Nesipbek Dáýtaıuly: Shyǵarmashylyq ıesi ózgege táýeldi bolmaýy tıis

Bul áńgimede aıtylar jaıtty jazýshy óz basynan keshirgen eken. Sosyn kórkem shyndyq qosyp, kórkem dúnıege aınaldyrǵan. Batysqa bet alǵan poıyz kýpesinen bastalǵan sezimniń áńgimesin jazýshy ózi aıtyp berdi. 

Endeshe Nesipbek Dáýtaıulymen bolǵan rýhanı áńgimege den qoıyńyz... 

Artyńyzǵa burylyp qara­ǵan­da súıinish kóp pe, ókinish pe?

– О́kinish kóp qoı... О́kini­sh­tisi sol, óleń men ómirdiń ara­syndaǵy qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda kóp ýaqytty beker jo­ǵal­typ alady ekenbiz. Serilik pen perilik, turmystyń kúıbeń tir­ligi bári ýaqytty jeıdi. О́ziń de sol bitpes tirliktiń shyla­ýynda ketesiń. Ýaqyt uzaǵan sa­ıyn adam óz múmkindikteriniń azaıa bastaǵanyn sezedi eken. Osy jetpisinshi kúzde búginge deıin ne tyndyryp, ne qoıdym degen suraqqa kóp tireldim. О́mir­de budan da kóp is tyndyrýym múmkin edi ǵoı degen oı ylǵı jandy jeıdi. Jeke bas­tyń suraǵyna jaýap izdeıtin oılardyń qushaǵyna kúnde qamalyp jatyrmyn.

– Sıpaı qamshylaı salatyn jerde sabap jiberetin mi­­ne­zińiz bar syndy. Sol minez­diń shyǵarmashylyqta jo­lyńyzdy tusaǵan kezi boldy ma?

– Adamnyń minezin aldyn ala eshkim boljaı almaıdy, tipti adamnyń ózi de. Aınalada bolyp jatatyn jónsiz jaıttar kóp. Ol ádet kimnen kórinse de, bas salyp, osyp jiberetin kezderim bar. Qamshymen emes, árıne. «Táıt!» dep, tilmen tyıasyń. Ol mi­ne­zimniń shyǵarmashylyǵyma kesiri bolǵan joq. О́ıtkeni shy­ǵarmashylyǵym eshkimge táýeldi emes. Jazǵan dúnıemdi bireýdiń aldyna kóterip bar­ǵan emespin. Kerisinshe «Jazǵanda­ryńyz bar ma? Sońǵy ýaqytta ne jaz­dyńyz?» dep meniń ózimnen surap jatady. Shyǵarmashylyq adamy eshqashan da ózgege táýeldi bolmaýy kerek. Táýeldi bolsa, ózine-ózi, kózqarasyna, paıymdaýyna táýeldi bolsyn.

– Siz týraly zııaly qa­ýy­m­nyń aýzynan: «Ne­sip­bek­tiń ózi turǵan óńirde úl­ken kisilik sıpaty bar eken. Mereıtoıynda osyny baı­qa­typ, halqy tóbe­sine kóterdi» de­gendi estidik. Ha­­lyq­tan kór­gen iltıpatqa rızasyz ba? Ne baı­qap, ne túı­dińiz?

– Jeke adamnyń mártebesi, abyroıy men bedeli qaı kezde de ekinshi kezekte turýy kerek. Birin­shi kezekte el-jurttyń amandyǵy turǵany abzal. Jaq­sylyqta da, qıyn kúnderde de adamdy alyp shyǵatyn el jur­ty, halyqtyń iltıpaty. Son­dyqtan aldymen el-jurttyń sharýasymen aınalysý qajet, aýyl-aımaqqa qaraılasyp, qaı kezde de halyqtan tamyrdy úz­beı otyrǵan durys. Jazýmen kez­ kelgen ýaqytta aınalysyp­ alar­myn. Alǵashqy kezekte adam­­nyń taǵdyry, jaı-kúıi. Men atqaminer ákim-qaralardyń kó­bimen jaqsymyn.

Biraq, men olar­dyń aldyna óz sharýammen baryp kórgen emespin. Tek bireý kelip aıtyp, ótinse, men baramyn. Sol adamnyń sharýasy sheshilý úshin azamattyqty, qudaı, arýaqty alǵa salamyn. Sóıtip álgi aza­mattyń aıtqan sharýasynyń aıaǵyna shyqqansha, janym qal­maıtyny bar. Bala kezimnen aldymen aınalańa qaraılasýdy kókeıge túıip qalǵanmyn. Me­reı­toıymdy uıymdastyryp, ót­kizip bergen el azamattaryna rahmet, árıne. Jazýshyǵa qurmet kórsetilse, aldymen meniń emes, sol eldiń mártebesi kóteriledi. Toı­dyń tusynda qadir biler azamattardyń bar ekenin kórip, kóńilge túıdim.

Meniń de el-jurtym bar ǵoı Tarazda. Basynda Kárim Kókirek­baev turǵan. Al endi, Nurlan Noǵaev mereıtoıymda 10 kisiden quralǵan delegasııa jiberse kisiligi.

– Buryndary Dıdahmet Áshim­­­hanuly: «Men shyǵarma ja­­zarda qazaqtyń qara óleńiniń jo­lymen shyǵarmanyń jobasyn jazyp shyǵamyn» – deý­shi edi. Júsipbek Qorǵasbek te áńgime jazardyń aldynda al­dymen óleń jazady eken. Su­­raıyn degenim, jazýǵa oty­rardyń aldynda óleń, án, áýen degen dúnıeler sizdi de túrte me?

–О́tirik aıtyp qaıtemin, jazardyń aldynda men eshteńe izdemeımin. Biraq, shyǵarma jazardyń aldynda bir ashý qysady. Osy sıtýasııadan nege shyǵa almaımyn degen syndy dolylyǵym ustaıdy. Sodan jaza bastaımyn. Shyǵarmany júrip jazǵandy jaqsy kóremin. Jazýdyń aldynda biraz ún-túnsiz, eshkimmen sóılespeı ketemin. Áńgime jazýdan buryn buǵan deıin jazǵan shyǵarmalarymdy ózara básekege salamyn. Jazyp shyǵýǵa talantyń jetpeı qalsa bola ma?! Soǵan ashýym keledi de, minezben otyryp jazamyn. Bárimiz de óleńmen bastadyq qoı. Júsipbek myqty aqyn, óleńderi óte jaqsy, biraq ózi prozany tańdap alǵan. «Jansebili» qandaı, onyń.

– Qazirgi ádebıette ne aıtylmaı, qaı taqyryp qaýzalmaı qa­lyp jatyr dep oılaısyz?

– Ana taqyrypty da, my­na taqyrypty da jazǵysy kele­tin talpynystar bar. Biraq, áde­bıette qazaqtyń ulttyq rýhanı áleminde bolǵan, bolyp jatqan, bola berýi múmkin taqyryptar qamtylýy tıis. Bizdiń bárimizdiń armanymyz, kókseıtinimiz, qımyl áreketimiz birdeı. Tek bireýlerde sol qımyl artyqtaý ne qalyńqy bolýy múmkin. Skandınavııalyq V.Mýberg deıtin keremet jazý­shynyń «Mýjnıaıa jena» deıtin adam quqyna tıesili erkindik, mahabbat jáne baqyt sııaqty tabı­ǵı aqıqatqa qoǵamnyń keder­gisine qarsylyqpen jazylǵan shyǵar­masy bar. Qazaqty qaı­dam, sony álemniń esti oqyr­man­dary jaqsy biledi. О́ıtkeni shyǵar­mada dúnıeniń ár buryshynda júrgen adamdardyń taǵdyry bar. Adamdardyń álsizdigi, sol álsiz­dik­pen bir mezgilde ózi­niń qudiretin kórsetetin áıel­ mahabbatyn aıtqan.

Alaqan­daı Kolýmbııanyń jazýshysy Gabrıel Garsıa Markesti alaıyq. «Júz jyldyq jalǵyz­dyǵymen» kúlli álemdi oıatyp jiberdi. Menińshe, qazaq áde­bıetiniń keleshegi, umtylar kók­jıegi álemdik ádebıetpen, álem­dik rýhanı álemniń eń ush­qyr quralymen teńesýi úshin adam degen bas­ty kategorııa al­dyńǵy orynda turýy kerek. Osyndaı izdenister bizdiń ádebıetimizde kórinis tabýy qajet. M.Áýezovtiń keshegi «Qorǵansyzdyń kúni», «Qaraly sulý» degen áńgimelerin álemniń kez kelgen halqy qabyldaıdy. О́ıtkeni ol áńgimedegi azap-sher, qysastyq degen dúnıeler bar­lyq ultqa tán nárse. Biraq, biz aldyńǵy aǵalarymyz jazyp ketken osy shyǵarmalarmen óte uzaqqa bara almaımyz. Zaman da, adam da ózgerdi. Bizdiń rýhanı saýatymyzdyń suranymy kóp. Rýhanı tanymymyz Batys­tyń ádebıetine jaqyndaı tús­ti. Ádebıette kóptegen shyǵarma­lardyń ýaqyty ozyp, eskirip ketýi múmkin.

– Endeshe tek qazaqtyń oı­laý­ júıesin ǵana emes, álemdik áde­­bıet­tegi dástúrlerdi, dúnıe­júzi­lik ádebıettegi mánerlerdi qam­­typ, soǵan jaqyndap jazyp júrgen jazýshyny atańyz­shy?

– Tólen Ábdikovtiń «Oń qol» shyǵarmasynda álemdik ádebı damýdyń úrdisteri, órkenıeti bar. «Oń qoldy» psıhologııalyq jáne magııalyq ádebıettiń element­terin qamtyǵan kórkemdik konsep­sııanyń jetistigi dep qaraý qa­jet. Raqymjan Otarbaev pen Jú­sip­bek Qorǵasbek te jańashyl ba­ǵyt­ta jazady. Júsipbektiń ózgelerden aıaq alysy basqa eke­nin baıaǵyda «Jansebil» degen áńgi­mesin jaryqqa shyǵarǵanda-aq baıqaǵanmyn. Jumabaı Shash­taıulynyń «Qyzyl qar» degen shyǵarmasy menińshe, Keńes ókimeti qulardyń aldynda ja­zylǵan bizdegi alǵashqy protestik dúnıe. Asqar Altaı, Nurǵalı Oraz degen jigitter de ózgelerden bólekteý jazady.

Jaqynda úsh tomdyq tańdamalysy jaryq kórgen Marhabat Baıǵuttyń jan dúnıesi, tanymy basqa. Adamnyń jan dúnıesindegi jyly aǵystardy ashqan jazýshy. Qalamgerler jazǵandarymdy oqyp, meni «jaýyz ǵoı» dep aıtatynyn estımin. О́ıtkeni men aıaýsyz jazamyn ǵoı. Shyǵarma jazǵanda eshkimniń kóz jasyna qaramaımyn. Al Marhabat – tunyp jatqan jyly qabattardy kórsete bilgen sheber. Raqymjan aıtpaqshy, jipke tizip aıta berýge jazýshylar qoraǵa qamap qoıatyn qoı emes qoı, osy da jeter.

– О́rkenıettiń tórine áde­bıe­ti­­mizdi latyn grafıkasy qan­sha­lyqty súıreı alady dep oı­laısyz?

–Latyn grafıkasy tek áde­bıet­ke tıesili nárse emes. Jal­py, ulttyń túrki álemindegi te­reń tamyrlaryn tanýǵa kerek dú­nıe ol. О́zimizdiń túpki tarıhymyzdy, ulttyq kodymyzdyń jıyntyǵyn terip alyp shyǵýǵa múmkindik beredi. Sanamyzdyń keńistiginde ne bar qazir? Ol qanshalyqty qýatty? Bulyńǵyr ma? Osy týraly oılaný kerek. Na­mys, ar-uıat, saıası belsendilik, básekege qabilettilik degen sezim­der oıanǵanda ǵana, túrkilik tamy­rymyzǵa jete alamyz. Osyǵan múmkindik beretin latyn qarpi. Latyn qarpine kóshý ıdeıasy – ulttyń ózin-ózi tanýyna ke­rekti rýhanı qajettilik degennen týyndady.

Qazaq qur qazaqpyz deı berýden, pafostan ajyraǵany durys. Ras, ádebıetti jasaǵandardyń tamyryn, tehnıkalyq jáne ǵylymı ádebıettiń túp atasyn orys tili arqyly tanydyq. Ári odan aıyrylmaýǵa bolmaıdy. Tek saıası turǵydan ǵana emes, rýhanı turǵydan da kórshi elden alystamaý kerek. Barlyq ulttaǵy ozyq úlgini boıyna sińirip, órkenıettiń básekesin sezingende ǵana ult bolyp qalyptasyp, ádebıet pen ónerimiz, dúnıetanymymyz órkendeıdi.

– «О́zinikine eshkim de ólip-ósh­­pegen. О́zinikine ǵana ólip-óshken jazýshy ólgen jazýshy. О́zgege degen bir qu­di­ret­ti qu­pııa sezim bar, pen­deńiz­de. Onyń berer shabytyna­ esh qu­di­ret jetpeıdi». Bul – sizdiń «Mi­nez» atty áńgimeńizdegi óz­ só­zińiz. Kógildir kóılekti ke­lin­shek sizdiń ómir jolyńyz­da, shyǵarmashy­lyǵyńyzda kóp kezdeskeni anyq qoı. Sondaı sezimi kóp sátterde adal­dyq de­gen­ ardan attamaı tu­ra al­dy­ńyz ba?

– Talanttyń taǵdyryndaǵy tańǵajaıyp kórinister – arýlar. О́mir baqı ǵashyq bolýyń múmkin. Áıelimniń aldynda óte adal boldym, ardan attamadym dep kólgirsı almaımyn. О́tirik – ózekti jannyń ózin-ózi jerleýi. Bir nárse anyq: áıelimdi tas­tap ketken joqpyn jáne to­qal almadym. Bireýler esigin tars jaýyp, jańa áıelge kelmes­teı bolyp ketip, keıin artynan «eskisine» qaıtyp kelip, sandalyp júredi ǵoı?! О́mirińde sulý, ádemi, tipti 10-20 jasqa kishi qyz-kelinshekter de kezdesedi. Serilikti ses tizgindeıdi. Azamat­tyq ar-uıatty aıtyp otyrmyn. Bala-shaǵamdy baıaǵydaı asyrap kelemin, sondyqtan da.

Dindar adam emespin, biraq Qudaıdan qorqamyn. Shyǵarma jazǵanda oıymda kórkem áıel­der­diń kórinis berip otyratyny ras. Men týraly qyz-kelin­shek­ter: «Túsi óte sýyq bolǵanymen, ja­ny jyly» dep aıtady eken.

– Sońǵy kezde nendeı quby­lys eleń etkizedi?

– Bıylǵy jyldyń selt etki­zer basty jańalyǵy – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» degen baǵdarlamalyq maqa­lasy boldy. Osy maqala jaryq kór­gen «Egemen Qazaqstan» gaze­ti de jańa basshy kelgeli jarqy­raı bastady. Eldik, ulttyq má­seleler tereńnen qozǵalyp jatyr. О́zderińdeı jastardyń eli­mi­zdiń bas basylymyna jazyp júrgeni qýantady. Týǵan jer, týǵan tarıh, ólkedegi óńirlik keremetter – osynyń bári gazettiń ár nómirinen túsken emes. Halyq­tyq, ulttyq múdde bul gazettiń betinde qashanda aldyńǵy orynda. «Egemen Qazaqstan» osy bederinen aınymaı, jalpy ultqa qyzmet ete berse eken!

 

 

Áńgimelesken

Qarlyǵa IBRAGIMOVA