Shymkentte búginde 400-den astam toıhana, 70-ten asa prodıýserlik ortalyq bar eken. Osy qaptaǵan toıhana ıeleri men prodıýserlerdiń jáne olardyń qyzmetin paıdalanatyndar úshin sańylaý taýyp, sańyraý sanalardy silkip óte almaı turǵan bir másele bar sekildi. Aldyńǵylarynda materıaldyq múdde birinshi orynda tursa, tutynýshysynda jalǵan namys pen daraqylyq basym.
Áıtpese, biz aıtqaly otyrǵan másele túrli deńgeıde talaı kóterilgen de bolatyn. Ázirge kóńil kónshiterlikteı nátıje bolmaı tur. Tipti «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıalyna deıin aralasyp, jergilikti «NAR» telearnasymen toı mádenıetin túzeýge arnalǵan birlesken jobany qolǵa alýy, tıimdi usynystarǵa arnaıy baıqaý jarııalaýy osynyń aıǵaǵy.
Qazaqtyń toısyz kúni joq. Bul oraıda toı ótkizýde ózge aımaqtardyń ishinde Shymkentpen básekege túsetinder az, árıne. Han saraıynan kem emes toıhanalardy, dastarqanǵa qoıylatyn taǵamnyń túr-túrin, toıdyń erekshe ssenarııin Shymkentten tabasyz. Belgili qalamger, pýblısıst Marhabat Baıǵut aıtpaqshy, ońtústikte «dúısenbi men jeksenbiniń, qańtar men jeltoqsannyń arasynda da toı qyzyp jatady». Iаǵnı, toıhanasy bardyń tabysy mol.Toıhananyń tabysy bólek áńgime, aıtaıyn degenimiz ónegesimen, qaımaǵy buzylmaǵan salt-dástúriniń qatań saqtalýymen tárbıe ortasy retinde de esepteletin toılardyń burynǵy deńgeıinen quldyrap, daraqylyq pen dańǵazaǵa aınalyp bara jatqany edi.
Dástúr men daraqylyqty shatastyryp alǵandardyń, ysyrapshyldyqqa jol beretinderdiń kóptigi edi. Búginde toıda bir-birimen jaǵa jyrtysqan, alkogoldi ishimdik iship, jurt mazasyn alǵan, ortaǵa shyǵyp alyp turpaıy is-qımylymen ózgelerge yńǵaısyzdyq týdyrǵan qonaqtar áleýmettik jelide juldyzǵa aınalýda. Toıǵa degen burynǵy kózqaras ózgerip, burnaǵy tárbıe quralynyń mańyzy azaıyp bara jatqan sekildi. Osy qarqynmen jalǵasa berse toı jyn-oınaqqa aınalyp ketpeı me degen qaýip te bar.
Ilgeride Ońtústik Qazaqstan oblystyq ardagerler keńesi men «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq keńes hatshylyǵy jáne birqatar birlestikter toı ótkizý mádenıetin qalyptastyrý jóninde másele kóterip, kemshin túsken jáne shekten shyqqan tustaryn ózgertýge mán berilgen úndeý de jarııalaǵan-dy. Alaıda, aqsaqaldardyń aqylyna qulaq asqandar az.
Shymkenttegi toıǵa eldiń ózge óńirlerindegi turǵyndar qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraıtyny belgili. Tipti asta-tók jaıylǵan dastarqandy keıbireýler ysyrapshyldyq dese, keıbiri maqtap otyrady. Ońtústikte úlken toılarǵa orta eseppen 500-600 qonaq keledi. Qazir daǵdarys áser etpeıtindeı, kez kelgen qýanyshyn elmen bólisýge asyǵatyndar aptanyń kez kelgen kúni toıǵa shaqyrady.
Toıhanalarda árbir qonaqqa alynatyn ortasha baǵa 4000 teńge bolady eken. Al eger qaltańyz qalyń bolsa, 10-15 myńǵa deıingi saltanat saraıyn tabýǵa bolady. Baǵasyna qaraı qyzmeti de arta beredi. Toıhanalar dızaıny jaǵynan birinen-biri asady. Prodıýserlik ortalyqtar usynatyn toıǵa qyzmet kórsetý aqysynyń bir-birinen aıyrmashylyǵy shamaly.
Birdeı derlik mázir. Mysaly, asabalardyń eń arzany – 70 myń teńgeden bastalady. Mázirdiń kelesi betterinde ánshiler. Eń arzany – jergilikti ánshilerge 50 myń teńgeden tóleısiz. Ár án aıtyp shyqqany bólek soma. Bir shyqqanynda eki án aıtatyny jáne bar. Eger toıdy erekshe ssenarıımen ótkizip, «Qydyr ata», «Qyz jeńgeleri», «Aldar kóse», «Altyn jaýynger» sııaqty keıipkerlerdi shaqyrsańyz, olardyń árqaısysynyń óz baǵasy bar. О́zge toılarda kórsetken qyzmetine qarap otyryp tańdaısyz. Ońtústikte shildehanadan bastap, balasynyń tili shyqsa da, túgen jasqa kelse de toı jasaıtyndar joq emes.
Tipti bes qyzdyń ákesi perzentteriniń qurmetine oraı «Bes juldyz» degen toı jasaǵanyn da estigenbiz. Qyz uzatý, úılený, súndet toılardyń árqaısysynyń ózine tán jón-joralǵylary da az emes. Jabylatyn shapan, taǵylatyn úki, qalyńdyqtyń kóılegi, súndettelgen balanyń kıimi… Tizbelesek, bir toı ótkizýdiń mashaqaty taǵy da eki eselenenedi. Toıhanaǵa súlikteı qara sheteldik kólikti alyp kirgizetinder, róline súndettelgen balaqaıdy otyrǵyzyp, besikten beli shyqpaǵan ulǵa «mine, mynaý seniń máshıneń» dep qolyna kilt tapsyratyndar da joq emes. Esimi elge málim ánshiler, almatylyq, astanalyq áıgili kıno, teatr juldyzdary asabalyq etýge Shymkentke 3 myń dollardan joǵary aqyǵa keledi.
Siz toı ótkizetin kúni olardy shaqyrǵan ózge «klıentter» joq bolsa, onda qyzmet aqysyna ushaqpen kelip ketý jolkiresin qosady. Aıtpaqshy, eki jastyń qýanyshyna arnalǵan saltanattarda toıǵa deıingi sherý degen bar. Prodıýserlik ortalyqtaǵylardyń aıtýynsha, oǵan 400 myń teńgedeı qarjy ketedi eken. Bul qarjy toı korteji men toıǵa deıingi meıramhanadaǵy otyrysqa jumsalady. Tipti «gýlıankaǵa» 1,5-2 mln teńge jumsaıtyn jomart jandar da bar. Toı sherýinde qymbat kortejderden bas tartyp, tikushaq jaldaǵan shymkenttik jas jubaılar qaıbir joly eldi ábden shýlatqany belgili. Qysqasy, Shymkentte shamasy kelgender shashylǵandy qalaıtyn sekildi.
Daraqylyq, dańǵazalyq jat ádet ekeni, ysyrapshyldyqqa jol bermeý aıtýǵa ǵana ońaı bolyp tur. Jyldan-jylǵa óz qýanyshyn ózgeden asyra toılaǵandy ádetke aınaldyrǵandar azaımaı otyr. «О́zgege ótkizip qoıǵanymdy qaıtaryp alam» degen toǵyshar pıǵylda toı jasaýshylar da barshylyq. О́tkizgeni meıli, azyn-aýlaq bedelin paıdalanyp, «jınap» alý pıǵylymen buryn aralaspaǵan basshy ataýlynyń birin qaldyrmaı shaqyratyndar tabylýda. Toı sany artqasyn, onyń sapasy kemıdi.
Jaı ǵana otyrys deńgeıine quldyraıdy. Kelgenderdiń kóbi «toıanasyn» bere qaıtýǵa asyǵady. «Bir aıda otyz toı, otyz toıǵa qoradaǵy otyz qoı» degen ázilge qurylǵan sóz tirkesteri osyndaıdan shyqsa kerek. Bul máseleni ózgertýge, toı mádenıetin qalyptastyrýǵa tyrysyp júrgender az emes. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, aqsaqaldar men zııaly qaýym únemi másele kóterip, dabyl qaǵýmen keledi.
Bul oraıda toı mádenıeti shaqyrý qaǵazynan bastalatynyn, qonaqtar sanyn meılinshe azaıtý qajettigin aıtýshylar az emes. Mysaly, «toıǵa shaqyrý mindet, keshikpeı kelý izet» degen jazýdyń ózi toıdyń ýaqtyly bastalýyna oń áserin tıgizeri anyq. Sondaı-aq toı barysynda jurt ortaǵa topyrlap shyǵyp, aǵyl-tegil tilek aıtpaı, bári otyrǵan oryndarynda tilekterin aq qaǵazǵa jazyp bergenin jón sanaıtyndar jeterlik. Qonaq keshikpeı kelý arqyly da toı egesine degen qurmetin bildiredi. Alaıda, ońtústikte bul jaǵy da aqsap tur. Azamattardyń toıǵa degen «talpynysyn» jaqsy túsinetin toıhanalardyń qojaıyndary da túrli qyzmetter usynyp, quraq ushady.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Shymkentte toıhana salý tabysty bıznes bolyp tur. Kásipkerler muny suranystyń kóptigimen baılanystyrady. Alaıda sol kóptegen toıhanalardan túsken salyq mardymsyz. Bul arada kásipkerlerdiń kiris pen shyǵysyn ashyq kórsetpeıtini anyq. Aıtalyq úlken toılarda bir kúnde 40-50 daıashy elge qyzmet kórsetse, onyń 4-5-eýi ǵana qujat arqyly jumysqa alynatynyn, tek solarǵa salyq eseptelinetinin quzyrly mekemeler qansha aıtqanymen qulaq asqan kásipker joqtyń qasy.
Iá, kóp qazaq toıdy qaryzǵa ótkizetini, sol qaryzdyń sońy qaıǵy-muń, pushaıman bolyp, barmaq tisteýge ulasatyny jasyryn emes. О́kinishke qaraı, jańa ómir bastaǵan jas jubaılardyń qadamy qaryzǵa tolyp, jas otaýdyń qaryzben tigiletini kópshilikke oı salmaı tur!? Daraqylyqpen malyn, qarajatyn jumsaýda ysyrapshylyqqa jol berý tyıylar emes. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osy máselege de qatysty jáne sanany silkindirer mańyzdy oı aıtyldy.
«Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgert¬peıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵy-rýymyz múmkin emes» ekenin aıtqan Elbasy ózgerýdiń naqty joldaryn da atap kórsetti. «Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi», delingen Elbasy maqalasynda. Qýanyshyn bólisip, toı jasaǵysy keletinder ǵana emes, toıhana ıeleriniń de pragmatızmniń mán-mańyzyna tereń boılap, jadynda saqtaǵanyn qalar edik.
Áıtpese qandaı da bir toı-tomalaq, is-shara ótkizgende materıaldyq jaǵdaıyna qaramastan barynsha shashylý, as ta tók ysyrapshyldyqqa jol berý qoǵamda azaımaı otyr. Dáýleti asqan jandar birneshe mıllıondaryn sarp etip, shetelderden ánshi, bıshi shaqyrtyp ulan-asyr toı jasaıdy. Al jaǵdaıy tómen jandar qatarynan qalmaýdy, jalǵan namysty jeleý etip bankterden joǵary paıyzdyq nesıe alyp, toı jasaý ádetke aınalǵandaı. Munyń ózi ysyrapshyldyq. Toıǵa tyıym salý nemese shekteý qoıýdy qalap otyrǵan joqpyz, áıtse de astamshylyqqa tosqaýyl bolatyn barlyq amaldy qoldaıtynymyz aıan.
Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»