Birneshe sózden turatyn ataýlar ómirimizde jıi kezdesedi. Jazýǵa jeńil, aıtýǵa qolaıly bolýy úshin ádette biz ondaı kúrdeli ataýlardy qysqartyp qoldanamyz. Máselen, Birikken Ulttar Uıymyn BUU deımiz. О́kinishke qaraı, abbrevıatýra nemese akronım dep atalatyn bul qysqartylǵan sózder árdaıym sátti shyǵa bermeıdi. MQISQA, QazUAÝ, EQYU, EAEO sekildi ataýlardy ne aıta almaısyń, ne bireý aıtsa túsinbeısiń. Máseleniń máni nede? Saldary qandaı? Oı-talqyǵa salaıyq.
Eń negizgi másele – daýysty dybystardyń qatar kelýi. Qazaq tilinde daýyssyzdar qatar kelgenimen, daýystylar qosarlana paıdalanyla bermeıdi. Eki daýystynyń ortasyna mindetti túrde daýyssyz dybys túsedi. Biz bul zańdylyqty akronım jasaýda eskere bermeımiz. Máselen, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtet yqshamdalyp EUÝ dep atalady. Úsh daýysty dybystyń qatar kelýinen bul sózdi qazaqsha aıtý yńǵaısyzdyq týdyryp, jurt amalsyzdan osy sózdiń oryssha nusqasyna júginedi de, ENÝ deı salady. Dál solaı Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetin QazUAÝ demeı, KazNAÝ dep oryssha ataıdy.
Daýystylarmen qatar keıbir daýyssyz dybystardyń qatar kelýi de jaǵdaıdy qıyndatady. Mysaly, Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy HQKO bolyp qysqartylǵan. Q men K áripteriniń qosarlana qoldanylýy da qazaq tili úshin úırenshikti jaǵdaı emes. Nátıjesinde, «hyqykio» dep qınalǵan adamdy kórmeısiz, estıtinińiz «SON» ǵana. UQK-niń ornyna KNB aıtylady.
Orystyń qysqartylǵan sózderinde daýysty men daýyssyzdyń kezekpen kelýi kezdeısoqtyq pa, álde akronım jasaýdyń arnaıy ádisi qoldanyla ma? Bizdiń oıymyzsha másele sáıkestikte emes. Orystildiler ataýdy qysqartqanda onyń dybystalýyna asa qatty mán beredi. Biz bolsaq, bas qatyrmaı ataýdaǵy sózderdiń bas áripterin qosa salamyz. Mysaly, Atom qýaty halyqaralyq agenttigin alaıyq. AQHA desek, eshkim bilmes, biraq MAGATE-ni bári tanıdy. Uıymnyń oryssha tolyq aty – Mejdýnarodnoe agentstvo po atomnoı energıı. Tórt sózden quralǵanymen orystar ony alty árippen bergen. Biz sekildi tek bas áripterin jınaı salsa, MAAE bolar edi. Olar onyń ornyna agenttik pen atom sózderiniń alǵashqy eki árpin alyp, qulaqqa jaǵymdy, oqýǵa jeńil áp-ádemi sóz qurastyrdy. Nátıjesinde, qazaqsha sóılep, qazaqsha oılanatyn adamnyń ózi de MAGATE dep sóıleıdi.
Birde Ankara ýnıversıtetiniń doktoranty Shýle Ertúrikten suhbat alyp, Túrkııanyń osy máseleni qalaı sheshkenin suraǵan edik. Shýle hanymnyń aıtýynsha, ol jaqta mekemege, uıymǵa nemese bir zańǵa ataý bergende eń aldymen onyń qysqarǵandaǵy nusqasy qalaı bolatynyn oılanady eken. Áýeli utymdy akronım jasap, sodan keıin ǵana tolyq ataýy qurastyrylady. Qyzyǵy sol, tolyq ataýdaǵy sózderdiń orny men maǵynasy ózgere beredi, bastysy ol sózder álgi akronımdegi áripterge saı kelse bolǵany.
AQSh dál osy amalǵa júginedi. Amerıkalyqtar belgili bir zańǵa ataý bererde sol zańnyń mazmunynan habar beretin bir ádemi sózdi tańdaıdy da, zańnyń ataýyn soǵan sáıkestendiredi. Máselen, BREATHE (tynys alý) – Bringing Reductions to Energy’s Airborne Toxic Health Effects Act (Energııanyń aýadaǵy densaýlyqqa zııan ýly áserin azaıtý aktisi); PATIENTS (emdelýshi) – Preserving Access to Targeted, Individualized, and Effective New Treatments and Services Act (Emdeýdiń jáne qyzmet kórsetýdiń nysanaly, jeke adamǵa baǵyttalǵan jáne tıimdi jańa ádisterine qoljetimdilikti saqtaý aktisi). Túsingenińizdeı, BREATHE jáne PATIENTS jaı ǵana bas áripterdiń qosyndysy emes, jeke-dara maǵyna beretin dara sózder. Zańnyń tıimdi jumys isteýi birinshi jaǵdaıda tynys alýǵa jol ashsa, ekinshi jaǵdaıda emdelýge múmkindik beredi.
Qazaqsha akronım jasaýda da osy ádisti qoldanǵan abzal. Sebebi qandaı da bir ataýdy 10 ret paıdalansańyz, tek birinshisinde ǵana onyń tolyq atyn jazyp, qalǵan toǵyzynda qysqasha atymen ataısyz. Demek, akronım tolyq ataýǵa qaraǵanda áldeqaıda kóbirek qoldanylady. Tildiń tıimdiligi úshin akronımniń yńǵaıly bolǵany tolyq ataýdan da mańyzdyraq. Osy turǵydan alǵanda Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy demeı «Qyzmet» ortalyǵy dep atasaq qalaı bolar edi? Halyqqa qyzmet etetin ortalyq ekenin jarǵyda-aq jazsaq jetkilikti emes pe? Dál solaı ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin ál-Farabı ýnıversıteti, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin Abaı ýnıversıteti dep ózgertsek utarymyz kóp bolmas pa edi?!
Qazaq tilindegi sátti akronımder de joq emes. Máselen, UBT, KSRO, BAQ sózderi halyq arasynda keńinen qoldanylady. Degenmen, qysqartylǵan ataýdyń sáttisinen sátsizi áldeqaıda kóbirek ekeni belgili. Jaǵdaı osy kúıinde qala berse, yńǵaısyz abbrevıatýralar qazaq tilin qolaısyz etip, tilimizdiń shubarlanýy jalǵasa bermek. Qaımaǵy buzylmaǵan qazaǵymyzdyń ózi «selsábet», «garano», «AGÝ», «KazGÝ» degenin toqtatpaıtyn bolady.
Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»