daı-saı. 

Investısııalar jáne damý mınıs­tr­liginiń habarlaýynsha, bıyl eli­miz­degi derbes jylý kózderin otynmen qamtýda eshqandaı qıyndyq týyn­damaýǵa tıis. Alty aı qysta olarǵa 277 myń tonna kómir jáne 122 myń tonna mazýt jetkiziletin bolady. Jergilikti atqarýshy organdar jos­parlaǵan 10 myńnan astam jylý qazan­dyǵy túgelge jýyq jóndeýden ót­kizilgen. Almaty, Atyraý jáne Sol­tústik Qazaqstan oblystarynyń jylý jelilerin jóndeý jumystary josparǵa saı júrgizilipti. 

Dál qazir respýblıka boıynsha kó­mir tapshylyǵy joq. Tasymalǵa qatysty týyndaǵan máselelerdiń bári sheshimin tapty. Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń Úkimet basshysyna bergen esebine súıensek, kómir óndirýshi kásiporyndardyń jumysy turaqty. 

«Qazgıdromettiń» boljamynsha, bıyl qys kesh túskenimen, kári qat­ty bolatyn túri bar. Alty aı qys­tyń aq borany men sary shunaq aıazy beıqamdyqty kótermeıtini túsinikti. О́ńirlerdiń basshylary men tıisti mınıstrlikterdiń esebine qulaq túrsek, «kári qudany» laıyqty kútip alý úshin kóńil kónshiterlikteı jumys atqarylǵan kórinedi. Ol jumystyń naqty nátıjesi qańtar men aqpanǵa qaraı belgili bolady.   

Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»