Kúı – qudiret, kúı – kıe!

Bastap birinshi aıtýshy biz emes, bul ózi álimsaqtan beri aıtylyp kele jatqan, belgili jaı, eldiń sanasyna ábden sińgen áńgime. Álimsaqtan deıtin sebebimiz, zamana zarlyǵy. Maǵjan aqynnyń tolǵamaly naızadaı tolǵanysty jyrlaryna júginsek, kúı atasy, sherli hám shermende Qorqyt ta jan jumbaǵyn sheshpek bolyp, sheshe almaı qınalǵan kezderinde qolyndaǵy qara qobyzynan, sodan shyqqan, saı-súıekti syrqyratqan salqar da shalqar sarynnan jubanysh tapqan ǵoı.

Qaztýǵan jyraý «Ketbuqadaı bı­ler­den keńes surar kún qaıda?!» dep jel­pine tebirenýi de tegin emes. Sol Ketbuqa abyz Deshti Qypshaqty jaılaǵan qalyń qaýym halqynyń atynan Shyńǵys qaǵandaı qaharly handarǵa keleli keńesin qońyr dombyranyń syrly kúıimen aıtqan, uly Joshynyń ólimin de aıbatty ámirshige kúımen estirtken. Sonda babalarymyzdyń ornyna jazany dombyra tartqan. Táńirim sóıtip dom­byraǵa áý bastan-aq qazaqtyń tili bolý­dy, qazaqtyń úni bolýdy enshilep syı­laǵan eken. Endeshe, kúı óneri qazaqqa Táńir­diń tartqan erekshe pesheneli syıy ekendigi de esh shúbásiz. 

Olaı bolsa, 2014 jyly yqylym zamandardan beri jer-jahan tanyp, biregeı qubylys retinde moıyndalyp kelgen qazaqtyń qasıetti kıiz úıimen qosa halqymyzdyń qaltqysyz qaster tutqan kúı óneriniń de IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine enip, búkil adamzattyń asyl qazy­na­larynyń qataryna qosylýy tıesili sy­baǵamyz, zańdy jazmyshymyz, laıyq­ty mereıimiz ekenine sóz bar ma! Osy kıeli kúıimizge ilese bul qatardy sony­men rýhtas sýyrypsalma aıtys, Naý­ryz meıramy, qazaq kúresi, qusbe­gilik pen saıatshylyq tolyqtyrdy, qaý­malaı qorshap kúıdi tóbelerine kóter­di. Osyndaı jaýhar qatarda, ásirese kúı qa­zaq­tyń eldiginiń kórinisindeı atoılap, ha­lyq­tyń ór rýhyn áıgilep turǵan joq pa! Bul da bizge Táýelsizdik tartý etken zor jetistik ekeni aqıqat.

Kúıdiń táńirlik sıpaty jaıyndaǵy áńgimeni tirilte túseıik. Túrki dúnıesiniń asyldaryn túptep túgendeýshi ataqty Mahmud Qashǵarı óziniń túpnusqada «Dıýanı-luǵat-at-túrk» dep atalatyn túrki tektes sózderiniń jınaǵynda «kúı» sóziniń kóne túrkidegi «kók» sózinen shyqqandyǵyn, táńir maǵynasyndaǵy «kókpen» kógendes, tamyrlas, túptes ekendigin izerlep aıtypty. Bul aıqyndamany qazaqtyń til ǵylymynyń kógentúbindegi marǵasqa Qudaıbergen Jubanov pen qazaqtyń kúı iliminiń ilki bastaýyndaǵy izashar akademık Ah­met Jubanov bar yqylasymen qol­dap qýattaıdy. Al «Aqań» degen ázız atqa laıyqty taǵy bir abzalymyz, «Kúı shejire», «Qazaqtyń kúı óneri» atty irgeli eńbekter týdyrǵan Aqseleý Seı­dim­bek bul aıǵaqty boljamdy odan ári túbir­lep tekserip, baıypty tujyrym ja­saı­dy. Kúı dep bastalatyn qaı sózińiz de sezimmen astasyp jatady. Sol sóz kósh­pen­dilerdiń eń kıeli sezimi – táńir­lik na­nym-senimmen ushtasyp jatady. Demek, «kúı» degen sóz áý bas­ta Tá­ńir­lik qubylysty bildirgen. Táńir­diń dybysy degen maǵynamen shendes bol­ǵany ańǵarylady» dep kúıdiń qa­sıet-kıesin shyǵanǵa shyǵara, shynaıy bolmys-bitimin aıǵaqtaı kórsetip asqaq­tatady. 

Áıgili ánshimiz Roza Rymbaeva shyr­qaı­tyn «Dombyra» áninde «Kúı oınaıdy qazaǵymnyń qanynda, kúı oınaıdy qazaǵymnyń janynda» dep keletin shyraıly jyr joldary bar emes pe edi. Dál aıtylǵan. Osy rýhty ándi tyń­damaǵan qazaq kemde-kem bolar desek, tyńdaǵan jamaǵattyń barshasy osynaý sózderdiń shyndyǵyna den qoıǵany kúmánsiz. Qalaı desek te, qazaqtyń jany – kúıinde. Janynyń barlyq qatparlary, qýanyshy men qaıǵysy, kúıinishi men súıinishi, muń-sheri men shattyǵy baıaý­lap, tolqyndap, tasqyndap tek dombyra shanaǵynan tógiledi. Qazaqtyń minezi, erligi men órligi, sabyr-sabaty da qazaqtyń óziniń kúılerinde jatyr. Halqymyzdyń ádet-ǵurpy, darqandyǵy men danalyǵy, erke nazdy sulýlary keıiptelgen kúıler she? Qazaqtyń ulan-baıtaq dalasy, sol dalanyń tabıǵaty, Alataýy men Qarataýy, Saryarqasy men Sary ózeni, Sarjaılaýy – bári-bári qazaǵymnyń kúılerinde kórinis tapqan. 

«Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» degen Qadyr aqynnyń tereń aqyl-parasatynyń meńzep otyrǵany da osy emes pe. Taraý-taraý, tarmaq-tarmaq, jeli-jeli bolyp ýaqytpen birge údere kóshken qazaqtyń myń san kúılerinde, saıyp kelgende, ata qazaqtyń ózi, onyń ata tarıhy, eldigi men bereke-birligi, ulttyq mereıi men mártebeli memlekettigi beınelengen. О́z aldyna derbes el bolyp, keýdesi bıik, erkin otyrmaǵan halyqta mundaı keń salaly, ulaǵaty zor, asqaq rýhty, muhıttaı aıdyndy, óreli óner týmas edi. Baıqasańyz, bizdiń kúılerimizdiń óne boıynda tutasa júlgelengen qazaqtyń soqtaly tarıhy órilip shyǵady. 

Erkindik, azattyq jolyndaǵy kúresi atoılaıdy. Kók baıraq kótergen búgingi Qazaqstan degen egemendi erkin eldiń eńseli rýhy men jasampazdyq qýaty Qurmanǵazy orkestri oryndaǵan tereń tebirenisti, tolqymaly, shalqymaly, balqymaly kúılerden asqaqtaı kórinedi. 

Qazaq qýansa da, qapalansa da dombyraǵa qol sozǵan, kúımen jubanǵan. Keńes qyspaǵyndaǵy qapas kezderde Muhtar Áýezovtiń «qazaqtyń uıaty kúıinde ǵana qaldy» dep kúńirenýinde úlken astarly mán jatyr. Qınalǵan shaqtarda kúı qazaqtyń, onyń ardager perzentteriniń qorǵany bolǵanyn da ańdaımyz budan. Qazaq kúıiniń ta­bıǵatyna tymyrsyq pen qapas, járeýke men kólgirlik ázelden jat. Ol – túpten taza tunyq tuma tárizdi. Kúı – halyqtyń jany deıtinimiz de sondyqtan. 

Kúıdiń tiri tarıh ekenin tamyrshydaı tap basqan Ahmet Jubanov kúıshiler týraly kitabyn «Ǵasyrlar pernesi» dep ataýynyń ózi qandaı ǵajap. «Dombyra munsha sheshen boldyń nege? Kúı tolǵan kókiregiń shejire me? Syr qozǵap ǵasyrlardan jónelesiń, Saýsaǵym tıip ketse ishegińe» dep tolǵana jyrlaǵan daýylpaz aqyn Qasym Amanjolov kúıdiń kónekóz qarııadaı dańǵyl kókirek tarıhshyldyǵyn súıine, súısine áspetteıdi. Shyn máninde de «El aırylǵan» men «Noǵaılynyń bosqany», «Kishkentaı» men «Kóbik shashqan», «On altynshy jyl» sekildi surapyl kúıler tarıhymyzdyń bir-bir belesteri emes pe. Jońǵar shapqynshylyǵy tusynan «Qarataýdyń shertpesi» men «Qalmaqtyń qara jorǵasy» ańyraıdy. «Nar ıdirgen» men «Qorqyt» bastaǵan ańyz kúılerde de qanshama tarıh syrlary shertiledi. Osynyń bári ultymyzdyń baǵa jetpes rýhanı qundylyqtary. 

Kúı bastaýynda turǵan babalarymyzdyń barlyǵy halqymyzdyń abyz tulǵalary ekendigi de erekshe nyshandy qubylys. Kóne ǵasyrda Qorqyt, HII ǵasyrda Ketbuqa, HIV-HV ǵasyrlarda Asan Qaıǵy, HV ǵasyrda Qaztýǵan, HVI-HVII ǵasyrlarda Baıjigit, HVIII ǵasyrda Abylaıhan, HIH ǵasyrdyń bas kezinde Boǵda, Mahambet, odan soń Táttimbet, Qurmanǵazy, Abyl, Toqa, Yqylastar qazaqtyń kúı óneriniń kóshin túzedi, dańqyn sharyqtatty, deńgeıin eldik bıik órege kóterdi. Bularǵa jalǵas Qazanǵap, Baıserke, Shortanbaı, Tilendi, Daırabaı, О́skenbaı, Mámen, Dına, Aqqyz, Súgir, Seıtek jáne basqalary. Solardyń bári, odan keıingi on san daryndy kúıshi, dáýlesker dombyrashylar qazaq kúı óneriniń týyn ár ǵasyrda, ár jyldarda bıikke kótergen bekzat talanttar, týma ónerpazdar edi. Osy arada Ábiken Hasenov, Maǵaýııa Hamzın, Nurǵısa Tilendıev, Jappas Qalambaev, Tólegen Mombekov, Qalı Jantileýov, Qarshyǵa Ahmedıarov syndy kúı ǵumyrly sańlaqtardyń atyn qalaı atamassyń!

Qazaqtyń búgingi zamanaýı asqaq óneri opera da óziniń bastaýyn kúı bulaǵynan aldy. E.Brýsılovskıı «Qyz Jibekte» «Aqsaq qulandy», M.Tólebaev «Birjan-Sarada» «Soqyr Esjandy», E.Rahmadıev «Alpamysta» «Qudasha» kúılerin paıdalandy. HH ǵasyrda Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptary orkestri qazaq kúıiniń, jalpy qazaq óneriniń dańqyn asyryp, búkil álemge áıgilep taratqanyn aıtýymyz kerek. Sol úrdis kúni búginge sheıin jalǵasyp ta keledi. 

Qazaqtyń kúıi qýanyshta da, qaıǵyda da qazaqpen birge jasap, bostandyq súıgish ulyq óner bostan zamanymyzǵa halqymyzben birge qadam basty. О́ner ataýlynyń ishinde kúıdiń mereıi joǵary, kúıdiń rýhy bıik. Kúı derbes memleket quryp mereılengen halqymyzdyń rýhyn máńgilikke tolǵaı bermek. Sebebi, kúı – bizdiń eń ardaqty, eń áleýetti, eń sáýletti ulttyq qundylyǵymyz, ulttyq kodymyz, ulttyq mádenıetimizdiń tóresi. Al rýhanı jańǵyrý baǵdarynda ádil aıtylǵandaı, ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa eshqandaı jańǵyrý da bolmaıdy. Qazaq memlekettiginiń derbes damý úlgisine, ásirese kúıden qosylar daralyq sıpattar mol bolmaq. Osy rette ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi saqtalyp qalsyn desek, urpaqqa kúı men dombyraǵa degen mahabbat darytpaǵymyz lázim. Qanymyzdaǵy babalardan mıras izgi qasıetterdi qaıta túletýde kúıden asqan katalızator da joq bolar. Máńgilik saqtaýǵa tıisti, tarıh tereńinen bastaý alǵan rýhanı kodymyzdyń biregeıi de – kúı. Ulttyq mádenıetimizdiń ozyq úlgileri qataryndaǵy kúılerimiz muhıtqa quıar darııalardaı aıdyndy. Endeshe, jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıettiń de kósh basynda jaýhar kúılerimiz turary sózsiz.

Iá, kúı – qudiret, kúı – uran. Kúı – qazaqtyń jany. Kúı qazaqtyń eldigin, kóńiliniń keńdigin bildiredi. Qazaǵym patsha kóńil, seri, darqan Túıinin myqtap ustap ómir-arqan, О́z úıi – óleń tósek jumaǵynda Kúı tartyp, óleń aıtyp, sher tarqatqan. Ulytaý ulan tóbe dalasynda, Syrdarııa atyraýly saǵasynda, Abyzy ańyz kúıdiń Ket-Buqa men Umytpas dana Qorqyt babasyn da. Qazaqtyń jan túbinen keldi kúıi, О́mirdi órnektegen zerli kúıi. Qarataý qaq basynda sherli kúıi,

Jońǵardyń qaqpasynda órli kúıi. Dalanyń dabylyndaı Qurmanǵazy, Táttimbet kóńil nazy, ómir jazy. Saımaqtyń sary ózeni, Sary Toqa, Ushyrǵan Nurǵısalar aqqý qazy. Shúkirlik, úıim de aman, kúıim de esen, Bolmaıdy buǵan bir sát súıinbesem. Qolyma qara dombyra alǵan kezde, Úıimde padıshanyń kúıin keshem...».

Kúı týraly áńgimeni bylaı túıindegimiz keledi. Osynaý ulyq óner jaıynda «Kúı» jáne «Kúıshi» degen ǵajap eki dastan jazǵan qazaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirov qajyǵan kóńil qamyn, júrek janyn qobyzdaǵy qońyr saryndy tartqan qazaqtyń kúıshi shalyn álemniń áýenine bermes edim dep tebirenip tolǵanady. Alda da qazaqtyń kúı ónerin osy Ilekeńdershe, Ahańdarsha, Muhańdarsha qasterlesekshi!.. 

Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»