Jyl on eki aıdyń ishindegi jeltoqsan aıy qazaqtyń júregine asa jaqyn ári erekshe qasterli sekildi kórinedi. О́ıtkeni ata tarıhqa kóz júgirtsek, sońǵy júz jylda memleket ómirindegi, ult tarıhyndaǵy erekshe orny bar oqıǵalar osy jeltoqsan aıynda órbipti.
Dál osy aıda qazaqtyń el bolyp qalýy úshin asa qajetti qadamdar jasalyp, sheshimder qabyldanypty. Alyp ımperııanyń bodanynan qutylyp, ulttyq memleket qurýǵa talpynys ta, ulttyq namysty tý etip táýelsizdikti mazdatqan ulttyq kóterilis hám qozǵalys ta, eń aqyr aıaǵynda talaı ǵasyr ult armany bolyp kelgen Táýelsizdik te osy aıda jer jahanǵa jarııalandy.
Osydan dál 100 jyl buryn, ıaǵnı 5 jeltoqsanda Orynborda II jalpyqazaq sezi óz jumysyn bastaǵan bolatyn. Táýelsizdikti murat etken osy alqaly jıynnyń nátıjesinde qazaq qaıratkerleri Alash avtonomııasy ataǵan ulttyq memleket dúnıege keldi. Bul memleketimizdiń tarıhyndaǵy uly serpiliske iz salǵan asa mańyzdy qadam boldy. Alǵashqy ulttyq úkimettiń ǵumyry qysqa bolǵanymen, Alash qozǵalysy myńdaǵan adamnyń sanasyna oı saldy, egemendiktiń eles emes ekenin ańǵartty, eń aqyry bolashaq hám búgingi táýelsizdiktiń negizin qalady.
Aıta ketý kerek, birinshi jalpyqazaq sezi 1917 jylǵy 21-26 shilde aralyǵynda Orynbor qalasynda ótken bolatyn. Sol kezdegi ulttyń sózin sóılegen «Qazaq» gazeti janynan qurylǵan uıymdastyrý bıýrosy sezd máselesin kóterip, kún tártibinde «Qazaq saıası partııasyn jasaýdy» usyndy. Nátıjesinde Orynbordaǵy tuńǵysh jalpyqazaq sezinde qazaq saıası partııasyn kurý týraly másele qaralyp, mynadaı sheshim qabyldandy: «Qazaq halqynyń óz aldynda saıası partııasy bolýdy tıis kórip, bul partııanyń jobasyn jasaýdy sezd «Shýraı ıslamǵa» saılanǵan qazaq ókilderine tapsyrdy. Partııanyń negizgi demokratııalyq, federatıvtik parlamenttik respýblıkaǵa kurylmaq ...». Mine, osylaısha qazaq partııasynyń uıymdyq turǵydan qurylýy kúzge, ıaǵnı búkilreseılik quryltaı jınalysyna depýtattar saılaý naýqanyna tustas keldi.
Al 1917 jyly 5-13 jeltoqsanynda Orynbordaǵy ekinshi jalpyqazaq sezi ótip, onda Alash avtonomııasy jarııalandy. «Alash» atyn urandaǵan qaıratkerler uıymdastyrǵan Orynbor sezinde eń basty másele - qazaq memlekettigi týraly másele qaralǵany belgili. Sez almaǵaıyp zamanda batyl qadamdarǵa dem berdi, «Ult Keńesin» quryp, onyń aty «Alashorda» bolsyn degen sheshimdi qabyldady. 25 orynnan turǵan bul úkimettiń tóraǵasy bolyp kópshilik daýyspen Álıhan Bókeıhan saılandy. Túpki maqsat - ulttyq avtonomııalyq memleket qurýǵa baǵyttaldy.
Memlekettiliktiń mańyzdylyǵyna oraı, sol kezdegi ult gazeti «Qazaqta» mynadaı maqala jaryq kórdi: «5-13-shi dekabrde bolǵan Orynbor Jalpy qazaq sezine jıylǵan ókilder avtonomııa týraly toǵyz kún tolǵanyp, júregi dirildep, býyndary qaltyrap, bir aıdan soń avtonomııa jarııalaýǵa áreń qaýly qylysty. Bular nege munsha kóp tolǵandy? «Alash alash bolǵanda, Alasha han bolǵanda qandaı edik?» degen qazaqtyń armandy, saǵynyshty sózderin estimegen be? «Az óltirmes, jat jarylqamas», degen maqalsha qazaqtyń ózinen saılanǵan úkimet qazaqtyń urpaǵyn kógertip, dúnıe júzine kórinbegine, óz atasyndaı mahabbat kórse toıyna nanbaǵany ma? Joq. Ár istiń óngende bererlik jumysyna qaraı ber jaǵynda eterlik eńbegi qatar turǵany syqyldy, qyzyqty ómirdiń qýanyshy qupııada qatar turady. Avtonomııa ‑ eshkimnen járdem suramaıtyn hám eshkimge jaltań bolmaıtyn óz aldyna bir patshalyq bolady. Aqyry san qaıǵyny sastyryp kelgende Alash ulynyń basy quralmaı, torǵaıdaı tozyp, árkimniń kóshine tirkelip ketkeninen zor qaıǵy bolmas. Alashqa qany birge Alash ulynan artyq janashyr baýyr tabylmas. Alashtap uran sap, Alashtyń týyn tiksek, súıeginde shaqpaqtyń qýyndaı jiger, namysy bar Alashtyń ulynyń shyqqan shyǵynyna, tartqan beınetine eti aýyrmas dep, Allaǵa táýekel qyldy. Tozǵandyqtyń belgisi - birsypyra Alashtyń balasy qalyń Alashtyń balasy babasynyń atyn atap, týyn tikpegen soń Túrkistan avtonomııasyna qosylyp otyr. Endi biz Alash Ordasyn qurǵan soń, Alash arýaǵyn jerge kómip, sart bolyp ketemin dep, bir Alashtyń balasynyń qalmasyna panamyz. Besinshi ǵınýarda Túrkistan qalasynda bolatyn Syrdarııa qazaqtarynyń sıezine úsh kisi jiberiledi. Sol sıezde Túrkistanǵa qosylǵan eldiń adamdarymen sóılesip, babasy Alashtyń Aq Orda, altyn besigine qol ustasyp, birge qyzmet etpekke shaqyrady. Olar qushaǵyn jaıyp, qoınyn ashqan baýyryn keýdege ıtermes».
Osy maqaladan-aq, qasań zamandaǵy bar qazaqtyń basyn bir týdyń astyna biriktirýge úndegen alash ıdeıasyn, táýelsizdik muratyn sezinemiz.
Ult kósemi Álıhan Bókeıhanov bir sózinde: «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys. Áıtpese, bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar», degen edi. Rasynda, HH ǵasyr basyndaǵy alash qaıratkerleri «ózderine artylǵan júkti» moıymaı kóterdi. Olar nysanaǵa alǵan ulttyq táýelsizdik máselesi ulttyń jadynda óshpeı mazdap turdy.