Qulyn aǵytylyp, qymyz mol jınalatyn «sirge móldireter» dástúrimen qonaqtarǵa ulttyq sýsyn usynylatyn kúzdiń qysqa ulasatyn shaǵy taıaý. Keıde «sirge jııar» dep te atalatyn bul rásimde jurt jazǵa rızalyq bildirisip, qystyń jaıly bolýyn tileıdi. Qymyzben qoshtasý rásimin jasaıtyndar da az emes. Jýyrda «Týǵan jer – altyn besigim» atty oblystyq festıval kezinde Tólebı aýdany osy dástúr sheńberinde qadirli qonaqtarǵa dámi til úıirer Dıqankól qymyzyn tegin taratty.
Dıqankóldiń qymyzyna tamyzdyń aıaǵynda EKSPO qalashyǵyndaǵy etnoaýylda halyqaralyq kórmege kelgen sheteldikter de tamsanǵan bolatyn. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń taý bókterindegi aýdandar qymyzben qoshtaspaıdy, ıaǵnı jyl boıy úzilmeıdi.
Sondyqtan da bolar, ońtústikte jas talǵamaıtyn, ultyna, násiline, dárejesine qaramaıtyn týberkýlezben aýyratyndar sany azaıa túsýde. Emdelý kórsetkishi de joǵary. Týberkýlez naýqastaryn emdep shyǵý boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan standarttardy oryndap otyr. Oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanseriniń bas dárigeri Bolathan Saǵymbekovtiń aıtýynsha, óńirde týberkýlezben aýyrǵan 310 adamnyń 262-i emdelip shyǵypty. «Bul 85,2 paıyz, óńirde birinshi ret mundaı kórsetkishke qol jetkizildi. DDSU standarty 85 paıyzdan kem bolmaý kerek. Sondaı-aq syrqaty qaıtalanǵan, turaqty dári tutynatyn 434 naýqastyń 326-i emdelip shyqty. Paıyzǵa shaqsaq, 75,1-di quraıdy.
Munda dúnıejúzilik standart – 75 paıyz. Jyl saıyn sanatorııalyq emdi esepte turǵan 1800-2000 naýqas alady. Oǵan qosymsha Býrabaı shıpajaıyna týberkýlezden emdelip shyqqan 40-60 naýqas jiberildi», deıdi bas dáriger. Al «Býrabaı» sonaý 1910 jyly ashylǵan qymyzben emdeıtin tuńǵysh emhana ekeni málim. Qymyzdy emdik sýsyn retinde qoldanatyn shıpajaılar búginde kóptep ashylýda. Mysaly, Jambyl oblysynda «Sháýshen» sharýa qojalyǵynda kásipker qymyzben emdeıtin ortalyqtyń jumysyn dóńgeletip otyr. Shıpajaıdyń ereksheligi sol – kelýshilerdi atqa mingizedi, qymyzben emdeıdi.
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń taý bókterindegi shıpajaılary men demalys oryndarynda da qymyz emdik sýsyn retinde usynylyp keledi. О́kinishke qaraı Úkimet tarapynan tıisti qoldaý bolmaǵandyqtan birtindep jumystaryn toqtatyp, jabylyp qalǵan shıpajaılar da az emes. Qymyz ben shubat óndirip, ony ulttyq brendke aınaldyrý jóninde kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde de másele kóterilgen bolatyn. Al Senatta ata-babamyzdyń amanatyna adaldyq tanytyp, ardaqtaǵan asyn, súısine ishken sýsyndaryn ulttyq brendke aınaldyrý úshin «Qymyz ben shubat jóninde» zań qabyldaý qajettigi de aıtyldy. Jasyratyny joq, qurt aýrýyna birden-bir em ekendigi dáleldengen bıe sútiniń adam densaýlyǵy úshin paıdasy mol ekenin zerdelep, zertteý óz deńgeıinde júrgizilmeı keledi.
Oblysta týberkýlezge qarsy úsh sanatorıı jumys isteıdi. Onyń ekeýi balalarǵa, úshinshisi eresekterge arnalǵan. Mine, osy emdeý oryndarynda basqalarǵa qaraǵanda qymyzdyń paıdasy jóninde kóbirek aıtylatyny zańdylyq shyǵar. Sondaı-aq bul shıpajaılarda týberkýlezden tolyq aıyǵyp ketýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Onyń ústine naýqastar birde-bir dárini satyp almaıdy. Dárigerlerdiń aıtýynsha, anyqtalǵan aýrýlar emdelmese bir jylda 50 paıyzǵa jýyǵy ólimge dýshar bolady eken. «Baılyǵyna nemese kedeıligine qaramaı sanıtarlyq-aǵartý mádenıeti tómen adamdar aýrýǵa beıim turady. Ýaqytynda tamaqtanbaıtyndar, óz densaýlyǵyna mán bermeıtinder, maskúnemder, nashaqorlar, úı-jaıy joq kezbeler, tumaýmen jıi aýyratyndar, qant dıabeti, ókpe-tynys joldary syrqatynyń sozylmaly túri men asqazan-ishek jaralarymen aýyratyndar, týberkýlez naýqasymen qarym-qatynas jasaıtyn barlyq otbasy músheleri men qyzmettesteri, jas balalar, júkti áıelder, kári kisiler týberkýlezge bir taban jaqyndaý ekenin ashyp aıtýymyz, onyń sebepterin halyqqa jetkizýimiz kerek», deıdi B.Saǵymbekov.
Týberkýlezben aýyratyn naýqastarmen baılanys jasaǵan adamdardyń barlyǵy aýyrmaıdy. Sondyqtan túshkirse juǵady degen oıdan aýlaq bolý kerek. Osyndaı kúdiktiń ózi-aq adamnyń qorǵaný qabiletin tómendetedi eken. Sondaı-aq týberkýlezge qarsy ekpeni balalaryna salǵyzǵysy kelmeıtin ata-analar bar. Osy jyldyń 9 aıynda 203 ata-ana ekpeden bas tartypty. Byltyr olardyń qatary 257 bolǵan. Ekpeden bas tartýdyń basty sebebi – teris dinı kózqarastar, teris pikirler, túsinbeýshilikter. Bul oraıda, turǵyndar arasynda pedıatr, ftızıatr, áleýmettik qyzmetkerler, psıhologtar tarapynan túsindirý jumystary júrgizilýde. Dárigerler tipti ata-analarǵa balalarynyń ómirin týberkýlezden saqtap qalý úshin din qyzmetkerleriniń kómegine de júginedi. «Egerde naýqas beriletin dári-dármekterdiń kómegimen aýrýynan jazylmasa, ıaǵnı konservatıvti em qonbasa, ókpesindegi qýysy jabylmasa, onda oǵan hırýrgııalyq em qoldanylady.
Ol úshin bizde 30 orynǵa ókpelik, 30 orynǵa ókpeden tys ota jasaı alatyn hırýrgııa bólimsheleri jumys isteıdi. Oblys ákimi Janseıit Túımebaevtyń qoldaýymen, densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Muqan Egizbaevtyń utymdy uıymdastyrýymen mamandarymyz Novosibir, Astana, Almaty qalalarynda bilimderin jetildirip, tájirıbe jınaqtap turady. Torakoplastıka, rezeksııa ádisteri qoldanylady. Bıyldan bastap bronholokasııa ádisi sátti júzege asyrylyp keledi. Jyl basynan bergi 9 aıda 230 ota jasaldy. Byltyr 402 ota sátti iske asqan bolatyn. Onyń 20-sy balalarǵa jasaldy», deıdi bas dáriger.
Dárigerler arnaıy taǵaıyndalatyn preparattarmen qatar, ananyń sútimen para-par bıe sútiniń týberkýlezdi emdeýde septigi mol ekenin aıtýda. Asqazanǵa kúsh túsirmeı, as qorytý júıesine paıdasy óte zor qymyz ókpe aýrýlaryn emdeýde, qan aınalý júıesindegi qan tamyrlarynyń jumsaqtyǵy men beriktigin qamtamasyz etetini, qandaǵy qyzyl qan túıirshikterimen (erıtrosıt) gemoglobın sıntezine áser etetini, aǵzada júretin zat almasý prosesterin jaqsartyp, jalpy ımmýnıtetti kúsheıtetini anyqtalǵan. Bıe sútinde kezdesetin aqýyzdar, maılar, kómirsýtegileri basqa sútterge qaraǵanda erekshe bolyp keledi. Bul ǵylymı dáleldengen qasıetterdiń bir parasy ǵana.
Al onyń zerttelmegen, ashylmaǵan tustary kóp. Qashannan dátke qýat, tánge shıpa qymyz týberkýlez aýrýyna taptyrmaıtyn em. Bıe sútinde S vıtamıni mol. Onyń emdik qasıeti, ásirese týberkýlez aýrýynan emdeý úshin aıryqsha joǵary. Sondyqtan da týberkýlezdi qymyzben emdeıtin eń alǵashqy kýrort 1858 jyly Samara qalasynyń mańynda ashylǵan eken. Derekterge júginsek, ony uıymdastyrýshy V.Tolstıkov degen dáriger «Qymyz asqazandy ystap, adamnyń ózin áldendiredi, onyń tánin jańǵyrtady», dep jazǵan. Naýqastyń týberkýlezden tolyq aıyǵýyna oń yqpalyn tıgizetin qymyzdyń paıdasy týraly kóp aıtýǵa bolady. Sondaı-aq dárigerler bul dertten 100 paıyz jazylýǵa bolatynyn aıtýda.
Aıtpaqshy, týberkýlezben syrqattanýshylardy emdeıtin dárigerler saqtyq sharalaryn buljytpaı oryndaýy tıis. «Mundaǵy mamandardyń jalpy emdeý salasyndaǵy dárigerlerge qaraǵanda qaýipti jerde jumys isteýlerine baılanysty týberkýlezden saqtanýy óte joǵary. Bulaı deýimniń sebebi bıyl 9 aıda oblys boıynsha 13 medısına qyzmetkeri týberkýlezge shaldyqty. Onyń 4-eýi dáriger, 9-y meıirger. Bulardyń 12-si jalpy medısına salasynyń mamandary. Bireýi ǵana týberkýlezge qarsy mekemeniń medbıkesi. Byltyr bul kórsetkish jeteý bolatyn. Olardyń eshqaısysy bizdiń mekeme qyzmetkeri emes», deıdi B.Saǵymbekov. Bas dárigerdiń aıtýynsha, qymyz ishý de saqtyq sharalarynyń birine jatady. Bul oraıda ońtústikte qymyz óndirisi jyl sanap damyp keledi.
Iаǵnı sapaly qymyz tapshylyǵy baıqalǵan emes jáne kásipkerler arnaıy oryndar ashyp qyzmet kórsetý sapasyn talapqa saı etýde. Al Ońtústik Qazaqstan oblysy Tólebı aýdanynyń Qaratóbe, Qasqasý, Qoǵaly, Alataý, Aqqum, Kemeqalǵan aýyldyq okrýgteri qymyz óndirisin damytýǵa ábden mamandanǵan. Mysaly, óńirde ótken jyly 2415 bıe saýylyp, 1835 tonna qymyz óndirilgen. Onyń 1052 tonnasy satylymǵa shyǵarylypty. Qymyz óndirý salasynda memlekettik qoldaý sharalary 16 sharýashylyqqa kórsetilip, sýbsıdııa kólemi 29,1 mln teńgege jetken. Al Dıhankól aýylynyń turǵyndary arnaıy etnoaýyl quryp, qymyz arqyly týrızmdi damytýǵa den qoıýda.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»